Кіріспе
Канадалық Бірінші дүниежүзілік соғыс генералы, DC Comics кейіпкері Артур Карри, генерал сэр Артур Уильям Карри (5 желтоқсан 1875 – 30 қараша 1933) – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде шайқасқан Канада армиясының жоғары шенді офицері. Ол әскери мансабын соғысқа дейінгі милициялық артиллерияның ең төменгі сатысынан бастап, Канада корпусының алғашқы канадалық командирі болып көтерілді. Карридің табысы, оның траншеялық соғыстың қажеттіліктеріне бригадалық тактиканы жылдам бейімдеу қабілетіне негізделген, ол белгілі бір операцияларды және «тістеп ұстау» тактикасын қолданды. Ол Батыс майданның ең қабілетті командирлерінің бірі және Канада әскери тарихындағы ең көрнекті командирлердің бірі саналады. Карри 1897 жылы Канада милициясында жартылай штаттық солдат ретінде әскери қызметін бастады, сонымен қатар мұғалім болып жұмыс істеді, кейін сақтандыру агенті және жылжымайтын мүлікпен айналысушы болды. Карри тез арада шендерді өрледі: 1900 жылы офицер болып тағайындалды, 1901 жылы капитан, 1906 жылы майор, ал 1909 жылы артиллериялық полктің командирі болды. 1913 жылы Карри жаңа құрылған Канаданың Гордон Хайлендс 50-ші полкінің басшылығын қабылдады. Викторияда жылжымайтын мүлік дағдарысынан кейін қарызға батқан Карри, өзінің борыштарын өтеу үшін полк формасына арналған он мың долларды жеке шоттарына аударды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Канада милиция министрі Сэм Хьюз Карриді 2-ші канадалық бригаданың командирі етіп тағайындады. Екінші Ипр шайқасынан кейін Карри генерал-майор болып, 1-ші канадалық дивизияның командирі болды. Вими қырқасы шайқасынан кейін Канада корпусының командирі Джулиан Бинг генерал болып тағайындалды, ал 1-ші канадалық дивизияның командирі Карри генерал-лейтенант болып көтеріліп, Канада корпусының басшылығын алды. Канадаға оралғаннан кейін Карри генерал шеніне ие болды және Канада армиясының бас инспекторы болды. Орта мектепті ғана бітіргеніне қарамастан, 1920 жылы Макгилл университетінің директоры және вице-канцлері болды, бұл лауазымда 1933 жылы қайтыс болғанға дейін қызмет етті.
the DC Comics character known as Arthur Curry
General Sir Arthur William Currie, (5 December 187530 November 1933) was a senior officer of the Canadian Army who fought during World War I. He had the unique distinction of starting his military career on the very bottom rung as a pre war militia gunner before rising through the ranks to become the first Canadian commander of the Canadian Corps. Currie's success was based on his ability to rapidly adapt brigade tactics to the exigencies of trench warfare, using set piece operations and bite and hold tactics. He is generally considered to be among the most capable commanders of the Western Front, and one of the finest commanders in Canadian military history. Currie began his military career in 1897 as a part time soldier in the Canadian militia while making his living as a teacher and later as an insurance salesman and real estate speculator. Currie rose quickly through the ranks: commissioned as an officer in 1900, promoted to captain in 1901, then major in 1906 and became an artillery regimental commander in 1909. In 1913 Currie accepted the command of the newly created 50th Regiment Gordon Highlanders of Canada. Finding himself in debt following a real estate crash in Victoria, Currie embezzled ten thousand dollars earmarked for regimental uniforms into his personal accounts to pay off his debts. When the First World War broke out Canadian Minister of Militia Sam Hughes appointed Currie as commander of the 2nd Canadian Brigade. Following the Second Battle of Ypres Currie was promoted to major general and commander of the 1st Canadian Division. Following the Battle of Vimy Ridge, Canadian Corps commander Julian Byng was promoted to general and Currie, the 1st Canadian Division commander, was promoted to lieutenant general and assumed command of the Canadian Corps. Upon returning to Canada, Currie was promoted to general and was made Inspector General of the Canadian Army. Although he had only a high school diploma, Currie became the principal and vice chancellor of McGill University in 1920, holding this post until his death in 1933.
