Кіріспе
Жаңа сынып – кеңес үлгісіндегі мемлекеттік социализмді ұстанған елдердің сыншылары қолданған, осы мемлекеттерде пайда болған бюрократтар мен коммунистік партияның қызметкерлерінен құралған жеңілдік алған басқарушы топты сипаттау үшін даулы термин. Әдетте, Кеңес Одағында номенклатура деп аталған топ жаңа сынып теориясына сай келеді. Бұл термин бұрын қоғамдағы басқа да жаңадан пайда болған топтарға да қолданылған. Милован Джиластың жаңа сынып теориясы, сондай-ақ, суық соғыс кезінде коммунистік мемлекеттерді сынаған батыс әлемінің антикоммунистік сарапшылары тарапынан кеңінен пайдаланылды. Қызыл буржуазия – солшыл сыншылар мен 1968 жылғы Белградтағы студенттік демонстрациялар сияқты қозғалыстар жасаған «жаңа сынып» терминіне қатысты айқын теріс мағынада қолданылатын синоним. Жаңа сынып 1960 жылдардың соңындағы индустриалды емес әлеуметтануда да термин ретінде қолданылады.
New class is a polemic term by critics of countries that followed the Soviet type state socialism to describe the privileged ruling class of bureaucrats and Communist party functionaries which arose in these states. Generally, the group known in the Soviet Union as the nomenklatura conforms to the theory of the new class. The term was earlier applied to other emerging strata of the society. Milovan Đilas' new class theory was also used extensively by anti communist commentators in the Western world in their criticism of the Communist states during the Cold War. Red bourgeoisie is a pejorative synonym for the term new class, crafted by leftist critics and movements like the 1968 student demonstrations in Belgrade. New class is also used as a term in late 1960s post industrial sociology.
Милован Джиластың талдауы
Жаңа тап туралы теорияны Югославия Федеративтік Халық Республикасының вице-президенті Милован Джилас, Жосип Броз Титомен бірге Югославия Халықтық Азаттық соғысына қатысқан, бірақ кейіннен Джилас демократиялық және теңдік идеалдарын жақтағандықтан тазалаған Тито әзірледі. Екі адам арасында жеке қарама-қайшылықтар болды, Тито Джиластың өзінің басшылығын әлсірететінін сезінді. Жаңа тап теориясы белгілі бір билеуші коммунистердің, мысалы Иосиф Сталиннің теорияларына қарсы келеді деп есептеледі, олар өздерінің төңкерістері мен/немесе әлеуметтік реформалары кез келген билеуші таптың жойылуына әкеледі деп мәлімдеді. Коммунистік үкімет мүшесі болған Джилас партия мүшелерінің билік ететін таптың рөлін атқаратынын байқады, бұл мәселені революция арқылы түзетуге тиіс деп сенді. Джилас жаңа тап теориясы бойынша негізгі жұмысын 1950 жылдардың ортасында аяқтады. Джилас түрмеде болған кезде, ол 1957 жылы Батыста «Жаңа тап: Коммунистік жүйені талдау» деген атпен жарық көрді. Джилас жаңа таптың өндіріс құралдарымен ерекше қарым-қатынасы ұжымдық саяси бақылауға байланысты екенін және жаңа таптың меншік нысаны саяси бақылау екенін айтты. Джилас үшін жаңа тап жұмысшы табына өзінің өмір сүруін саяси негіздеу үшін кеңейтілген материалдық қайта өндірісті ғана емес, сонымен қатар саяси бақылаудың кеңейтілген қайта өндірісін де иемденудің бір түрі ретінде іздейді. Бұл капиталистке салыстыруға болады, ол нарықтық құндылықтарды арттыру арқылы құнның ұлғаюына ұмтылады, тіпті нарықтық құндылықтардың өзі өндірілген тауарлардың құнының өсуін білдірмейді. Джилис меншік формалары туралы осы аргументті жаңа таптың материалдық өнімділік деңгейін төмендеткеніне қарамастан парадтар, шерулер мен тамашаларға неге ұмтылғанын көрсету үшін қолданды. Джилис жаңа таптың тек бірте-бірте өзін-өзі тап ретінде сезіне бастағанын ұсынды. Өзін-өзі толық тануға қол жеткізгеннен кейін, жаңа таптың сыртқы басқаруын шетелдік немесе баламалы басқарушы таптарға қарсы нығайту үшін қолға алынған алғашқы жоба – бұл жаппай индустрияландыру. Джилис схемасында бұл Кеңес Одағындағы 1930 және 1940 жылдармен шамаласқан. Жаңа тап барлық басқа мүдделерді осы кезеңде өзінің қауіпсіздігіне бағындырғандықтан, ол билік ететін тап ретінде қауіпсіздікті қамтамасыз етудің басты