Кіріспе
Ортағасырлық феодалдық мемлекет Солтүстік-Батыс Францияда. Бретань герцогтігі (,) шамамен 939 және 1547 жылдар аралығында болған ортағасырлық феодалдық мемлекет еді. Оның аумағы Еуропаның солтүстік-батыс жарты аралын алып, батысында Атлант мұхиты, солтүстігінде Ла-Манш бұғазымен шектеседі. Оңтүстігінде Луара өзенімен, ал шығысында Нормандиямен және басқа француз провинцияларымен шектесетін. Герцогтік 939 жылы аймақтан викингтер әскерін қуғаннан кейін құрылған. 10-11 ғасырларда герцогтік саяси тұрақсыздыққа ұшырады, герцогтар өздерінің жеке иеліктерінен тыс жерлерде шектеулі билікке ие болды. Герцогтіктің көршілес Нормандия герцогтігімен қарым-қатынасы әртүрлі болды – кейде одақтасып, кейде, мысалы, Бретон-Норман соғысында ашық қақтығысқа түсті. Англияның Генрих II 12 ғасырдың ортасында Бретаньге шапқындап кірді және 1158 жылы герцог Конан IV-пен келісім бойынша Нант графы атанды. Генрихтің ұлы Джеффри, мұрагерлік герцогиня Констанциямен некелесу арқылы герцог болды. Анжуліктер 1204 жылы солтүстік Франциядағы империялары құлағанға дейін билікте болды. Француз тәжі 13 ғасырдың соңына дейін герцогтікке ықпалын сақтап келді. Бреттон аристократиясы қолдаған монастырь ордендері 11-12 ғасырларда герцогтікке тарады, ал 13 ғасырда Бреттонның ірі қалаларында алғашқы кедейлер ордендері құрылды. 14 ғасырда азамат соғысы басталды, Бретон мұрагерлік соғысы кезінде герцогтікке таласқандар Англия мен Францияның қолдауымен әртүрлі топтармен билік үшін күресті. Герцогтіктің тәуелсіздігі 1488 жылы Франциск II қайтыс болғаннан кейін аяқталды. Герцогтікті оның қызы Анна мұралады, бірақ Франция королі Карл VIII оның бұрынғы некесін жойды да, өзіне бәйленісті. Осының нәтижесінде Франция королі Бретань герцогы атағын алды – әйелі арқылы (jure uxoris). Герцогтік тәжі 1532 жылы Франция королевасы Клод, соңғы тәуелсіз герцогиняның қайтысынан кейін Бретань штатының дауысымен Франция коронасымен біріктірілді. Оның ұлдары Франциск III, Бретань герцогы, содан кейін Генрих II Франция, әкелері қайтыс болған жағдайда бәрібір жеке одақ құрған болар еді. Француз революциясынан кейін және 1792 жылдан бері француз үкіметінің әртүрлі республикалық формаларының нәтижесінде герцогтік француз департаменттері жүйесімен (немесе департаменттермен) алмастырылды, ол Францияның Бесінші Республикасында да жалғасуда. Қазіргі уақытта департаменттер әкімшілік аймақтарға біріктірілді, бірақ Бретань әкімшілік аймағы ортағасырлық герцогтіктің барлық аумағын қамтымайды.
The Duchy of Brittany (, ; ) was a medieval feudal state that existed between approximately 939 and 1547. Its territory covered the northwestern peninsula of Europe, bordered by the Atlantic Ocean to the west, and the English Channel to the north. It was also less definitively bordered by the river Loire to the south, and Normandy, and other French provinces, to the east. The Duchy was established after the expulsion of Viking armies from the region around 939. The Duchy, in the 10th and 11th centuries, was politically unstable, with the dukes holding only limited power outside their own personal lands. The Duchy had mixed relationships with the neighbouring Duchy of Normandy, sometimes allying itself with Normandy, and at other times, such as the Breton–Norman War, entering into open conflict. Henry II of England invaded Brittany in the mid 12th century and became Count of Nantes in 1158 under a treaty with Duke Conan IV. Henry's son, Geoffrey, became Duke through his marriage to Constance, the hereditary Duchess. The Angevins remained in control until the collapse of their empire in northern France in 1204. The French Crown maintained its influence over the Duchy for the rest of the 13th century. Monastic orders supported by the Breton aristocracy spread across the Duchy in the 11th and 12th centuries, and in the 13th, the first of the mendicant orders established themselves in Brittany's major towns. Civil war broke out in the 14th century, as rival claimants for the Duchy vied for power during the Breton War of Succession, with different factions supported by England and France. The independent sovereign nature of the Duchy began to come to an end upon the death of Francis II in 1488. The Duchy was inherited by his daughter, Anne, but King Charles VIII of France had her existing marriage annulled and then married her himself. As a result, the King of France acquired the title of Duke of Brittany – jure uxoris. The Ducal crown became united with the French crown in 1532 through a vote of the Estates of Brittany, after the death of Queen Claude of France, the last sovereign duchess. Her sons Francis III, Duke of Brittany and then Henry II of France would in any case have created a personal union on the death of their father. Following the French Revolution, and as a result of the various republican forms of French government since 1792, the duchy was replaced by the French system of départements (or departments) which continues under the Fifth Republic of France. In modern times the departments have also joined into administrative regions although the administrative region of Brittany does not encompass the entirety of the medieval duchy.
Шығу тегі
10 ғасырдың басында пайда болған Бретань герцогтігіне бірнеше бұрынғы мемлекеттер әсер еткен. Рим империясының аймаққа кеңеюінен бұрын, Галл тайпалары Арморика түбегін мекендеп, оны бес аймаққа бөлген. Бұл аймақтар кейіннен римдік әкімшіліктің негізін құрады және герцогтық дәуірінде де сақталды. Бұл галл тайпалары латын тілінде армориктер деп аталды. 4-шы ғасырдың соңы мен 7-шы ғасырдың басында көптеген бритондықтар Арморика түбегіне көшіп келді, жергілікті халықпен араласып, кейіннен бритондықтардың пайда болуына себеп болды, олар ақырында бретондықтарға айналды. Бұл көші-қондардың себептері әлі де нақты емес. Ұлыбританиядан келген көші-қон Бретань атауының қалыптасуына ықпал етті. Бретань кішкентай, соғысқан патшалықтарға бөлінді, олардың әрқайсысы ресурстар үшін күресті. 8-шы ғасырда франк Каролинг империясы аймақты жаулап алды, шамамен 748 жылдан бастап, 799 жылға қарай бүкіл Бретаньді бағындырды. Каролингтер жергілікті билеушілерді пайдалана отырып, Ренн, Нант және Ванн орталықтарының айналасында біртұтас әкімшілік құруға тырысты, бірақ Бретань патшаларының аймақтағы билігі әлсіз болды. Каролингтердің технологиясы мен мәдениеті Бретаньге әсер ете бастады, сонымен қатар Бретаньдегі шіркеу франк үлгісін қабылдауға көшті. Дегенмен, кейінгі герцогтыққа ең үлкен әсер 9-шы ғасырда Бретаньдің біртұтас патшалығының құрылуы болды. 831 жылы Людовик ІІ Номиноені, Ванн графы, Бретондықтардың билеушісін, императорлық елші деп тағайындады. 840 жылы Людовик қайтыс болғаннан кейін Номиноэ империяға жасалған жаңа викинг шабуылдарынан күш алып, жаңа император Карл Басқа қарсы көтерілді. Карл Бас Батыс Франк мемлекетін бритондықтар мен викингтерден қорғау үшін Неустрия маркасын құрды. Эриспоэ Карл Басқа қарсы күресті, ол жаңа бретондық басшыны тез шабуылмен жеңуге сенген. Эриспоэ Женгланд шайқасында жеңіске жетті және 851 жылғы Анже шарты бойынша Бретаньнің тәуелсіздігі сақталды. Жаңа патшалық әлсіз болып шықты және викингтердің шабуылынан құлдырады. 853 жылы викинг Годфрид Сенадан флотымен шығып, Бретань түбегін айналып өтіп, Нантты тонады. Эриспоэ басқа викинг флотының басшысы Сидрокпен одаққа кірісті, бірақ ол оған сатқындық жасады, нәтижесінде Эриспоэ викингтерден жеңілді. Әлсіз Эриспоэ 857 жылға дейін билік етті, содан кейін оның туысы және қарсыласы Соломон, Ренн және Нант графы Бретань билеушісі болды. Викингтердің шабуылдары жалғасты. Алан І шамамен 900 жылы викингтердің бір толқынын жеңіп, патшалықты Леон, Домноне, Корнуэйл және Ваннетейдің бретондық аймақтарын ғана емес, сонымен қатар Ренн, Нант, Кутанс және Авранш франк округтерін, сондай-ақ Пуату мен Анжудың батыс бөліктерін де қамтыды. Алан І-нің әскери жетістіктері викингтердің басып кіруінен кейін бейбітшілікке әкелді және 900 жылдан 907 жылға дейін викингтердің шабуылдары аз тіркелді. 907 жылы Алан І қайтыс болғаннан кейін Бретань қайтадан викингтердің шабуылына ұшырады. Анжу графы Фульк Қызыл 907 жылдан 919 жылға дейін Нантты басып алды, содан кейін оны басып кірген викингтерге қалдырды. 919 жылы Рогнвальдрдің үлкен викинг флоты Нантқа келді және тез арада аймақты бағындырды. Бұл шабуыл бретондықтардың, соның ішінде "мемлекеттік әкімшілікке байланысты жергілікті мұрагерлік лауазымдарды атқаратын адамдардың" көшіп кетуін жеделдетті. Босқындардың арасында Погер графы Матедой және оның ұлы Алан Барбеторт, Алан І-нің немересі болды; олар Англияға қашып, Эдуард Үлкеннің және оның ұлы мен мұрагері Этельстанның сарайларында сүргінде өмір сүрді. Викингтер Бретаньді 936 жылға дейін басып алды. Алан Барбеторт 937 жылы викингтерді қуып шығып, бұрынғы Каролинг патшалығының нұсқасын қайта құру үшін оралғанға дейін осы кезеңнің тарихы аз сақталған.