Ерте өмір
Артур Кэрри 1875 жылдың 5 желтоқсанында Уильям Гарнер Кэрри мен Джейн Паттерсонның отбасында, Стратройдан батысқа қарай, Онтарионың Неппертон ауылына жақын жердегі фермада дүниеге келді. Дегенмен, әскери комиссия алу – қымбат мәселе еді. Офицерлер өздеріне арналған тігілген форманы өздері сатып алып, жалақыларын офицерлер клубына беруі керек болды. Кэрри мұғалім ретіндегі қаржылық мүмкіндіктеріне көңілі толмады, сондықтан 1900 жылдың ақпанында мұғалімдік қызметтен кетіп, жергілікті сақтандыру фирмасы Matson & Coles-те сақтандыру сатушысы болып жұмысқа орналасты. 1901 жылдың 14 тамызында Кэрри Люси Чаворт Мустерске үйленді, оны Кэрридің әпкесі мен ағасы Британдық Колумбияда тәрбиеледі, өйткені анасы босанғанда қайтыс болғаннан кейін әкесі, британдық әскери офицер оны тастап кеткен еді. Кэрри милиция офицерінің міндеттерін қастер тұтты. Ол британдық армия контингенті ұсынған барлық курстарға қатысты, көбінесе Лондоннан әскери оқулықтарға тапсырыс берді және әр сенбі сайын ату полигонында болды. Ол шебер мерген болды және 1905 жылы Британдық Колумбия атқыштар қауымдастығының президенті болып сайланды. Кэрри 1901 жылдың қарашасында капитан, ал 1906 жылы майор болып тағайындалды. 1909 жылдың қыркүйегінде ол 5-ші полкке қолбасшылық етіп, подполковник шеніне көтерілді. Милициядағы қызығушылығынан басқа, Кэрри белсенді масон болды және 1907 жылы Виктория масондық округінің бас мастерінің орынбасары болды. Сонымен қатар, ол екі жыл Викторияның Жас ерлер либералды қауымдастығының президенті болды және бірнеше рет провинциялық заң шығарушы органға кандидат ретінде ұсынылды. Әскери мансабымен қатар, Кэрри бизнесте де белсенді болды. 1904 жылы ол Matson Insurance Firm компаниясының басшысы болып тағайындалды, өйткені Сэм Мэтсон өзінің сақтандыру фирмасынан тыс көптеген бизнес мүдделеріне ие болды және күшін Daily Colonist газетін шығаруға жұмсауды жөн көрді. Викторияда жылжымайтын мүлік саудасы қарқынды жүріп жатқан кезде, Кэрри мен Викторияның кәсіпкері Р. А. Пауэр 1908 жылы Currie & Power фирмасын құрды. Кэрри жылжымайтын мүлік нарығына көп инвестиция жасады. Фирма 1912 жылға дейін табысты болды, содан кейін мүлік бағасы төмендеді. 1913 жылы Кэрридің қаржылық жағдайы нашарлап, жылжымайтын мүлік иелігінің құны төмендеді және ол қаржылық жағынан қиын жағдайға түсті. Тамыз айында Кэрридің 5-ші полк командирі ретіндегі бес жылдық мерзімі аяқталды және ол 38 жасында Канада милициясынан зейнетке шығуға мәжбүр болды. Осы қиын кезде оған жаңа милиция полкіне басшылық ету ұсынылды. 1911 жылғы Канада федералды сайлаудан кейін милиция және қорғаныс министрі Сэм Хьюз ұлттық күштерді кеңейтуді бұйырды. Викторияның шотланд азаматтары 1912 жылы құрылған 88-ші Виктория фюзилер полкін күшейту үшін Викторияда жоғары таулы полк құруды талап етті. 1913 жылдың 15 тамызында үкімет Канаданың 50-ші Гордон Хайлендкерлері полкін құруға рұқсат берді. Жаңа полкке бастапқыда тағайындалған командир лауазымға лайық болмады және Кэрриге логикалық орынбасар ретінде ұсыныс жасалды. Кэрри бастапқыда бұл ұсыныстан бас тартты, өйткені жаңа жоғары таулы формалар мен клубтік төлемдер оның қаржылық проблемаларын күшейтетінін түсінді. Оның қол астындағы және досы, майор Гарнет Хьюз, Сэм Хьюздің ұлы, Кэрриді қайта қарастыруға және лауазымды қабылдауға көндірді. Кэрри майор Луи Липсеттің, болашақ 3-ші Канада дивизиясының командирі жүргізген милиция штабының курсына қатысып, 1914 жылдың наурыз айында біліктілік