Кіріспе

Франция королі Людовик XIV-нің ең әйгілі сүйіктісі Франсуаза Атенаис де Рошешуар де Мортемарт, Монтеспан маркизасы (5 қазан 1640 – 27 мамыр 1707), көбінесе Мадам де Монтеспан (madam də mɔ̃tɛspɑ̃) деп аталатын, француз дворян әйел және король Людовик XIV-нің ең танымал патшалық сүйіктісі болды. 1660-шы жылдардың соңынан 1670-шы жылдардың аяғына дейін жалғасқан романтикалық қарым-қатынастары кезінде, сарайдағы оның ықпалының кең таралғанына байланысты, ол кейде «Францияның нағыз королевасы» деп аталды. Франсуаза Атенаис 1663 жылы Монтеспан маркизіне тұрмысқа шықты. Содан кейін ол Орлеан герцогинясы, принцесса Генриеттаның құрметті қызына, ал кейіннен королева Мария Терезаның күтімшісіне айналды. Өте әдемі және зиялы болған ол Людовик XIV-пен қарым-қатынасын сақтап, нәтижесінде Луиза де Ла Вальерді оның сүйіктісі ретінде ығыстырды. Ол корольден жеті бала туды, олардың алтауы нәрестелік шақтан аман қалды және кейіннен заңды деп танылды. 1677 жылы басталған Улар ісіне қатысқан деген айыптама Мадам де Монтеспанның беделін күрт түсірді және оның патшалық құрметтен айырылуына әкелді. 1691 жылы ол Париждегі Сен-Жозеф қыздары монастыріна уақытша шегініп, бірақ он үш жылдан кейін Шато д’Уаронға көшіп кетті. Өмірінің соңына дейін ол қайырымдылық, демеушілік және тәубаға берілді, 1707 жылы 66 жасында қайтыс болды. Ол Испания, Италия, Болгария, Португалия, Бельгия және Люксембург сияқты Еуропадағы бірнеше патшалық үйлердің арғы тегі болып табылады.

Ерте өмір

Франсуа Атенаис 1640 жылдың қазанында дүниеге келді және 5 қазанда 1640 жылы Люсак-ле-Шато қалашығында, қазіргі Францияның Нувель-Аквитен аймағындағы Виен департаментінде крещениеден өтті. Франсуаза (пресьёз ретінде, кейін "Атенаис" есімін қабылдады), немесе ресми түрде Мадемуазель де Тонне-Шаренте, ата-анасы арқылы Францияның ең көне ақсүйек отбасыларының қанына ие болды: Габриэль де Рошешуар, Мортемар герцогы және Тонне-Шаренте ханзадасы, сондай-ақ Диана де Грандсен, Франция королевасы Аннаның күйеуінің әйеліне қызмет ететін қыз. Әкесінен ол әйгілі Мортемар esprit ("зейін") мұра етті. Кішкентай кезінде ол анасымен бірге отбасылық иеліктері мен Париждегі Лувр сарайы арасында жиі саяхаттайтын. 12 жасында ол Сент-Марье монастырында ресми білімін бастады, онда оның қарындасы Габриэль бұл білімді шамамен он жыл бұрын бастаған еді. Ол өте діндар болды және аптасына бір рет қасиетті тағамды қабылдады, бұл әдетін жас кезінде де жалғастырды. 20 жасында Франсуа Атенаис корольдің қарындасы, Орлеан герцогинясы Генриеттаның құрметті қызметшісі болды, сарайда оны дәстүрлі "Мадам" атанымымен атады. Кейіннен анасы мен жесір королева Анна Австрия арасындағы қарым-қатынас нәтижесінде Франсуаза Атенаис корольдің әйелі Мария Терезияның күтімшісі болып тағайындалды.