10 ғасыр
Бриттания герцогтығы 936 жылы Алан Барбеорте Англиядан аймаққа оралғаннан кейін құрылды. Барбеорте Корнуайль мен Нант графтарының титулдарын алды және Алан II ретінде жаңа Brittonum dux ретінде билік етті. Алан кішкентай бекітілген қалалар мен монастырлар желісін пайдаланып, викингтердің шабуылдарын кері қайтарды. 939 жылдың 1 тамызында Ренн графы Джудикель Беренгар мен Мэн графы Хью I-нің көмегімен Транс-ла-Форет шайқасында викингтерді жеңіп, оларды Бретаньден қуып шығарды. Аланның герцогтығы бұрынғы Бретань Корольдығынан кішірек болды, себебі оңтүстікте Магуес пен Тиффогеге ие болғанымен, герцогтар енді Котантен, Авраншин және Майен аймақтарын басқармады. 942 жылы Алан Франция королі Людовик IV-ке Бретань үшін салық төледі. Ескі кельт әсерлеріне қарамастан, жаңа герцогтық көп жағынан аймақта құрылып жатқан басқа Каролингтерден кейінгі мемлекеттерге ұқсас болды. Келесі онжылдықтарда Бретаньде қуатты жергілікті феодалдар желісі пайда болды, олар мотт пен бейли типтес қамалдарды иеленді және герцогқа шартты түрде адал болды. Бретаньнің шығысы бірінші болып өзгерді, бірақ бұл практика келесі елу жылда солтүстік және оңтүстік-батыстың шалғай аймақтарына тарады. Алан II сондай-ақ Шартр графы Теобальд I-мен одақтас болды. Алан II Теобальдтың қарындасы Аделаидаға үйленді, бұл Теобальдқа Реннге дейін ықпал етуге мүмкіндік берді. Алайда Алан II-нің өлімі Бретаньде үлкен бос орын қалдырды, бұл нормандықтар немесе Анжуліктердің басып кіруіне әкелуі мүмкін еді. Теобальдтың одақтасы, Анжу графы Фульк II, Алан II-нің жесіріне үйленді. Ол қайтыс болғаннан кейін Алан II-нің ұлы Дрого билікке келді. Дрогоның билігі герцог мұрагері ересек болмаған кезде регенттің рөлін атқару прецедентін жасады. Дрогоның билік ету кезеңінің барлық уақытында, ол Блуа графы Теобальд I-нің (герцогтықтың басқаруын Доль архиепискобы Викоэнге және Ренн графы Юхель Беренгарға тапсырды) және оның әкесі Фульк II Анжу графының бірлескен регенттігінде болды. Дрогоның тұсында герцогтықта саяси тұрақсыздық сақталды және ол әулетін жалғастыра алмады. Дрого 958 жылы қайтыс болды. Алан II-нің екі заңды емес ұлы, Хоэль мен Герих, Нант графтары ретінде әрекет етуге және герцогтыққа құқығын сақтауға тырысты, бірақ сәтті болмады. 990 жылы Юхель Беренгардың ұлы Конан I, Паскветеннің немересі, герцог болды және титул Ренн үйіне өтті. Конан I тек екі жыл ғана билік етті және 992 жылдың 27 маусымында Конкверейль шайқасында Анжу графы Фулк III-ке қарсы шайқаста қаза тапты. Оның орнын үлкен ұлы Джеффри I бағындырды. Блуа Конанның мұрагерлігіне қауіп төндірді. Герцог Джеффри I, Нант үйінің мүшесі, екі үй арасындағы дипломатиялық екі неке арқылы Нормандия герцогы Ричард II-мен династиялық одаққа кірді. Мон-Сен-Мишель тауында шіркеу санкциялаған неке рәсімдері өтті. Джеффри I Ричард II-нің қарындасы Хавизға үйленді, ал Ричард II Джеффри I-нің қарындасы және Конан I-нің қызы Джудитке үйленді.
