Жер қыртысының қалыптасуы, тектоникалық процестер, тау пайда болуы, жер сілкінісі мен жанартау белдеулері. Геологиялық зерттеулер мен экономикалық пайдасы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жер қыртысының эволюциялық процесі геологиялық тұрғысынан
Process of evolution of the Earth's crust
the geologic usage
Тектоника (;) – Жер қыртысының құрылымын, қасиеттерін қалыптастыратын және оның уақыт өте келе эволюциясына әкелетін процестер. Бұл процестерге тау пайда болуы, континенттердің кратон деп аталатын берік, көне ядроларының өсуі мен мінез-құлқы, сондай-ақ Жердің сыртқы қабығын құрайтын салыстырмалы түрде қатты плиталардың бір-бірімен өзара әрекеттесу жолдары кіреді. Тектоника принциптері жер сілкінісі мен жанартау белдеулерін түсінуге негіз болады, олар әлемдік халықтың көп бөлігіне тікелей әсер етеді. Тектоникалық зерттеулер металдық және металл емес ресурстардың кен орындарын, сондай-ақ пайдалы қазбаларды іздейтін экономикалық геологтар үшін маңызды бағыттарды көрсетеді. Тектоника принциптерін түсіну геоморфологтарға эрозия үлгілерін және Жер бетінің басқа да ерекшеліктерін түсіндіруге көмектеседі.
Tectonics (; ) are the processes that result in the structure and properties of the Earth's crust and its evolution through time. These processes include those of mountain building, the growth and behavior of the strong, old cores of continents known as cratons, and the ways in which the relatively rigid plates that constitute the Earth's outer shell interact with each other. Principles of tectonics also provide a framework for understanding the earthquake and volcanic belts that directly affect much of the global population. Tectonic studies are important as guides for economic geologists searching for fossil fuels and ore deposits of metallic and nonmetallic resources. An understanding of tectonic principles can help geomorphologists to explain erosion patterns and other Earth surface features.
Экстенциялық тектоника
Экстенсиондық тектоника жер қыртысының немесе литосфераның созылуымен және жұқаруымен байланысты. Бұл тектониканың түрі дивергентті тақта шекараларында, континенттік жарылымдарда, континенттердің соқтығысу кезеңдерінде және одан кейін, қалыңдаған қабықтың бүйірлік таралуынан туындағанда, қисық сызықты жарылымдардың босаңсыту бұрылыстарында, артқы доға алаптарында, сондай-ақ пассивті шеттік аймақтардың континенттік бөлігінде, егер бөліну қабаты болса, кездеседі.
Extensional tectonics is associated with the stretching and thinning of the crust or the lithosphere. This type of tectonics is found at divergent plate boundaries, in continental rifts, during and after a period of continental collision caused by the lateral spreading of the thickened crust formed, at releasing bends in strike slip faults, in back arc basins, and on the continental end of passive margin sequences where a detachment layer is present.
Тіреу (күршісу) тектоникасы
Итеру тектоникасы қыртыстың немесе литосфераның қысқаруымен және қалыңдауымен байланысты. Мұндай тектоника континенттердің соқтығысу аймақтарында, қиылыс жарылыстарындағы шектеу бұрылыстарында, сондай-ақ бөліну қабаты бар пассивті шеттік аймақтардың мұхитқа қарайтын бөлігінде кездеседі.
Thrust tectonics is associated with the shortening and thickening of the crust, or the lithosphere. This type of tectonics is found at zones of continental collision, at restraining bends in strike slip faults, and at the oceanward part of passive margin sequences where a detachment layer is present.
Шабу-сырт тектоникасы
Шабу тектоникасы – жер қыртысының немесе литосфераның бөліктерінің салыстырмалы түрде жанында жылжуымен байланысты. Бұл тектоника мұхиттық және континенттік трансформациялық жарылымдар бойында кездеседі, олар теңіз орталық қырқаларының ығысқан бөліктерін жалғастырады. Шабу тектоникасы созылу және итеру ақабалары жүйелеріндегі жанындағы ығысуларда да болады. Тектоникалық плиталардың соқтығысу аймақтарында, плиталардың бірі екіншісінің үстінен жылғанын қамтамасыз ететін көлденең соқтығысу зоналарында деформация пайда болады, сондай-ақ соқтығысу белдеуінің алдындағы бөлігінде деформацияға бейімделеді.
Strike slip tectonics is associated with the relative lateral movement of parts of the crust or the lithosphere. This type of tectonics is found along oceanic and continental transform faults which connect offset segments of mid ocean ridges. Strike slip tectonics also occurs at lateral offsets in extensional and thrust fault systems. In areas involved with plate collisions strike slip deformation occurs in the over riding plate in zones of oblique collision and accommodates deformation in the foreland to a collisional belt.