алды. Кэрри жеке банкроттықтан қашуға тырысты, өйткені бұл оның әлеуметтік мәртебесін төмендетіп, қызметтен кетуге мәжбүрлеуі мүмкін еді. 1914 жылдың 31 шілдесінде Кэрри милиция бөлімінен жаңа формалар сатып алуға қаражат алды. Осы қаражатты мердігер Мур, Таггарт және Ко компаниясына полк формалары үшін төлеудің орнына, Кэрри жеке қарыздарын өтеу үшін қаражатты жымқырып алды. 50-ші полктің құрметті полковнигі Уильям Кой полкке 35 000 доллар көмектесуге уәде берген, ал Кэрри бұл қаражатты формаларға тапсырыс берушіге төлеуді жоспарлаған. Керісінше, Кой полкке берген қаржылық уәдесін орындамады, бұл Кэрридің бухгалтерлік амалының әшкереленуіне әкелуі мүмкін еді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда және Канада 1914 жылдың 4 тамызында соғысқа қатысқанда, Кэрриге №11 Британдық Колумбия әскери округінің басшылығы ұсынылды. Ол бұдан бас тартқаннан кейін, оған Канада экспедициялық күштерінің 1-ші Канада дивизиясының 2-ші жаяу әскер бригадасының басшылығы ұсынылды. Кэрри бұл ұсыныстан да бас тартуды ойлады, өйткені қаржылық қиындықтарын шешуге тырысқан. Ол тағы да Гарнет Хьюздің ықпалымен ойын өзгертті. Кэрринің бригада генералы шеніне көтерілуі 1914 жылдың 29 қыркүйегінде расталды және ол Квебек провинциясының Валкартье лагеріндегі 2-ші бригадаға басшылық етті. 50-ші полктің міндетін атқарушы командирі, майор Сесил Робертс, формаларға берілген гранттың мәртебесі туралы сұрап хат жазғанда, Кэрри жауап бермеді және 1914 жылдың қазан айында бригадасымен теңіз арқылы сапарлады.
Бригаданың командирі
Канадалық 1-дивизия 1914–15 жылдардың қысын Англияда оқу-жаттығуларда өткізді және 1915 жылдың ақпан айында Францияға жіберілді. Олар қазба соғысының қиыншылықтарымен танысқаннан кейін, 1915 жылдың 17 сәуірінде Ипрдегі қазба учаскесінің бақылауын өздеріне алды. Бірақ бес күннен кейін немістер Батыс майданында алғаш рет уытты газ қолданды. Канадалықтардың сол жағындағы француз колониялық әскерлері ыдырап, одақтастардың қатарында үлкен олқылық пайда болды. Туған хаоста Керри өзінің басшылық қабілетін көрсетті – ол жағдайды бағалап, бригада штабы уытты газға түсіп, содан кейін өртенгеніне қарамастан, сабырлылықпен бұйрықтар берді. Керри жылдам қорғаныс құрып, қарсы шабуылға көшті. Бір сәтте ол жеке өзі артқа барып, екі британдық полктің алға жылжуына көндіруге тырысты. Бірнеше күнге созылған қаһарлы шайқастан кейін одақтастардың қарсы шабуылдары тұрақты қорғаныс шебін қайта орнатып, немістердің өтімділігіне жол бермеді. Екінші Ипр шайқасында Керридің басшылығы британдық тарихшы Джеймс Эдвард Эдмондспен пікір келіспеушілікке әкелді, ол Керри мен оның 2-Канадалық бригадасы Ипрде нашар өнер көрсеткенін айтты. Керри, Канаданың ресми тарихшысы полковник Арчер Фортескью Дугидтің қолдауымен, Эдмондстың Екінші Ипр шайқасына Канаданың үлесін кемсітуге тырысқанын айыптап, белсенді қорғанысқа көшті. Эдмондс Керриді 1915 жылдың 24 сәуірінде хлор газынан және неміс жаяу әскерінің күшті шабуылынан туған хаостың салдарынан әскерлеріне шегінуге бұйрық бергені үшін теріс айыптады; Керри мен Дугид бұл бұйрықты Керридің сол жағындағы 3-Канадалық бригадасына қолбасшылық еткен бригадир-генерал Ричард Тернердің бұйрықсыз бергенін мәлімдеді, бұл Керридің сол жақ қанатын әлсіз қалдырды. Канадалық тарихшы Тимоти Траверс сондай-ақ Эдмондстың Керриге әділетсіздік жасағанын айтты, себебі 1-Канадалық дивизия тіпті қалыпты жағдайларда қорғануы қиын болатын позицияда болды, ал уытты газды алғаш рет жаппай қолданудың салдары мен сол жағындағы француз күштерінің толыққанды шегінуін ескермеді. Керридің қателіктер жібергенін мойындағанмен, Траверс алжирліктерден айырмашылығы, Керридің 2-бригадасы Ипрде бекініп тұрып, екі күндік шайқаста күшінің 46 пайызын жоғалтқанын атап өтті. Шайқастан кейін Керри генерал-майор болып тағайындалды және бүкіл 1-Канадалық дивизиясына қолбасшылық етті. Ол сондай-ақ Бат орденінің серігі (CB) және Ардагерлік легионның командирі атағымен марапатталды.