ХІ ғасыр
11 ғасыр Нормандиямен сәтсіз одақтастықпен ерекшеленді. Вильгельм Жеңімпаз бретондық герцогтарға қарсы шығып, олар француз патшасымен одақ құрды. 1008 жылы Геффри I-нің қазасы Рихард II-ге немересі Алан III-нің кәмелетке толмаған кезінде Бриттанияға тікелей араласуға мүмкіндік берді. Ал кейінірек, Алан III Нормандиялық Вильгельмнің негізгі қорғаншыларының бірі болып тағайындалғанда, қорғаншылық қайталанды. Алан III-ті Вильямның қамқоршысы етіп тағайындауымен Роберт I «өзінің мұрагерімен бәсекелеспейтін жақын туысын» қатыстырды. Герцог Вильямның қамқорлығында Алан III граф Гилбертпен және Руан архиепископы Роберт II-мен, Вильямның ағаларымен одақтасты. Алайда 1037 жылы архиепископ Роберт қайтыс болғанда, жағдай тұрақсыздыққа ұласты. Алан III Нормандық герцог үйінің күшін күшейтіп, Роберт I-нің екі кіші ағасына жер мен атақ беріп, тұрақсыздыққа қарсы әрекет етті. Алайда 1040 жылдың 1 қазанында Алан III Вимутьедегі бүлікшілердің қамалын қоршағанда уланған. Нормандияда оның өліміне байланысты шиеленістер көбейді, граф Гилберт көп ұзамай қайтыс болды. Нормандияның қорғаншысындағы бәсекелес топ пайда болды, ол Бриттанияға араласып, Алан III-нің мұрагері Конан II-ді мұрасын талап етуден бас тартты. Сегіз жасында Конан II әкесі Алан III-нің орнын алып, Бриттания герцогы болды. Герцогтық регенттік Аланның ағасы Одоға, Пентиевр графына тапсырылды. Алайда Конан II он алты жасқа толғанда, шамамен 1048 жылы Одо биліктен бас тартудан бас тартты. Ағасы мен немересі арасындағы династиялық қақтығыс кезінде Корнуэльдің Хоэль Конанның мұрасын басып тастауда Одоны қолдады. Одо Хоэльдің қарындасы Агнес Корнуэльдікіне үйленгендіктен, Хоэльдің қайын ағасы болды. 1057 жылы Конан II Одоны тұтқынға алып, түрмеге қамады. Сол жылы ол Корнуальдің Хоэлімен келісімге келді. Конан II Бриттаниядағы Нормандықтар жақтасы көптеген қауіп-қатерге тап болды, оның ішінде Нормандия герцогы Вильгельм демеушілік еткен көтерілістер болды, Конанның әкесі оның күзетшісі болды. Вильгельм Конанның билігіне қарсы шыққандарды қолдап, оларды өзінің ағайындысы - Бриттон герцогына қарсы көтерілуге шақырды. Вильгельм Одоның тұтқындалған отбасына қыз-жігіт болуын жалғастырды. Осыған жауап ретінде Конан өзінің Нормандия герцогы ретінде Вильгельмге қатысты заңды талаптарын алға тартты, өйткені католик шіркеуі шіркеуде бекітілген некеде туған заңды мұрагерлерді некеден тыс некеге қарағанда артық көретін болды. Бұл жекпе-жек Нормандия мен Бриттания арасындағы соғысқа әкелді. 1064-1065 жылдары Бриттания мен Нормандия арасындағы соғыс (Бриттон-Норман соғысы) герцог Вильгельм Конан II-ге қарсы көтерілісті қолдайтын болғаннан кейін басталды. 1065 жылы Нормандияның Вильгельм королі Англияға шабуыл жасамас бұрын, өзінің миссиясы папалық тудың астында екенін айтып, Бриттания мен Анжудағы қарсыластарына өзінің герцогтігіне кез келген шабуылдан аулақ болуды ескертті. Алайда Конан II бұл ескертуді қабылдамай, Вильгельмге қарсы кез келген артықшылықты қолданатынын мәлімдеді. Вильям ағылшын тәжін алуға тырысқан кезде Конан Бриттаниядағы билігін нығайтып, Вильгельмнің жоқ болуын Нормандияға басып кіру үшін пайдаланғысы келді. Алайда алдымен оған тағы бір тарихи қарсыласы Анжуны бейтараптандыру керек болды. Анжу бейбітшілікті орнатып, ол Мэнге, содан кейін Нормандияға қарай аттануды жоспарлады. Алайда 1066 жылы Анжерді қоршау кезінде Конан улы атпен саяхаттап жүрген қолғап киіп, өліп қалған. Герцог Вильгельмды қастандықты ұйымдастырғаны үшін күдікті деп санаған. 1066 жылы Жеңімпаз Вильгельм Англияға кейбір бритондықтар да кіретін әскермен бас сауғалап, жеңіске жетті. Вильгельм бритондықтарды ағылшын тәжін алуға арналған алдағы науқанға өз экспедициялық армиясына тарта алды. Мүмкін, Вильгельм герцогінің әскеріндегі бритондық қолбасшылар Ален Ле Ру (Пентиеврдің Эудасының ұлы) сияқты бритон иелерінің екінші ұлдары болғандықтан. Жеңіс армиясындағы бритондықтар кем дегенде үш ірі топты білдірді, олардың екеуі герцогтіктің ұзақ мерзімді болашағына қатысты болды. Бір топтың өкілі Ральф де Гейл болды, ол қысқа уақытқа Саффолк графы болды. 1075 жылы ол «Бриттон көтерілісінің» көшбасшыларының бірі болды. Ральф Бриттанияға оралып, Бриттон герцогына қарсы көтеріліс жасады, содан кейін герцогпен татуласты. Англияның оңтүстігінде және батысында Вильям бриттаниялық немесе ағылшындық абыройының топтарына жер берді. Бұл топтың біріктіруші рөл атқара алатын бірде-бір көшбасшысы болмады. Олардың қатарында Герве Леон, Леон виконты, ол қысқа уақытқа Уилтшир графы болды. Үшінші топ Пентиевр әулетімен байланысты ақсүйектер болды. Одо Пентиевр Конан II-нің негізгі қарсыласы болды. Вильям I тұсында Одо Пентиеврдің үш ұлы (Алан, Стивен және Бриен) Англияда, оның ішінде Ричмонд құрметі, Саффолк жерлері және Ричмонд пен Корнуолл графтықтарында маңызды жерлер алды. Сондай-ақ 1066 жылы Хавиз ағасы Конан II-нің орнына Бриттанияның мұрагерлік герцогинясы болды. Ол Корнуэльдің Хоэліне үйленді. Хоэль Хоэль II, Бриттания герцогы ретінде таққа отырды және 1156 жылға дейін Бриттанияны билеген Кернев үйіне негіз салды (төменде қараңыз). Хоэль бөлінген Бриттанияны мұраға алды, ол үлкенінен тәуелсіз алты аймаққа бөлінген: Ренн, Пантйевр, Леон, Корнуэль, Броэрек және Нант. Герцогтық билік Пантйеврде және Леоңда болмады, тіпті Бриттанияның қалған бөлігінде де герцогтың билігі оның жеке жерлерінен аспады. Бриттаниядағы барондықтар герцогқа қызмет ету үшін жерлері үшін оған борышталмайтындықтарын сезінбеді және олардың мүдделеріне сәйкес келгенде ғана герцогтық сарайларға қатысты. Алайда 11 ғасырдың соңында Бриттания мен Нормандия арасындағы тарихи қарсыластық қайта жанданды. 1075 жылы Хоэль Нормандықтардың кеңеюіне қарсы тұру үшін Францияның жас патшасы Филипп I-мен одақтастыққа қайта оралды. Англиядағы 1075 жылғы сәтсіз көтерілістен кейін Дольдегі өзінің базасынан Нормандияға шабуылдар жасаған Ральф де Гейл Бриттаниядағы эмиграцияда болды. 1076 жылы Англия королі Вильям Ральфты қуу үшін Бриттанияға әскер жіберді, бірақ бриттер мен француз күштерінің одағынан сирек жеңіліске ұшырады. Келіссөздер кезінде Вильям өзінің екінші қызы Констанцияны Бриттания мұрагері Алан IV-ке үйлендіруді ұсынды, бірақ бұл кезде келісімге қол жеткізілмеді. 1086 жылы Алан IV Англияның I Вильгельмі жасаған шабуылдан кейін герцогтығын тастауға мәжбүр болды. Алайда сол жылы бейбіт келісімге қол жеткізілді және келіссөздер кезінде Алан IV Англия королі I Вильгельмнің екінші қызы Констанцияға үйленуге мәжбүр болды. Той рәсімдері Нормандиядағы Байеде өткен болуы мүмкін. Вильям Малмсбери Констанцияның «қатаң және консервативті» мінезіне байланысты Бриттаниялық сарайда танылмағанын жазды. Вильям Малмсбери сондай-ақ Алан IV Констанцияны улап өлтіргенін айтты, бірақ бұл расталмады. Алайда Ордерик Виталис Констанция герцогиня ретінде бриттердің әл-ауқатын жақсарту үшін бар күшін салғанын, олар оның 1090 жылы қайтыс болуына қатты қайғырғанын жазды. 1092 жылы Алан IV Редон аббатқа мүлікті сыйлады, ал 1093 жылы Анжу графы Фулк IV-ке қарсы Нормандықтардың ықпалын тежеу үшін Анжу графы Фулк IV-ке үйленді. Одан ол Геоффри атты ұлы және Хавиз атты қызы дүниеге келді. Хавиз Фландрия графы Болдуин VII-ге үйленді. 1098 жылы Алан IV Бірінші крест жорығына қатысты, Бриттанияны әйелі Эрменгарда Анжудың басшылығында қалдырды. Эрменгарда Ренн емес, Нанттан басқарды, өйткені ол Анжу графтығына жақын болды.