Неке

1663 жылғы 28 қаңтарда Франсуа Атенес өзінен бір жас кіші Луи Анри де Пардайлан де Гондрин, Монтеспан маркизіне үйленді. Мадам де Ла Файеттің «Мадам Генриеттаның тарихы» атты еңбегінде Франсуа Атенес тағы бір жас жігіттің махаббатында болғаны айтылады – Луи де Ла Тремойль, ол Нойрмутье герцогының (Фронда жетекшілерінің бірі) үлкен ұлы және мұрагері. Алайда, Ла Тремуайль апатты дуэльден кейін Испанияға қашуға мәжбүр болды, ал Франсуа Атенес Монтеспанға берілді. Неке рәсімі Париждегі Сент-Эвсташ шіркеуінің капелласында өтті. Франсуаза кейіннен рәсімге қажетті тізе төсеуін алып келуді ұмытып, жұбайлар иттің төсегінде тізе бүгуге мәжбүр болғанын еске алды. Ұзақ өтпей ол тұңғыш баласы Кристинні дүниеге әкелді. Қызы туғаннан кейін екі апта өткен соң ол Корольдік балетте биледі, ал бір жылдан кейін екінші баласы дүниеге келді. Жұбайлар Луврға жақын кішкентай үйде тұрды, бұл Мадам де Монтеспанға сарайға қатысып, Орлеан герцогинясының күтімшісі ретінде міндеттерін орындауға мүмкіндік берді. Ол тез арада «сарайдың сұлуы» ретінде танылды. Дегенмен, сұлулық – Мадам де Монтеспанның көптеген артықшылықтарының бірі ғана еді. Ол мәдениетті және әдемі сөйлейтін, хаттар жазушы Мадам де Севинье және күнделік жазушы Сент-Симон сияқты әдеби тұлғалардың құрметіне ие болды. Одан бөлек, ол саяси жаңалықтарды да қадағалап отырды. Бұл оның зиялы және билікті адамдарға одан да тартымды болуына себепкер болды. Оған Луи де Буаде де Фронтенак және Шарль Огюст де ла Фар сияқты көптеген күйеушілер ағылды.

Ағасы ретінде көтеріліңіз

Монтеспан ханым Испания королевасы Мария Терезияның мәртебесіне наразылық білдіріп, сарайды таң қалдырды. Испания королі Филипп IV және Францияның Элизабетінің қызы, королеваның испандық титулы, үйленуге дейін Инфанта Мария Тереза де Австрия болған. Францияда ол Мария Тереза Австриялық деп танылды. Монтозье герцогинясы, Франция балаларының тәрбиешісі және королеваның күтімшісі, күйеуі Монтозье герцогінің дофин губернаторы болуы үшін делдалдық жасады деген айып тағылды, осыдан жанжал туды. 1666 жылға қарай, Мадам де Монтеспан Людовик XIV-нің қазіргі сүйіктісі Луиза де Ла Вальердің орнын басуға тырысты. Ол зиялылығы мен сүйкімділігі арқылы корольдің құрметіне ие болуға ұмтылды. Ол сондай-ақ, оған деген сезімі ешқашан сарқылмаған дофинмен де жақын болды. Луиза де Ла Вальер Монтеспанның корольдің жүрегін жеңуге тырысатынын білгенімен және оның күш-жігеріне күлгені хабарланғанмен, ол жаңа қарсыласын толық бағаламады. Монтеспан Луиза мен Мария Тереза королевасымен достық қарым-қатынас орнатты. Екі әйел де жүкті болған кезде, Мадам де Монтеспаннан корольді жеке кешкі ас кезінде көңіл көтеруге көмектесуді сұрады. Бірақ олар шешіміне өкінді, себебі Монтеспан корольмен тығыз қарым-қатынас орнатты. Монтеспан ханымның корольдің назарына түсу үшін, душ қабылдап тұрғанда сүлгісін түсіргені де айтылады. Осыдан кейін Луизаның мәртебесі екінші орынға түсірілді. Король жаңа қарым-қатынасын жасыру үшін әйелдерді бір-біріне жалғасқан бөлмелерге орналастырды, осылай ол екеуіне де қол жеткізе алатын болды. Луиза сарайды тастап, өкініш пен діни ынта немесе басқа амалы болмағандықтан монастырьға кірді. Назардың ортасында жиырма бес жастағы Атенаис де Монтеспан болды. Ол сондай-ақ, королеваға қызмет ететін тағы бір күтімші, Луиза Бойермен, Анна Жюль де Ноальдің әйелімен де дос болды. Монтеспанның кіші ұлы, Тулуза графы, кейінірек Бойердің немерелерінің біріне үйленді.