Плиталар тектоникасы
Плиталық тектоникада Жердің литосфера деп аталатын ең сыртқы бөлігі (қыртыс пен ең жоғарғы мантия) бір механикалық қабат ретінде әрекет етеді. Литосфера Жердің ішкі бөлігінен жылудың үнемі жоғалуымен байланысты процесте бір-біріне қатысты қозғалатын, салыстырмалы түрде әлсіз астеносферада қозғалатын жеке "плиталарға" бөлінеді. Плиталардың шекарасының үш негізгі түрі бар: дивергентті, онда плиталар бір-бірінен алыстап, теңіз түбінің таралуы барысында жаңа литосфера пайда болады; трансформациялық, онда плиталар бір-бірінің басынан жылғады, және конвергентті, онда плиталар жақындасады және литосфера субдукция процесі арқылы "жойылады". Конвергенттік және трансформациялық шекаралар әлемдегі ірі (Mw > 7) жер сілкіністерінің көпшілігіне себепкер. Конвергенттік және дивергенттік шекаралар сонымен қатар әлемдегі көптеген жанартаулардың орналасқан жері, мысалы, Тынық мұхитының отты сақинасының айналасында. Литосферадағы деформацияның көп бөлігі плиталардың өзара әрекеттесуімен немесе плита шекараларына жақын жерлерде байланысты. Соңғы зерттеулер, қолжетімді геологиялық деректерді, спутниктік суреттерді және гравиметриялық және магниттік аномалиялар деректерін интеграциялауға негізделген, Жер қыртысының мыңдаған түрлі тектоникалық элементтермен тілгенін көрсетті, олар көптеген кіші микроплиталарға бөліністі анықтайды, олар үлкен плиталарға біріккен.
In plate tectonics, the outermost part of the Earth known as the lithosphere (the crust and uppermost mantle) act as a single mechanical layer. The lithosphere is divided into separate "plates" that move relative to each other on the underlying, relatively weak asthenosphere in a process ultimately driven by the continuous loss of heat from the Earth's interior. There are three main types of plate boundaries: divergent, where plates move apart from each other and new lithosphere is formed in the process of sea floor spreading; transform, where plates slide past each other, and convergent, where plates converge and lithosphere is "consumed" by the process of subduction. Convergent and transform boundaries are responsible for most of the world's major (Mw > 7) earthquakes. Convergent and divergent boundaries are also the site of most of the world's volcanoes, such as around the Pacific Ring of Fire. Most of the deformation in the lithosphere is related to the interaction between plates at or near plate boundaries. The latest studies, based on the integration of available geological data, and satellite imagery and Gravimetric and magnetic anomaly datasets have shown that the crust of the Earth is dissected by thousands of different types of tectonic elements which define the subdivision into numerous smaller microplates which have amalgamated into the larger Plates.
Тұз тектоникасы
Тұз тектоникасы – тау жыныстары қатарындағы маңызды қалыңдықтағы тау тұзының болуымен байланысты құрылымдық геометриялар мен деформация процестерін зерттейтін сала. Бұл тұздың төмен тығыздығымен, көмілу тереңдеген сайын тығыздығының арта қоймауымен және оның аз күшімен байланысты.
Salt tectonics is concerned with the structural geometries and deformation processes associated with the presence of significant thicknesses of rock salt within a sequence of rocks. This is due both to the low density of salt, which does not increase with burial, and its low strength.
Неотектоника
Неотектоника – геологиялық уақыт бойынша қазіргі немесе жақын өткенге жататын Жер қыртысының қозғалыстарын және деформацияларын (геологиялық және геоморфологиялық процестерді) зерттейтін ғылым. Бұл термин өзінің қозғалыстары мен деформацияларын да білдіре алады. Осыған сәйкес кезең неотектоникалық кезең деп аталады, ал одан бұрынғы уақыт палеотектоникалық кезең деп аталады.
Neotectonics is the study of the motions and deformations of the Earth's crust (geological and geomorphological processes) that are current or recent in geological time. The term may also refer to the motions and deformations themselves. The corresponding time frame is referred to as the neotectonic period. Accordingly, the preceding time is referred to as palaeotectonic period.
Тектонофизика
Тектонофизика – жер қыртысы мен мантияның деформациясына байланысты физикалық процестерді, жеке минералдық түйіршіктерден бастап тектоникалық тақталардың масштабына дейін зерттейтін ғылым.
Tectonophysics is the study of the physical processes associated with deformation of the crust and mantle from the scale of individual mineral grains up to that of tectonic plates.
Сейсмотектоника
Сейсмотектоника – жер сілкінісі, белсенді тектоника және аймақтағы жеке-жеке жарықтар арасындағы байланысты зерттейтін ғылым. Ол аймақтық тектониканы, жақындағы құралдармен тіркелген оқиғаларды, тарихи жер сілкінісі туралы мәліметтерді және геоморфологиялық куәліктерді талдау арқылы, аймақтағы сейсмикалық белсенділікке қандай жарықтардың себепкер екенін анықтауға бағытталған. Осы ақпарат аймақтың сейсмикалық қауіп деңгейін бағалау үшін қолданылады.
Seismotectonics is the study of the relationship between earthquakes, active tectonics, and individual faults in a region. It seeks to understand which faults are responsible for seismic activity in an area by analysing a combination of regional tectonics, recent instrumentally recorded events, accounts of historical earthquakes, and geomorphological evidence. This information can then be used to quantify the seismic hazard of an area.
Жағдайлар тектоникасы
Импакт тектоникасы – жоғары жылдамдықты соққы арқылы литосфераның өзгеруін зерттейтін ғылым.
Impact tectonics is the study of modification of the lithosphere through high velocity impact cratering events.
Планеталық тектоника
Жердегі тектониканы талдауға қолданылатын техникалар планеталар мен олардың серіктерін зерттеуде де пайдаланылды.
Techniques used in the analysis of tectonics on Earth have also been applied to the study of the planets and their moons.