12 ғасыр
Алан IV 1101 жылы крест жорығынан оралды. 1112 жылы Алан IV-нің ұлы Конан III әкесі Редон монастырына кеткен соң Бретаньді мұраға алды. 1113 жылы Конан III Англия королі Генрих I-нің заңды емес қызы Модқа үйленді. Модтан үш баласы болды: Хоэль, Берта және Констанс. Ол билік құрған жылдары герцогтіктің билігін нығайтты. Англияның Стефан (Блуалық Стефан) мен тақтан қуылған императрица Матильда арасындағы тақ таласы кезінде Конан III король Стефанмен одақтасты. Императрица Матильданың Анжу графы Геффри V-ке жасаған некесі әкесі Генрих I тарапынан мәжбүрлеумен жасалды. Бұл Бретань, Нормандия және Анжу арасындағы тарихи бәсекелестікті көрсетті. Конан III Анжулықтардың ықпалына қарсы тұрып, бретондық тәуелсіздікті сақтауға тырысты. Стефанмен одақтасу арқылы Конан III Стефаннан үлкен ықпал күтті, өйткені Стефанқа Матильдаға қарсы континентте одақтастар қажет болды. Матильда Нормандия мен Анжуда билікті бекіте алды. Бретаньнің Анжулықтар бақылауындағы аймақтан батысқа орналасуы Стефанға Матильдаға қарсы кең шекараны пайдалануға мүмкіндік берді. 1138 жылы Конан III-нің қызы Берта король Стефанның қолдаушысы Пентьеврдің Аланына тұрмысқа шықты. Қолдауы үшін Стефан Конанның күйеу баласы Аланды екінші рет құрылған Ричмондтың 1-ші графы етіп тағайындады, бұл титулды бұрын Аланның ағасы Ален Ле Ру иеленген. Кейінірек, 1146 жылы Алан қайтыс болғаннан кейін Берта Англиядан Бретаньға оралды. 1148 жылы өлім төсегінде Конан III ұлы Хоэльді, Нант графынан герцогтік мұрагерліктен шеттеді. Осы күтпеген қадаммен Берта оның мұрагері және Бретань герцогинясы болды. Алайда Хоэль Нант графтығын сақтап қалды. Герцогиня Берта, Ричмондтың жесір графесі ретінде, Бретаньнің Стефанның Англиясына қарсы одағын жалғастырды. Алайда бұл стратегия 1153 жылы Стефанның ұлы Евстафийдің кенеттен қайтыс болуынан кейін күшін жойды. Евстафийдің өлімі Матильданың ұлы Генрих Фицимператрицаға Англияға шабуыл жасап, анасының талаптарын іске асыруға мүмкіндік берді. Валлингфорд шартында Стефан Генрих Фицимператрицаны өзінің мұрагері деп мойындауға мәжбүр болды, ал Матильда ұлының пайдасына талабынан бас тартты. Шарты Генрих Фицимператрица мен оның інісі Джеффри Фицимператрицаның Бретаньға қарсы шабуылдарына жол ашты. Берта 1156 жылдың басында қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Конан IV герцогтік таққа отыруды күтті. Алайда, оның мұрагерлігіне оның әкесі Одо, Порхоэ виконты (Одо II деп те белгілі), Бертаның екінші күйеуі қарсы шықты; Одо II Бретаньдегі билігінен бас тартудан бас тартты. Билікті нығайту үшін Одо II мұрагерліктен айырылған Нант графы Хоэльмен келісімге келіп, Бретаньді олардың арасында бөлісуге келісті. Бірақ сол уақытта Хоэльге Джеффри Фицимператрицаның қолдауымен Нантта көтеріліс қаупі төнді, сондықтан ол Эудасқа ешқандай көмек жібермеді. Конан IV Бретаньге келіп, Ренді басып алды, ал оның одақтасы Рауль де Фужере Эудасты тұтқындап, түрмеге қамады. Конан IV Ренненде Бретань герцогы ретінде ресми түрде таққа отырғызылды. Конан IV мұрагерлігін бекіту кезінде 1156 жылы Джеффри Фицимператрица Хоэльден Нантты сәтті басып алды. 1158 жылы Джеффри қайтыс болғаннан кейін Конан IV Нантты басып алып, герцогтікті қайта біріктірді. Алайда Англия королі Генрих II Конанның әкесінен мұралық иелігін – Ричмонд графтығын тартып алды. Генрих Нантты қайтаруды талап етті, ал оны Конан IV-тен алғаннан кейін, Бретань герцогымен ешқандай байланысы жоқ Нант графына айналды (кейінгі герцогтар Нантты Бретаньға қайта біріктірді). Англияның Генрих II-і Бретаньде Конан IV-ке қарсы көтерілістер мен көтерілістерді жалғастырды. Осыған жауап ретінде Конан IV Англияның Генрих II-нің жақтасы болған ағасы Генриден Трегье және Гингамп графтықтарын алды. Сол жылы Ричмонд Англияның Генрих II-мен жасалған келісім бойынша Конан IV-ке қайтарылды. 1160 жылы Конан Генрихке мойынсұнуға мәжбүр болды. Келесі бейбіт келіссөздерде Конан 1160 жылы Генрихтің туысы Шотландияның Маргаретке үйленуге мәжбүр болды. Кейіннен Конан IV-ке барондардың, мүмкін Генрих II-нің қолдауымен, қосымша көтерілістері болды. Конан Генрих II-ге көтерілістерді тоқтату үшін көмек сұрады. Генрих II өзінің көмегі үшін Конанның жалғыз қызы және мұрагері Констансаның Генрихтің ұлы Джеффри Плантагенетпен тұрғанын талап етті. 1166 жылы әкесі бас тартқаннан кейін Констанса герцогиня болды, бірақ Генрих II Констанса Джеффриге үйленгенге дейін герцогтікті ұстады. Джеффри мен Констанция 1186 жылға дейін бірлесіп билік жүргізді, ол кезде Джеффри Париж турнирінде аттан түсіп қайтыс болды. Констанция одан кейін герцогтікті өздігінен басқарды. Англияның Генрих II-і Констансаға 1188 немесе 1189 жылдың 3 ақпанында Ранульф де Блондевиль, 6-шы Честер графына тұрмысқа шығуын ұйымдастырды. Генрих II 1189 жылы қайтыс болды және Англия королі Ричард I оның орнына келді. Еркек мұрагері болмаған Ричард I Англия королі Констансаның ұлы Артур I Бретаньді мұрагерлікке алды деп ресми жариялады, бұл Филипп Август және Сицилияның Танкредімен жасалған шартында көрсетілді. Ұлының мәртебесі мен мұрагерлігін арттыру үшін Констанса, Бретань герцогинясы, Артурды 1196 жылы Бретань үкіметіне қосты. Сол жылы Констансаның Ранульфпен некесі нашарлап, Ранульф Констансаны түрмеге қамады. Оның түрмеге қамалуы Бретаньде оның құрметіне көтеріліске әкелді. Ранульф өсіп келе жатқан қысымға көніп, 1198 жылы герцогиняны босатып жіберді. Бретаньге оралғаннан кейін Констанса 1199 жылы Ранульфпен жасаған некесін жойды (олардан бала болған жоқ). Кейіннен сол жылы Констанса Ангерсте Гай де Туарды екінші күйеуі етіп алды. Осы жылдар бойы Констанса ұлы Артурды француздық одаққа бағыттап, қайтыс болған күйеуі Джеффри II саясатын жалғастырды, Ричард I-нің мұрагері ретінде тағайындалғандықтан. Констанса Гай де Туардан екі немесе үш қыз тудырды. Ең үлкені, Аликс де Туар, одан кейін Катерина де Туар (1201 ж. шамамен 1240 ж.) және мүмкін Маргарет де Туар (1201 ж. шамамен 1216/1220 ж.) туды. Констанса босану кезінде тудырған салдарынан қайтыс болды.