Бөлімнің командирі
Канадалықтар 1 шілдедегі Соммадағы атышулы ағылшын-француздық шабуылға қатыспағанымен, күзде алға жылжуға көмектесу үшін желіге кірді. Керри белгілі бір мақсаттарды алу және одан кейін негізгі неміс қарсы шабуылдарына тойтарыс беру үшін жасалған шабуылдың шебері екенін көрсетті. Осы кезде Керри бұрынғы достары Сэм және Гарнет Хьюздің құрметін жоғалтты. Сэм Хьюз Гарнеттің дивизияға қолбасшы болып тағайындалуын қалаған, бірақ Керри Гарнетті Екінші Ипр шайқасында көргеннен кейін, оның құзырсыз офицер екеніне сеніп, бас тартты. Керридің беделі артып, Хьюздің оны орындауға мәжбүрлеуге қажетті ықпалы болмады. 1916 жылдың соңына қарай төрт канадалық дивизия Францияға келді және сэр Джулиан Бингтің басшылығымен Канада корпусы ретінде бірікті. Британдық жоғарғы басшылығы Бингке канадалықтардың Дуай жазығының батыс жиегіндегі Аррас қаласының солтүстік-шығысында орналасқан Вими жотасына шабуыл жасап, алдағы Аррас шайқасында маңызды рөл атқаратынын хабарлады. Бинг Керриге Сомма шайқасын зерттеп, қандай сабақтар алуға және қолдануға болатынын кеңес беруді тапсырды. Керри француз армиясының Верден шайқасы кезіндегі тәжірибелері туралы лекциялар сериясына қатысқан офицерлердің қатарында болды. Керри жоғары шенді француз офицерлерінен сұрақтар қойған ғана емес, төменгі шенді офицерлерді де іздеп, сондай сұрақтар қойды, жоғары шенділердің сенімдері мен төменгі шенділердің тәжірибесі арасындағы қарама-қайшылықтарды мұқият байқады. 1917 жылдың 20 қаңтарында Керри өз зерттеулеріне негізделген Корпус және дивизия штабтарына арналған сәтті лекциялар сериясын бастады. Верденге жасаған сапарға жауап ретінде, жаяу әскер батальондарының взвод құрылымында ұйымдастырушылық өзгерістер енгізілді, бұл кейіннен Корпус бойынша кеңейтілді. Есебінде Керри француз тактикасын ғана бағалаған жоқ, сонымен қатар 1916 жылы Позьер маңындағы шайқаста канадалықтардың қателіктерін де талдады. Керри француз шабуыл операцияларының табысты болуының негізгі факторларын былай атады: мұқият штаб жұмысы, толыққанды артиллерия дайындығы мен қолдауы, күтпегендік элементі және шабуылға тағайындалған жаяу әскер бөлімдерінің жоғары деңгейдегі жаттығуы. 1-ші канадалық дивизияның қолбасшысы Керри канадалық корпусының оңтүстік секторындағы кең аумақты алға жылжытуға жауапты болды және қашықтық бойынша ең көп ілгерілеуді күтті. Шабуыл 1917 жылдың 9 сәуірінде, шынжырлы дүйсенбі күні таңғы сағат 5:30-да басталуға тиіс болды. Бірінші күнінің соңында 1-ші канадалық дивизиясы барлық бірінші шептегі мақсаттарын және екінші шептің сол жағын басып алды. Келесі күні таңғы сағат 9:30-ға қарай жаңа әскерлер үшінші шепке қарай жылжып, қазіргі батальондардың орнын басты. Әскерлерге үшінші шепті бекітуге уақыт беру үшін алға жылжу тоқтатылды және артиллерия тоқсан минут бойы тоқтатылды, ал одан кейін пулеметтер жеткізілді. Сағат 13:00-ге дейін алға жылжу қайта басталды және сағат 14:00-ге қарай 1-ші канадалық дивизиясы соңғы мақсатын қамтамасыз етті.