Некесіз туған балалар

1669 жылы Мадам де Монтеспанның патшамен туған жеті баласының тұңғышы дүниеге келді. Жаңа туған қыздың аты Луиза Франсуа деп есімделді. Осы алғашқы баланың (содан кейінгі балалардың да) тәрбиесі Мадам де Монтеспанның досы Мадам Скарронға (кейіннен маркиза де Ментенон) сеніп тапсырылды. 1670 жылы Луи Август есімді ұл дүниеге келді. 1672 жылы үшінші баласы Луи Сезар туғанда, Скаррон мен балаларға Вогирард көшесінде үй сатып алынды. 1673 жылы осы жұптың үш заңды емес баласы Людовик XIV-тің бұйрығымен заңдастырылып, де Бурбон деген патшалық фамилиясы берілді. Ең үлкен ұлы Луи Август де Бурбон Мэн герцогы атанды; екінші ұлы Луи Сезар де Бурбон граф де Вексин болды; ал үшіншісі, қызы Луиза Франсуаза де Бурбон, мадемуазель де Нант атанды және 1685 жылы Конде үйінің басшысының ұлына тұрмысқа шықты. Мадам де Монтеспан уақытының көп бөлігін сарайдағы әлеуметтік шаралармен өткізгендіктен, үш бала да әйел анасымен аз байланыста болды және балалық шақтарының көп бөлігін тәрбиеші Мадам Скарронмен өткізді. 1674 жылы Прокурор-генерал Ахилл де Харлей, Шательдегі алты судьяның көмегімен оның күйеуімен ресми ажырасуы жарияланды. Патшалық қатынастағы роліне байланысты, Рим-католик шіркеуі оның қарсыласына айналды. 1675 жылы дін қызметкері Лекуйер оған Пасхаға қатысу үшін қажетті ақталу рәсімін беруден бас тартты, бұл барлық католиктер үшін міндетті талап еді. Лекуйердің ашуы күшті болды. Патша дін қызметкерлерінің жоғары лауазымды тұлғаларына шағымданды, бірақ шіркеу патшаның талаптарына мойынсұнудан бас тартты. Ұзақ үзілістен кейін, патша мен Мадам де Монтеспан қарым-қатынастарын жаңартты, нәтижесінде 1677 жылы Франсуаза Мари де Бурбон, мадемуазель де Блуа, және 1678 жылы Луи Александр де Бурбон, граф де Тулуза дүниеге келді. Екеуі де 1681 жылы заңдастырылуға тиіс болды.

Асықтар ісі

1677 жылы қыркүйекте болған "У ісі" Ла Монтеспанның билігінің аяқталуының бастауы болды. Монтеспан ханымның кісі өлтіруге немесе одан да жаман қылмыстарға қабілетті екендігіне күдік туған кезде патшаның көзі басқа бір әдемі әйелге, Фонтанж герцогинясына ауды. Осының салдарынан Мадам де Монтеспанның патшайымның үй шаруашылығын басқарушы лауазымына төмендетілуі жағдайды шиеленістірді. Патшамен арадағы қарым-қатынасы одан әрі дамымас бұрын, Фонтанж 1681 жылы қайтыс болды. Көптеген адамдар оны өзінің қарсыласы улаған деп күдіктенді, бірақ ешкім оны дәлелдей алмады. Қазіргі кезде Фонтанж қызының өлімі табиғи себептерден болған деп есептеледі. Ұзақ жылдар бойы "У ісіне" қатысы бар деп саналған Монтеспан ханымның кінәсі толыққанды дәлелденген жоқ. Париж полициясының бірінші генерал-лейтенанты және осы танымал улану істерін қараған соттың бас судьясы Габриэль Николас де Ла Рейни, Мадам де Монтеспанның 1665 жылы "Ла Воазин" деп белгілі болған сиқыршы, Екатерина Монвоазинге алғашқы рет келгенін куәліктер арқылы естіді. 1666 жылы Мадам де Монтеспан дін қызметкері Этьен Гибургқа оның жалаңаш денесінде қанға малынған қара мисса өткізуге рұқсат бергендігі айтылады, сонымен қатар, шала туған сәбилерді құрбандыққа шалу да болған көрінеді. Бұл айыптаулардың шындығы қандай болса да, 1667 жылдың шілдесінде Мадам де Монтеспан Луиза де Ла Вальердің жүкті болған баласы, Луи де Бурбон, Вермандос графы болса да, патшаның жаңа сүйіктісіне айналды. Луидің махаббатын іздеумен қатар, кейбіреулер Мадам де Монтеспанды оны өлтіруге сүтін аққандай құлық жасады деп айыптады, бірақ осы куәліктердегі қайшылықтар патшаның сүйіктісінің осы айыптаулардан кінәсіз екенін көрсетеді. Дегенмен, Шамбер-Ардентеге ұсынылған дәлелдемелерде оның қызметшісі Мильль Дезельетстің есімі жиі айтылғандықтан күдік Мадам де Монтеспанға түсті. Егер патшаны өлтіруге біреу тырысса, ол Клод де Вин де Эйлет болғанға ұқсайды, оның Луидің заңды емес баласы болған, бірақ Луи бұл фактіні жария етпеген. Көзді жұмып қойған қызметші Луидің назарынан айырылғанына ренжіген болуы мүмкін. Сойсонс графесі Олимпия Манчини, бұрын патшаның сүйіктісі және белгілі интригант, сондай-ақ бұл құлқынға қатысқан. 1680 жылдың соңынан бастап Лувуа, Жан-Батист Колбер және Мадам де Ментенон патшаның заңды балаларының анасы туралы одан әрі дау-дамайдың алдын алу үшін бұл істі жасыруға көмектесті. Патшаның қорқынышты жанжалдардан сақтану қажеттігі туралы полиция бастығы Ла Рейни былай деді:

Жер аудару

1691 жылы патшаның құрметінен айырылған Мадам де Монтеспан жарты миллион франк зейнетақымен Париждегі Сен-Доминик көшесіндегі Сен-Жозеф қыздары монастырына зейнетке шықты. Оның кеткеніне алғыс айтып, король оның інісін, де Вивонн герцогын Франция маршалы етіп тағайындады. Луи бұрын оның қарындасы Габриэльді, соңғы анттарына төрт жыл болғанда, бай Фонтеврод аббаттығының аббатысы етіп тағайындаған еді. Габриэль 1670 жылы аббатты болып тағайындалды және оның сұлулығы, зиялылығы мен білімі Атенаистің қасиеттерін асып түскені айтылады. Король оның сарайда ұзақ уақыт қалғанын қалады, бірақ Габриэль әрқашан бас тартты және тек қысқа ғана уақытқа қалды. 1700 жылы Мадам де Монтеспан Оирон сарайын сатып алып, 1703 жылдан бастап Фонтевро хосписінен бас тарды және 1704 жылы қарындасы Габриэль қайтыс болғаннан кейін сол жерге көшіп барды. Ұзақ зейнетақыда Мадам де Монтеспан ауруханалар мен қайырымдылық қорына көп қаржы жұмсады. Ол сондай-ақ өнер мен әдебиеттің жомарт демеушісі болды және Корнель, Расин және Ла Фонтенмен дос болды.

Өлім

Монтеспан ханымның өмірінің соңғы жылдары қатаң өкініш пен тәубеге толы болды. Оның үш кіші баласы оның қазасына шын қайғырды. Ол 1707 жылдың 27 мамырында, шамамен алпыс жеті жасында, Бурбон-ль-Аршамбодегі су емханасында ауруын емдеуге тырысып жатқанда қайтыс болды. Патша оның балаларына оның қазасы үшін қара киім киюге тыйым салды.

Сыртқы келбеті мен мінез-құлқы

Афина өз заманының өлшемдерімен "таңғажайып сұлу" деп есептелді. Оның үлкен көк көзі, иығына толқындармен төгілген ұзын, қалың, жүгері түсті шашы және әдемі келісімі бар денесі болды. Ол әзілкеш, көңілді, өткір зейінімен басқаларды қызықтырып, әжуалайтын. Сонымен қатар, ол шексіз ысырапшыл және талапкер болды, ал қалағанын алу үшін керемет сүйкімділігі жетерлік болды. Ол Версаль сарайы сияқты қымбат та, сәнді де болды. Оның пәтерлері үй жануарларымен және мыңдаған гүлдермен толы болды, сондай-ақ жеке галереясы да бар еді. Оған қымбат бағалы әшекейлер сыйланды, бірақ ол олардың сапасына аса талапкер болды, егер олар оның қатаң талаптарына сай келмесе, қайтарып жіберді. Оған итальян тілінде "Quanto" ("Қанша?" деген мағынада) деген лақап ат қойылды. Оның тамаққа құштарлығы мен көп бала тууының нәтижесінде отыз жасқа келгенде салмағы артып кетті.