13 ғасыр
XIII ғасырда Англияның Британиямен одағы Англия королі Джонның тұсында күйреп қалды. 1199 жылы Ричард I қайтыс болғанда, Филипп Артурдың өзіне адалдық серт беруі және осылайша Францияның тікелей вассалы болуы шартымен, Артурды Анжу, Мэн және Пуату графтары ретінде мойындауға келісті. Бірақ 1202 жылы 15 жастағы Артур Миребоны қоршағанда ағылшын әскеріне түсті. 1203 жылға қарай түрмедегі Артур король Джонның жақын досы Вильгельм де Брауздың қадағалауымен Руанға ауыстырылды. 1203 жылдың сәуір айында Артуртың жоғалып кеткені жөнінде хабар тарады. Артурдың заңды мұрагері Бретаньнің Элеонорасы болды. Алайда Англия королі Джон Элеонораны тұтқындап, Дорсеттегі Корф қамалына қамады. Джонның Элеонораны Англияға адал вассалға үйлендіріп, оның арқылы Бретаньды басқаруы мүмкін екенін түсінген Филипп II, Констанцияның кішкентай қызы Аликсті Бретаньнің мұрагерлік герцогинясы ретінде ресми мойындады. Бастапқыда Аликс әкесі Гей Туарс регенттік қызметін атқарды. Франция королі Филипп II Бретаньді өз ықпалында ұстау үшін әрекеттенді. 1213 жылы кішкентай Аликс пен Капетия әулетінен шыққан Пьер Моклердің некесі жаңа Дрю әулетінің бастауы болды. Гей Туарс регенттігінен кейін Аликс күйеуі Пьермен бірге номиналды герцогиня ретінде билік жүргізді, ал Пьер герцог jure uxoris атанды. 1214 жылы король Джон Элеонораны өз марионеткасы ретінде орнату үшін Францияға әскер жіберді, бірақ жеңіліске ұшырағаннан кейін Аликс пен Пьерді Герцогтіктің билеушілері ретінде мойындады. Элеонора 1241 жылы қайтыс болғанға дейін Англияда тұтқында болды, осылайша Джеффри II әулетінің тамыры қырқылды. 1235 жылы Петр I Пентьевр әулетінің мұрагерін шығарып, Пентьевр графтығын екінші баласы Йоландаға беру арқылы келесі ғасырдағы Бретань мұрагерлік соғысына жол ашты. XIII ғасырдан бастап Бретань герцогтігі шамамен бір ғасыр бойы бейбітшілікке ие болды. Петр I ұлы Иоанн I есейгенше регенттік қызметін атқара берді. Иоанн I кәмелетке жеткен соң, Петр I оған герцогтық тәжін табыстап, Бретаньді крест жорығына аттанды. Иоанн I Наварралық Бланшаға үйленді. Апкесі Йоланда Бретань қайтыс болғаннан кейін, Иоанн I Пентиевр графтығын өзіне қосып алды. Иоанн I-нің орнын ұлы Иоанн II басты. Иоанн II Англиялық Беатрисқа үйленді және 1305 жылға дейін билік жүргізді.
XIV ғасыр
14 ғасырда Бретань мұрагерлік соғысы басталды; герцогтік атақ Монфорт әулетіне көшті. 1305 жылы Иоанн II қайтыс болды, оның орнына ұлы Артур II герцог болды. Артур II француз тәжінен тәуелсіз билік жүргізді. Оның билігінде бірнеше әкімшілік жаңалықтар енгізілді, оның ішінде қорғанысты күшейту үшін бірнеше "жекпе-жек" немесе округтер құрылды, сондай-ақ Бретань штаты құрылды, бұл үкіметтің парламенттік формасына қарай маңызды қадам болды. Артур II екі некесімен ерекшеленді, біріншісі Лимождық Мариямен, екіншісі Шотландия королевасы Дрюдің Иоландасымен. Артур II мен Мария Лимождың ұлы Иоанн III герцог болды, бірақ үш рет үйленгеніне қарамастан, тірі ұрпақ қалдыра алмады. Иоанн III-нің мұрагерлікке қатысты күш-жігері жартылай ағасы Иоанн Монфорттың герцогтік тәжді мұраға алуына жол бермеуге бағытталған. Ол Бретаньді тәуелсіз егемендік мемлекет ретінде сақтау үшін барлық прецеденттерге қайшы келіп, Франция королін мұрагер етіп тағайындауға тырысты. Бретань дворяндары күткендей, бұл әрекетті қабылдамады және Бретаньнің тәуелсіздігі сақталды. Иоанн III 1341 жылы мұрагерлік жоспары болмастан қайтыс болды. Иоанн III-нің туған ағасы Иоанн Монфорт герцогтік атаққа талап етті, бірақ Франция королі оның талабын қабылдамады, оның орнына Жанна Пентиевр мен оның күйеуі Шарль де Блуаның бәсекелес талаптарын қолдады, олар да герцогтік атаққа үміткер болды. Иоанн Монфорт олардың пайдасына құқықтарын беруден бас тартқанда, талапкерлер арасында Бретань мұрагерлік соғысы басталды. Бұл соғыс 1341 жылдан 1364 жылға дейін осы екі бретаньдық үйдің – Блуа-Шатильон және Монфорт үйлерінің арасында жүрді. Шарль де Блуа-Шатильон 1341 жылдан өліміне дейін Бретань герцогы атағын иеленді. Соғыс кезінде Иоанн Монфорт Парижде тұтқындалды. Біраз уақытқа дейін жағдай басылды және ол 1341 жылы Малеструа келісімі бойынша босатылды. Ол 1345 жылы қайтыс болды, герцогтік атаққа Монфорттың талапкері ретінде ұлы Иоаннды қалдырды. Иоаннның жесір әйелі, Фландрияның Жоаннасы, ұлы Иоаннның регенті ретінде әрекет етті және оның атынан соғысты жалғастырды. Монфорт әулеті ағылшын одақтастарының айтарлықтай көмегімен жеңіске жетті. Олардың капитуляциялау шарты бойынша Жаннаға Пентиеврді сақтауға рұқсат берілді және ол өмір бойы Бретань герцогинясы атағын сақтады. Гуэранд келісімдері бойынша, егер Монфорт әулетінің биліктегі мүшесі заңды еркек ұрпақсыз қайтыс болса, Жаннаның ең үлкен тікелей заңды еркек ұрпағы Бретань герцогтік тәжін мұраға алатындай жартылай саликті мұрагерлік туралы келісімге келді. Иоанн IV, Бретань герцогы, Бретань азаматтық соғысынан кейін қиындықтармен билік жүргізді және 1373 жылы екінші рет Англияға жер аударылды, онда ол Эдуард III сарайында өмір сүрді. Монфорт әулетінің жеңісі Бретаньде Англияның беделін нығайтты. Бретань мұрагерлік соғысының салдарының бірі Англия мен Франция арасындағы бәсекелестікті күшейту болды, Бретань даулы жүлде ретінде танылды. Пентивр және Монфорт үйлері Франция королі Карл V-нің Бретаньді аннексиялау әрекетіне қарсылық білдіруде бірікті, бұл Бретань азаматтық соғысының салдары болды. Француз королі Франция констеблін, Бертран де Гесклинді, француз тәжімен біріктіру мақсатымен Бретаньге жіберді. Бретань дворяндары осы ұсынысқа қарсы көтерілгенде, Иоанн IV Англиядан қайтып келді, оған тағы бір рет күшті әскер, оның ішінде оның ағылшын одақтасы көмектесті және өзінің билігін қайта орната алды. Құлатылған Жанна Пентиевр Иоанн IV-ті Бретаньге қайтаруға, Карл V-нің шабуылына қарсы герцогтық қорғауға қосылды. Иоанн IV үш әйелге үйленді, бірақ оның үшінші әйелі, Англия королевасы Наварраның Жоаннасы ғана оған бала тудырды. Иоанн IV 1399 жылдың 1 қарашасында қайтыс болды. Жоанна төрт жыл жесір болып қалды және ұлы Иоанн V-тің регенті ретінде әрекет етті. Монфорт әулетінің герцогтік тәжді сақтаудағы қиындықтары Иоанн V, Бретань герцогы, әкесінің орнына келгенде жалғасты. 1417 жылға қарай Бретань герцогтары "Құдайдың рақымымен билеушілер" деп аталатын болды.