Канада корпусының қолбасшысы
1917 жылы маусымда Бинг британдық Үшінші армияның қолбасшысы генерал болып тағайындалғанда, 9 маусымда Керри генерал-лейтенант шеніне уақытша көтеріліп, бүкіл Канада корпусының басқаруын алды. Керриге король Георг V иелік берді және 1917 жылдың 4 маусымында Корольдің туған күні құрметіне Святого Михаила және Святого Георгия орденінің командирі (KCMG) болып тағайындалды. Корпустың басқаруын қабылдаған кезде Керриге Канада үкіметі оның ақша жымқырғаны туралы хабарланғанын естіді. Жанжалды жария етуден сақтану үшін Керри екі бай бағыныстысынан – Дэвид Уотсон мен Виктор Одлумнан ақша қарыздап, 50-ші полктен алған ақшасын қайтарып берді. Британдық бірінші армияның қолбасшысы генерал-лейтенант Генри Хорн 1917 жылдың 10 шілдесінде Канада корпусына Ленс қаласына қарсы орналасқан I корпустың орнын басуды бұйырды және Керриге 1917 жылдың шілде айының соңына дейін қаланы басып алу жоспарын жасауды тапсырды. Операцияның мақсаты – мүмкіндігінше көп неміс құрамаларын шайқасқа тарту және олардың Үшінші Ипр шайқасы кезінде Ипр секторын күшейтуіне кедеріс келтіру болды. Аймақты қарап шыққаннан кейін Керри қаланың сыртындағы биік жерді – одақтас карталарында 70-ші төбе деп белгіленген – басып алуды ұсынды, неміс қарсы шабуылын күтіп, артиллерия мен пулеметтерден қорғану аймағын дайындап, жауға зиян келтіруді көздеді. Керридің жоспары сәтті жүзеге асырылды және шайқастың соңында шамамен 20 000 неміс қаза тапты немесе жараланды, ал 9 000 канадалық қаза тапты. Операция неміс құрамаларының жергілікті күштерін және жабдықтарын Ипрге ауыстыруына кедеріс келтірді, ал Хейг 70-ші төбе шайқасы соғыстың ең жақсы кішігірім операцияларының бірі деп есептеді. Содан кейін Канада корпусы Ленстен Ипрге Пашендейл шайқасына қатысу үшін көшірілді. Керриге қазірдің өзінде шаршаған II Анзак корпусы бастаған шабуылды жалғастыру міндеті жүктелді, содан кейін ол Пасшендейл ауылын басып алып, қолайлы бақылау және қысқы тұрақтарды алу жоспарланған. Керри 16 қазанда алдын ала операциялық жоспарын ұсынды және резервте кең көлемде ресурстармен жабдықталған жоспарды ұсынды. Оның болжамы бойынша, шабуыл салдарынан 16 000 адам қаза табады. Керридің дайындықтарына барлау, жол салу, артиллерия мен ауыр пулеметтерді шоғырландыру кірді. Бірнеше жаппай шабуылдардың орнына Керри жақсы дайындалған, шапшаң шабуылдар сериясын жоспарлады, бұл корпусқа мақсатты басып алуға және немістердің сөзсіз қарсы шабуылдарына қарсы тұруға мүмкіндік берді. 30 қазанға дейін канадалықтар екі британдық дивизияның көмегімен жаңбырлы ауа-райында ауылдың шеткі аудандарын басып алды, содан кейін бес күн бойы қарқынды оқ жаудырылған және қарсы шабуылдарға қарсы тұрып, кейде шайқас кезінде белінен сазға батып тұрды. Канадалықтардың жеңісіне 15 654 адамның қаза табуы құрбан болды, оның ішінде 4 028 адам қаза тапты. Керридің қаза болғандар туралы болжамы дәл болды.