мақсатына жету үшін өз мүшелерін еркін орындайды және тазартады. Қауіпсіздікке қол жеткізгеннен кейін жаңа тап өз мүшелеріне қатысты қалыпты саясат жүргізеді, жаңа таптың билігін әлсірету үшін бұл еркіндік қолданылмаса, жаңа таптың ішінде материалдық сыйақылар мен ой мен іс-әрекет бостандығын тиімді түрде береді. Джилас бұл кезеңді Кеңес Одағындағы Хрущев үкіметінің кезеңі деп атады. Жаңа таптың ішіндегі саяси қақтығыстардың пайда болуына байланысты, Польша мен Венгрияда болғандай, сарай төңкерісі немесе популистік төңкерістер болуы мүмкін. Ақырында, Джилас экономикалық құлдырау кезеңін болжады, өйткені жаңа таптың саяси болашағы басқа әлеуметтік таптардың есебінен сыбайлас жемқорлық пен жеке мүдделер бағдарламасының айналасында нығайтылды. Бұл Леонид Брежневтің Джилис есімді тұрақтандыру дәуірі деп болжауы ретінде түсіндірілуі мүмкін. Джилис сондай-ақ кеңестік империалистік практиканы Шығыс Еуропа елдерінің ұлттық егемендігін бұзу және КСРО мен осы республикалар арасындағы саудадағы тең емес баға алмасу үшін қатты сынға алды. Ол бұл елдердің тоталитарлық коммунистік империалистік жүйеден тәуелсіздік пен егемендікке ие болуын қалайтынын болжады. Бұл 1989 жылғы төңкерістердің болжамы ретінде түсіндірілуі мүмкін. Джилас сондай-ақ КСРО-ның титолық қарсылығы мен ұлттық коммунизмнің дамуы ақырында коммунизмнен бас тартуға және халықаралық коммунистік тәртіптің жойылуына әкелетінін болжады. Джилис жаңа таптың өндіріс құралдарымен айрықша қарым-қатынасы бар әлеуметтік тап екенін алға тартса да, ол бұл жаңа таптың өзін-өзі қамтамасыз ету өндірісімен байланысты екенін айтпады. Марксистік теориядағы бұл талап совет стиліндегі қоғамдар ақырында капитализмге қарай кері құлап кетуі немесе шынайы социализмге қарай әлеуметтік революцияны бастан кешіруі керек деп дәлелдейді. Бұл Совет Одағының құлдырауының болжамы ретінде қарастырылуы мүмкін. Роберт Д. Капланның 1993 жылғы «Балқандық жұлдыздар: тарихқа саяхат» кітабында да Джилиспен талқылау бар, ол өзінің үлгісін бұрынғы Югославияда кейіннен орын алған көптеген...
Басқа талдауларға ұқсастық
Михаил Бакунин 19 ғасырдың ортасы мен аяғында Халықаралық жұмысшылар қауымдастығында Маркспен болған пікірсайыстарында бюрократтардың социалистік мемлекеттерде жаңа басқарушы тапқа айналуы мүмкін екенін айтқан. Бұл ой Ресей революциясынан кейін Петр Кропоткин мен Нестор Махно сияқты анархистердің, сондай-ақ кейбір марксистердің тарапынан қайталанды. 1911 жылы Роберт Микельс алғаш рет олигархияның темір заңын ұсынды, ол теңдік пен демократияны жақтаған социалистік партияларда бюрократиялық иерархияның қалыптасуын сипаттады. Бұл теорияны кейін Ресей революциясының жетекшісі Леон Троцкий дегенерацияланған жұмысшы мемлекеті туралы теориясы арқылы дамытты. Мао Цзэдун да осы идеяның өзіндік нұсқасын жасады, ол Социалистік білім беру қозғалысы кезінде Лю Шаоци басшылығындағы Қытай Коммунистік партиясын сынау үшін қолданылды. Осы мәселе бойынша ондаған жылдар бойы әртүрлі адамдардың пікірлері әртүрлі болғанымен, олардың арасында ортақ келісім де болды. Джиластың "Жаңа тап" теориясы дамыған капиталистік қоғамдардағы кәсіби-басқарушы тапқа ұқсас деп есептеледі. Шындығында, Джеймс Бернхамның бұл тақырыптағы атақты талқылауынан бастау алған, әсіресе Қытай мен Батыс саяси жүйелері арасындағы қиын жақындасу туралы бүкіл дәстүр қалыптасқан.
Джон Кеннет Галбрайт және индустриалды-өндірістік әлеуметтану
Канадалық-американдық экономист Джон Кеннет Галбрейт капитализмдегі ұқсас құбылыс туралы, "Жаңа индустриялық мемлекет" және "Жақсы өмір сүруші қоғам" еңбектерінде технократтық қабаттың пайда болуы туралы да жазды. Пост индустриялық қоғамдардағы жаңа әлеуметтік топтардың теориясы ретіндегі жаңа сыныптық модель 1970 жылдары күшейді, себебі әлеуметтік және саяси ғалымдар жаңа сыныптық топтардың саяси және әлеуметтік мақсаттарға жетудегі материалдық емес бағдарлармен қалай қалыптасқанын байқады. Жаңа сыныптар тақырыбы енді "экономикалық қауіпсіздіктің талаптарымен тікелей байланысты емес".