15 ғасыр
Монфорт және Пентивер әулеттері арасындағы интригалар мен таластар Бретон мұрагерлік соғысынан кейін де жалғасты. Иоанн IV-нің мұрагері, Джон V, Бретань герцогы, Жанна Пентиеврдің немересімен ұрланды. Ол әйелі, Бретань герцогинясы Жанна Франконың күш-жігерімен босатылды, ал Пентиевр әулетінің қалған мүлігі тәркіленді. Иоанн V-тің орнына ұлы Франциск I келді. Франциск I-нің еркек мұрагері болмағандықтан, оның орнына Иоанн V-нің кіші ұлы Петр II билікке келді. Петр II ұрпақсыз қайтыс болғаннан кейін герцогтық тәж оның ағасы Артур III-ге өтті. Оның орнын немере інісі Франциск II бағындырды. Франциск II билігі көп жағынан ерекше болды, оның ішінде Франция королі Карл VIII-ге қарсы екі соғыс болды, екеуі де жеңіліспен аяқталды, Ренн Парламенті құрылды және оның қызы Анна Бретаньнен басқа барлық балалары қайтыс болды. Франциск II-нің герцог ретінде билігі Пентиевр әулетімен жалғасқан интригалармен ерекшеленді. Жанна Пентиеврдің кейінгі ұрпақтары, Пентиевр әулетінің Броссе тармағы, Жан де Броссе арқылы, 15-шы ғасырда герцогтық тәжға талаптарын жоғалтты, мүмкін, сол кездегі Бретань герцогы Франциск II мұрагерлік ережелерін өзгерту арқылы. Франциямен соғыстар герцогтық Бретаньнің тәуелсіздігіне нүке барды, ал Парламент Франция патшасы Людовик XIV билігіне дейін сақталған автономия деңгейін қамтамасыз етті. Франциск II-нің жалғыз мұрагері оның қызы Анна болғандықтан, оның өлімінен кейін Монфорт әулетінің күші, Бретаньдегі Пентиевр әулетіне және Франциядағы Валуа әулетіне қатысты келіспеушілік шарттарға қарсы қойылатын мұрагерлік талас туды, сонымен қатар қыздың негізгі мұрагер бола алатын жартылай саликалық заңның Бретон дәстүрін сынап көруге мүмкіндік берді. Франция королінің позициясы осы оқиғаларға екі соғыс арқылы үстемдік етті. Бірінші соғыстан кейін, Вержер келісіміне сәйкес, Франциск II-нің жалғыз тірі қалған ұрпағы Аннаның некесі Франция королімен бекітілуі керек еді. Франциск II Анна үшін француз тажының ықпалынан Бретаньді қорғауға жеткілікті күшті күйеу іздеді. Бретань герцогинясы Анна бастапқыда Англияның Эдуард IV-нің ұлы, Уэльс принці Эдуардқа айттырылған еді, бірақ король қайтыс болғаннан кейін оның ұлы жоғалып, ағылшын тағына Ричард III отырды. Содан кейін Анна Австрияның Максимилиан I-ге тұрмысқа шықты. Алайда, Бретань мен Франция арасындағы қарым-қатынас нашарлап, Франциск II Франко-Бретон соғысына мәжбүр болды, ол жеңіліспен аяқталды. Франциск II мен Франция королі Карл VIII арасындағы соғыс аяқталғаннан кейін, "Ақымақ соғыс" деп аталған, Анна Бретаньнің Максимилианмен алғашқы некесі француз королі оны Вержер шартының талаптарына сәйкес мақұлдамағаны үшін заңсыз деп жарияланды. Анна Франция королі Карл VIII-ге үйленді, бұл рәсім Папа Иннокентий VIII-мен бекітілді. Олар үйленгеннен кейін Карл Аннаға Бретань герцогинясы атағын пайдалануға рұқсат бермеді. Алайда, оның өлімінен кейін Анна Бретаньге оралып, герцогтікті өз алдына герцогиня ретінде тәуелсіз басқаруға қайтару үшін қадамдар жасады. Карл мен Аннаның балалары ересек жасқа жетпеді, бұл Бретон үшін жаңа мұрагерлік мәселесін, сондай-ақ Франция үшін де тудырды. Екі мұрагерлік мәселе де Аннаның Франция королі Людовик XII-ге үйленуімен шешілді, бірақ Бретаньнің тәуелсіздігін қалпына келтіру және одан әрі дамыту бағасымен. 1499 жылы Анна Бретаньнің Франция королі Людовик XII-ден туған жалғыз мұрагері, оның қызы Клод Франция, Бретань мен Францияда жаңа мұрагерлік мәселесін тудырды. Бретаньде Гуаранд келісімінің ережелері Бретань эстаттарымен күштен шығарылғандықтан, Клод өзінің Бретань герцогинясы екенін, бірнеше герцогинялар мұрагерлік құқығы бойынша ғасырлар бойы істегендей, өз құқығында талап ете алды. Алайда Франция қатаң саликалық заң бойынша жұмыс істеді, мұрагердің еркек болуын талап етті. Француз талабы Клодтың Франциск I-ге үйленуімен шешілді. Клодтың ұлдары Франциск (Франциск III, Бретань герцогы, сондай-ақ Франция дофині) және Франция Генрих II-нің тууы осы қарама-қайшы мұрагерлік мәселелерін шешуге мүмкіндік берді, бірақ Бретаньнің тәуелсіздігін жоғалтуын және герцог атағының тәуелсіз егемен герцогтік тәж ретінде жоғалуын жеделдетті.
XVI ғасыр
Анна Бретаньнің екінші некесі оны Франция королевасы етіп 16-ғасырда жалғастырды; ол 1514 жылы қайтыс болды. Франция королевасы Клод 1514 жылдан бастап Бретань герцогинясы ретінде билік жүргізді, бірақ оның күйеуі король Франциск Бретань герцогтігінде тәуелсіз үкіметті ұстай алмады. Клодтың ұлы Франциск I Бретань герцогы болып тағайындалды. Бірақ бұл акт Бретонның тәуелсіздігін алға жылжыту үшін ештеңе дегенді білдірмеді. Пентивр әулетінің кейбір мүшелерін француздар Бретаньнің корольдік губернаторлары етіп тағайындады. Олардың герцогтық құқықтарын қайта қалпына келтірмеуі герцогтық тәждің Франция Корольдігіне қосылуын жылдамдатты. Осы уақытта Бретань герцогы титулы тәуелсіз егемендік мәртебесін жоғалта бастады және тек титулдық сипатқа ие болды; Бретон аймағы тәуелсіздігін жоғалтып, Франция провинциясына айналды. Орта ғасырларда Франция корольдері Бретань герцогтігін феодалдық түрде Франция Корольдігінің бөлігі деп санады (яғни ол патшалықтың дәстүрлі шекарасында болды, ал Франция королі герцогтіктің иелері деп саналды). Алайда іс жүзінде Бретань герцогтығы негізінен тәуелсіз егемен мемлекет болды. Герцогтіктің тәуелсіз егемендігі Франциск II, Бретань герцогының өлімімен аяқтала бастады. Герцогтікті оның қызы Анна мұра етті, бірақ Франция королі Карл VIII аумақты корольдік бақылауға алуға бел буғандықтан, оның некесі жойылды, содан кейін оны Папа мойындаған бірқатар әрекеттермен өзіне үйленуге мәжбүр етті. Нәтижесінде Франция Корольдігі мен Бретань Герцогтығы некеде жеке одаққа қосылды, ал Франция Королі де Бретань Герцогтарының титулын иеленді jure uxoris. Олардың некелері кезінде Карл VIII Анна Бретаньді Бретань герцогинясы атағын қолдануға тыйым салды және герцогтікке Пентиврен үйінен шыққан Корольдік губернаторды тағайындады. Заң бойынша, Дегенмен, герцогтік Франциядан бөлек болды; екі атақ тек король мен королеваның некелерімен байланысты болды және 1498 жылы Карл VIII баласыз қайтыс болған кезде, Бретань герцогы атағы Франция мұрагері Людовик XII-ге берілместен, Аннамен қалды. Анна Бретаньге оралып, тәуелсіз егемендік орнатуды бастады. Алайда, жаңа француз патшасы Людовик XII Аннаның өзіне үйленді, сондықтан Франция королі тағы да Бретань герцогы болды jure uxoris. Заң бойынша, Бретань әлі де ерекше болды, ал оның болашағы қазір Монфор үйі иелігіндегі герцог қан тұқымына тәуелді болды. Анна қайтыс болғаннан кейін, Бретань оның қызы және мұрагері Клодқа өтті, ол Франция королі, оның әкесімен бірге қалмады. Клод Францияның болашақ королі Франциск I-ге үйленді. Осы неке арқылы және француз тажының мұрагерлігі арқылы Франция королі тағы бір рет Бретань герцогы болды jure uxoris. 