Клянья шаты

Версальдегі Клянь шатосы 1674 және 1680 жылдар аралығында Жюль Хардуан Мансарттың суреттері бойынша салынды, ол Патшаның бас сәулетшісі (Premier architecte du Roi) болған. Луи XIV 1665 жылы бұл жерді сатып алған. Мадам де Севинье оның құрылысында 1200 жұмысшы жұмыс істегенін және құны 2 миллион "ливрден" аспағанын жазды. Корольдік бағбан Андре Ле Нотр бақтарды жасады, олар батысқа қарай Версаль сарайына қарап тұрды, ал Клянь оның кіші көшірмесі болды. Клянь шатосы әсем галереясымен де әйгілі болды. 1685 жылы Луи XIV осы сәнімен әсем сарайды Мадам де Монтеспанға сыйлады. Ол қайтыс болғаннан кейін оның үлкен ұлы, Мэн герцогі Кляньді мұраға алды, ал ол өз кезегінде оны ұлы Луи Август де Бурбонға, Домб принціне тапсырды. 1766 жылы шато француз коронасына қайтарылды және 1769 жылы бұзылды.

Порцеланның трианоны

Людовик XIV-нің Версаль маңында Трианон де Порселен деп аталатын сарайы болды, ол Мадам де Монтеспан үшін бұрынғы Трианон ауылының орнында бақтармен қоршалған күйі сатып алынып, салынған. Ол осы жұптың тығылған жері ретінде арналған еді. Сарайды салу кезінде қолданылған қыштан жасалған плиткалардың нашарлығына байланысты Трианон де Порселен 1687 жылы бұзылып, оның орнына қызыл мәрмәрден (марбр роза дес Пиреней) жасалған Ұлы Трианон салынды.

Людовик XIV-нің балалары

АтыТуған өлімЕскертпелер Луиза Франсуаза де Бурбон 1669 жылдың наурыз айының соңында 23 ақпан 1672 (2 жас) Луи Август, Мэн герцогы 31 наурыз 167014 мамыр 1736 (66 жас) 1673 жылдың 20 желтоқсанында заңдас түрінде мойындалды. Көптеген лауазымдарды атқарды, оның ішінде: Швейцария және Гризон генерал-полковнигі, Лангедок губернаторы, Галлеялар генералы және Артиллерияның бас шебері. Сонымен қатар Аумале герцогы, Эу графы және Домбс ханзадасы. Ұрпақтары болды. "Майн" желісінің негізін қалаушы. Луи Цезарь, Вексен графы 20 маусым 1672 10 қаңтар 1683 (10 жас) 1673 жылдың 20 желтоқсанында заңдас түрінде мойындалды. Луиза Франсуаза де Бурбон 1 маусым 167316 маусым 1743 (70 жас) 1673 жылдың 20 желтоқсанында заңдас түрінде мойындалды. Конде ханзадасы Людовик III-ке үйленді. Луиза Мария Анна де Бурбон 12 қараша 167415 қыркүйек 1681 (6 жас) 1676 жылдың қаңтарында заңдас түрінде мойындалды. Франсуаза Мария де Бурбон 9 ақпан 16771 ақпан 1749 (72 жас) 1681 жылдың қарашасында заңдас түрінде мойындалды. Францияның Людовик XV тұсында Францияның регенті болған Орлеан герцогы Филипп II-ге үйленді. Луи Александр, Тулуза графы 6 маусым 16781 желтоқсан 1737 (59 жас) 1681 жылдың 22 қарашасында заңдас түрінде мойындалды. Көптеген лауазымдарды атқарды, оның ішінде: Франция адмиралы, Гвиенна губернаторы, Бретань губернаторы және Францияның бас аңшысы. Сондай-ақ Дамвилл, Рамбуйе және Пентиевр герцогы. Халықтық мәдениет: 1979 жылғы "Love at first bite" комедиялық фильмінде Дракуланың қызметшісі Ренфилд өзінің Мырзасының бұрынғы махаббаттарының бірі - Монтеспан графинясын атады.