1524 жылы Клодтың өлімі герцогтікті тағы да тәжден ажыратты және (бұл солай болды) соңғы рет. Клод, анасы сияқты, егемен герцогиня болғандықтан, 'Герцог' атағы күйеуінде қалмады, оның орнына оның ұлы Франциск III Бретаньге өтті, ол сонымен қатар Францияның дофині болды. Заң бойынша, Тақ пен Герцогтік қайтадан бөлек болды, бірақ Герцог бала еді, ал Герцогтік Францияның ажырамас бөлігі ретінде жылдар бойы басқарылды; Корольге Герцогтіктің үстінен патшалық бақылауды сақтау қиындық тудырмады. 1532 жылы Бретанның есемдіктері Бретанның француз тәжінің тұрақты одағын жариялаған кезде Бретонның тәуелсіздігі тиімді түрде аяқталды. Заң бойынша герцогтік Франция құрамына кірді. Франциск III Бретань герцогы болып қалды, бірақ 1536 жылы француз тәжін алмастан қайтыс болды. Оның орнын ағасы Генрих иеленді, ол Франция королі және Бретань герцогы болған алғашқы адам болды. Бреттонның тәуелсіздігі Генрихтің Франция тағына Генрих II ретінде көтерілуімен аяқталды. Француз тажы мен Бретон герцогтығы мұрагерлікпен біріктірілді, осылайша Бретаньнің Францияға қосылуы аяқталды. Генрих II Бреттан герцогы ретінде жекеше таққа отырғызылмады. Алайда Генрих Франция Корольдігіне қарсы Бреттан үшін Корнуолл Герцогтігінің Ұлыбритания Корольдігіне ұқсас жеке құқықтық мәртебе құруға тырысты. Кейбір тарихтарда ол француз тажынан айырылса, өзі және мұрагерлері үшін сақтауға тырысатын герцогтік аумақ болуы керек. Бұл заңды түрде ажырасу әрекеті оның билігінен өтпеді. Генрих III (Францияның Клодтан соңғы тікелей еркек) қайтыс болған кезде, Бретань Францияның келесі мұрагері Генрих Наварраға, Клодтың ең аға мұрагерлеріне (Генрих II, Лотарингия герцогы немесе Инфанта Изабелла Клара Евгения) емес, Тақтың бөлігі ретінде өтті. Бұл ақсүйектер Генрихтің мұрагерлері болғанымен, екі талапкердің де герцогтық тәжге қатысты мәселелері болды. Ең маңызды мәселе – тәж, егемен герцог ретінде, француз тәжінен бөліне алмайды. Сонымен қатар, француз тәжі мен испан тәжі Филипп Испанияның билігінен бастап тұрақты түрде бөлінді. 1582 жылы Генрих III Франция, Клод, Бретань герцогинясының соңғы тікелей еркек немересі, өзінің қарындасы және Католик Лигасының жетекшісі, Меркер герцогы Филипп Эммануэльді Бретаньнің губернаторы етіп тағайындады. 1589 жылдан бастап оның әйелі Мария де Люксембургтың мұрагерлік құқықтарын пайдалана отырып, ол сол провинцияда тәуелсіздікке ұмтылды және Нантта үкімет құрды, олардың жас ұлы Филипп Луи де Лотарингия Меркерді "Бретаньнің ханзадесі және герцогы" деп жариялады. (Инфанта Изабелла Генрих III-тің ең үлкен әпкесінің ең үлкен қызы болғанымен, әйел болғандықтан оның мәртебесі әлсіреген, ал Инфанта мәртебесі Бретон герцогтығына мұрагерлікке кедерілген.) Аналық шежіресі арқылы ол Пентивр үйінің әйелі, Шарль де Блуаның тікелей туған қызы, герцогиня Жоанның тікелей мұрагері болды. Меркер испандықтардың қолдауымен Нантта үкімет құрды. Ол 20 наурыз 1598 жылы Меркердің бас иегіне мәжбүр болғанға дейін Генрих IV-тің Бретаньді бағындыру әрекеттерін тоқтатып тұрды. Содан кейін Генрих IV Меркерлердің жас қызына өзінің біреуінен туған ұлын үйлендірді, осылайша провинцияның тікелей француз бақылауын қамтамасыз етті. Меркер содан кейін Венгрияға эмиграцияға кетті. Бретань герцогы титулы Франция королінің титулы ретінде қолданудан көп бөлігімен тоқтатылды. Ол пайда болғанда, титул Франция королінің өзінің тікелей ұрпақтарына берілді және кез келген жағдайда титулдық мәртебеге ие болды.
17 және 18 ғасырлар
Франция патшалары тұсында Бретань ақсүйектері тәуелсіз Бретань герцогтарының бұрынғы артықшылықтарын сақтап, олардан пайдалануын жалғастырды. Бретаньның кельт құқықтық дәстүрлері белгілі бір деңгейде сақталды, ал Бретань штаты мен Ренн Парламенті Париждің француз парламенттік жүйесінен бөлек болды. Осы парламенттік жүйеде қорғалған бретондық ақсүйектердің құқықтарына салықтан босату, Бретань Парламентінде өкілдік ету және Франция емес, герцогтық дәстүрінде бретондық титулдарды сақтау кірді, соның ішінде мұрагерлік мәселелеріне қатысты таза емес, жартылай саликтік заңның бретондық түрін қолдану да болды. Генрих II-ден кейін Бретань герцогы титулы 200 жылдан астам уақыт бойы қолданылмады. Бұл титул Людовик XIV-нің шөбересі Людовик Бретань герцогы аталғанда қайта пайда болды; ол француз төңкерісіне дейін титулдың соңғы иесі болды және француз тағына отыруға үлкермеді. Оның қайтысымен титул мәнсізденді. Испан ақсүйектерінің әртүрлі уақытта герцог титулына талап етуі француз тарапынан заңды деп танылмады, ал Людовик XIV-нің оны қолдануы, титул Франция тәжіне біріккендіктен, оны тек король ғана өзі немесе басқа біреуге беруге құқылы екенін көрсетті. Людовик XIV-нің герцог титулына қатысты әрекеттері Бурбон үйінің испандық немесе кіші тармағының Утрехт шарты бойынша Испания тәжін алу шарты ретінде француздық барлық талаптары мен мұрагерлік құқықтарынан бас тартқанын көрсетті. Француз төңкерісіне дейін Ренн Парламентінің басшылары Людовик XVI-ға наразылық білдірді, патшаға герцог ретіндегі міндеттерін еске салып, Одақ шарты бойынша бретон халқының артықшылықтарын сақтау мақсатында. Корольдің жауабы Бретань Парламентін жабу болды. Наразылық хаттары Бретань Парламентінің мүшелері, оның ішінде Сейзи де Керампуль графы және басқалары арқылы патшаға жеткізілді. Француз королі Людовик XVI Бретань Парламентін таратып, абсолюттік монарх ретіндегі өзінің талаптарын нығайтты (мұнда өкілді парламент қажет емес еді). Ол сондай-ақ орталықтандырылған федералды үкімет құруды көздеді, бірақ осы арқылы Бретаньнің автономиясын сақтап, ақсүйектерінің дәстүрлі құқықтарын мойындады және Бретань герцогы ретінде әрекет етті. Осы оқиғадан кейін Бретань Парламенті қайтадан шақырылған жоқ. Француз төңкерісі кезінде Бретаньнің құқықтық мемлекеті француз Ұлттық Ассамблеясы тарапынан таратылды. Бретань провинциясы бөлініп, оның орнына қазіргі француз республикасында сақталған 5 департамент құрылды.
Экономика
Аумақтың солтүстік және батыс бөліктері мал шаруашылығымен айналысатын экономикаға сүйенген; оңтүстік-шығысындағы ауа райы жылырақ болғандықтан, шағын иеліктер негізінде аралас егіншілік және мал шаруашылығы дамыған. Аймақ белсенді сауда және балық аулау порттарын қамтитын, күшті және әртүрлі теңіз экономикасына ие болды. Герцогтық тұсында көптеген валюталар қолданыста болды, ал Бретань герцогтары кейде өздері монеталар соғып шығарған. Алтын мен күміс те сауда үшін пайдаланылған.
Фольклор және аңыздар
12 ғасырда Конан Меридок туралы аңыздар Солтүстік-Батыс Еуропада кеңінен таралды. 18 ғасырға қарай бұл әңгімелер мифтер деп есептелді. Хроникер Иордан 470 жыл шамасында Рим императорының тапсыруымен аймақта соғысқан "жоғарғы басшы" деген мағына беретін Риотамас атты қолбасшы туралы айтады, бірақ осы кезеңге қатысты басқа да мәліметтер өте аз. Бретань және Нормандияға жасалған викингтердің шабуылдарын баяндаған жылнамашылар Сент-Олафтың Бретаньдің солтүстік жағалауында, Доль қаласының маңында шабуыл жасағанын жеткізді.
Католик шіркеуінің рөлі
Герцогтікке XI ғасырдағы Григориан реформаларынан кейін ірі монастырьдық ордендердің өркендеуі ықпал етті. Бретон аристократиясының қолдауымен жаңа шіркеулер мен приораттар салынды және шіркеу басқаруы жандана түсті. 13 ғасырда жаңа саяхатшы ордендер Герцогтіктің қалаларында тарады, бұл қалалық орталықтарды бақылайтын феодалдардың қолдауымен болды. Бұл саяхатшы ордендер халыққа кеңінен танымал болды және 15 ғасырда одан да танымал болды. Жергілікті қасиеттілердің қабірлері танымал болды, бірақ 13 және 14 ғасырларда Құдай ана мен апостол Жохан сияқты католик шіркеуінің маңызды тұлғаларымен байланысты қабірлерге деген құрмет артты.
Әдет-ғұрыптар мен заңдар
10 және 11 ғасырларда құрылған герцогство феодалдық қоғам болды, оның заңдары мен әдет-ғұрыптары Бретон лордтарының иерархиясы арқылы басқарылды – көптеген жергілікті қамалдардың иелерінен бастап, қалалық орталықтардағы графтар мен герцогқа дейін. Жергілікті лордтардың көптігіне сену бұл аймақтағы бұрынғы кельт және Каролингтік биліктерінен жаңалық болды. Тарихшылар Галлио мен Джонстың айтуынша, Бретон аристократиясы көзқарастарында "сақ және тұрақты" болды, бірақ француз қоғамы мен мәдениетінің күшті ықпалында болды, бұл кейде ескі, жергілікті дәстүрлер мен әдет-ғұрыптармен керістіктер тудырды.
Парламент үкіметінің пайда болуы
Бриттанияның мәжілістері Франция Корольдігінен толық тәуелсіздікке ие болған Артур II-ге негізделген. Ол 1309 жылы Бриттанияның алғашқы мәжілісін шақырды. Парламенттік орган құрумен қатар, Артур II үшінші тәрбиелікті қосуды да енгізді. Бұл парламенттік органдар Бретон мұрагерлік соғысында маңызды рөл атқарды және Пентиевр үйінің герцогтық талаптарын Монфор үйінің пайдасына шешуге көмектесті. Бриттания мәжілісі Монфор әулетінен Франциск II билік құрған кезде Гуэранд шартының ережелерін жою және Аннаның Франциск II-нің жалғыз және заңды герцог мұрагері екенін растау үшін әрекет етті. Бриттания герцогинясы Аннаның пайдасына жасалған іс Пентиевр үйінің герцогтық талаптарын тоқтатты. Ренн Парламенті 1485 жылы Франциск II-ге негізделді және алғаш рет Ваннда отырды. Кейін Парламент Реннеге көшірілді, онда Парламент ғимараты бүгінге дейін сот ретінде қолданылуда. Бастапқыда Ренн Парламенті тәуелсіз сот ретінде жұмыс істеді және басқа нәрселермен қатар, бретон дворяндарының ежелгі құқықтарын қорғау үшін құрылды. Оның көптеген мүшелері сондай-ақ Бриттания мәжілісінің мүшелері болды. Бретань герцогтігі Франция Тажына біріктірілгеннен кейін, Ренн Парламенті герцогтіктің Франция Корольдігінен бөлек құқықтарын басқару және сақтау үшін үлкен жауапкершілікке ие болды. Франция королі Генрих II Бретань герцогы ретінде барлық құқыққа ие болғанымен, ол герцогтікте жиі болған жоқ, сондай-ақ оның Парламентінің тәуелсіз әрекеттерін сақтауға толық бейім болған жоқ. Франция корольдері Людовик XIV, Людовик XV және Людовик XVI басқаруымен орталықтандырылған билікке көшкенде, Корольдік пен Герцогтық арасындағы шиеленіс күшейді. 1771 жылдың қыркүйегінде Парламент Франция королі Людовик XVI-ның бұйрығымен жабылды; Ұлттық жиналыс кейіннен 1790 жылы Парламентті жабу туралы француз заңын қабылдады. Ренн Парламенті жиналып, бұл әрекеттердің Парламент негізделген бретон заңдары мен дәстүрлеріне негізделген заң күші жоқ екенін анықтады. Осыған қарамастан, Ренн Парламенті 1790 жылдан бері жиналған жоқ.
Ричмондшир
1066 жылы Жеңімпаз Уильям үшін соғысқан Бретон герцогтық әулетінің ақсүйектері Ричмондтың алғашқы иелері болды, және кейін Англиядағы Ричмонд графтарының біріншісі атанды. Алан Руфус Уильямның графтарының бірі болды және Ричмонд қамалын салды. Конан III Англияның Стефан патшасымен одақтасып, тақтан қуылған император Матильдаға қарсы соғысқа қатысты. Осы қолдауы үшін Стефан Конанның күйеу баласы Аланды Ричмондтың 1-ші графы етіп тағайындады. Бретаньнің Артур III (1393 жылдың 24 тамызы – 1458 жылдың 26 желтоқсаны) Артур де Ричмонт деп белгілі болды және Ричмонд графының титулды иесі еді. Өмірінің соңғы он бір айында Артур Бретань герцогы және Монфор графы болды, бұл атақтарды ол жүрегі ауырған немере інісінің өлімінен кейін мұраға алды. Артурдың әкесі, Бретаньдің Жоан V қайтыс болғаннан кейін, ағылшыздар оның мұрагерлерін графтар ретінде мойындаудан бас тартты. Дегенмен, Бретон герцогтары өздерін «Ричмонд графы» деп атауды жалғастырды, ал ағылшын титулы 1414 жылы Джон Ланкастерге (1389–1435) берілді. Франциск II Англияның болашақ Генрих VII-і, Ричард III-тен қауіпсіздік іздеп Англиядан қашқанда оны қабылдады. Бретаньдің Ричмондтағы иеліктері Франциск II, Бретань герцогы, Генрихке құқықтарын тапсырғанда Англияға толық көшті, осылайша оған Ричмонд графының титулын алуға мүмкіндік берді.
Мұра
Қазіргі таңда Бретань герцогтығы жоқ. Бретань герцогтығы және Бретань герцогінің тәуелсіз құқығы мен лауазымы Францияның 5-ші республикасында қазіргі күні жойылған. Бретон Парламенті де жоқ. Оның орны Ренн қаласында болған. Ол Людовик XIV таратып жіберді, бірақ Парламент бұл заң шығару және сот органының таратылуына өкілетті тек өзі ғана екенін мәлімдеп, корольдің тарату туралы бұйрығын орындамауға дауыс берді. 1956 жылдан бері Бретань әкімшілік аймағы бар, алайда ол бұрынғы Бретань герцогтығының тек 80 пайызын қамтиды. Бұрынғы герцогтықтың қалған 20 пайызы – қазір Pays de la Loire аймағының құрамындағы Атлантикалық Луара департаменті, ал оның астанасы Нант – Бретань герцогтығының тарихи астанасы болған.