Соғыстың аяқталуы
1918 жылдың басында Канада корпусы белгісіздікке толы жағдайда болды. Канада үкіметі 5-дивизия құру арқылы Канада корпусын кеңейтуді қаласа, Британ экспедициялық күштері (BEF) Канада корпусын британдық дивизиялар үлгісінде қайта ұйымдастыруды талап етті. Британдық басшылық сарқылып қалған корпустың құрамына американдық батальондарды қосуды жоспарлады, бірақ Керри бұл шараның апатқа ұшырап, корпустың біртекті құрылымын жоятынын болжады. Керри осы шаралардың бәріне қарсы болды, себебі олар корпустың мүддесіне сай емес деп есептеді. Керри, Шетелдегі әскери күштер министрінің көмегімен, құрылымдық өзгерістерге қарсы тұрды. Канада корпусы бастапқы канадалық ұйымдық құрылымын сақтап, Жүз күндік науқанның барлық кезеңінде біртекті күш ретінде күресті. 1918 жылдың 21 наурызында немістер өз талаптары бойынша қарулы келісімге қол жеткізуді үміттене отырып, ірі көктемгі шабуылды бастады. Бірақ жазға қарай олардың алға жылжуы тоқтатылып, одақтастар қарсы шабуылға дайындалды. 1918 жылдың тамызында Керриге корпусты 113 шақырым (70 миль) оңтүстікке қарай Амиен қаласына көшіру бұйрығы берілді. Канадалықтар өз қозғалысын жасыру үшін бар күштерін жұмсады. Олар Ипрге радио бөлімін және екі батальонды алдау мақсатымен жіберді. Амиенде немістерді ескерту үшін алдын ала артиллериялық оқ жауын жасалмағандықтан, 8 тамыздағы шабуыл сәтті аяқталды. Канадалықтар желіден алынып, Соммаға көшірілді, онда 2 қыркүйекте Дрокур-Кеант желісіндегі Гинденбург шебіне шабуылға қатысты. Бұл шабуыл нәтижесінде немістер бір майданда жеңіліске ұшырады. Тарихшы Денис Винтер Канада корпусының Дрокур-Кеант желісін басып алуын бүкіл соғыс кезеңіндегі Британ экспедициялық күштерінің «ең үлкен жетістігі» деп атады және Керриді жағдайға бейімделген икемді жаяу әскер бөлімдерімен бірге артиллерия мен пулемет отын «көре алмайтын» деңгейде шоғырландырғаны үшін жоғары бағалады. Содан кейін неміс 17-ші армиясы су тасқынына ұшыраған Канал дю Нор артына шегінді. Керри өзінің ең батыл жоспарын дайындауға үш апта жұмсады: ол бүкіл корпустың каналдың құрғақ бөлігінен өтуін ұсынды. 27 қыркүйекте бүкіл корпус жоспарланғандай каналдан өтіп, содан кейін немістерді шатастыру үшін жасалған зигзаг тәрізді маневрлер сериясымен неміс желілері арқылы өтті. Шаршап, рухы құлаған неміс әскері келесі бес аптада реттелген түрде шегінді. 10 қарашада Керри алға жылжуды жалғастыру туралы бұйрыққа бағынып, корпустың бөлімдеріне Монс қаласын азат етуді тапсырды. 11 қараша күні таңертең, Керри 11:00-де жалпы қарулы тоқтату туралы бұйрық алғанда, Монстың басып алынуы аяқталды. 1918 жылдың желтоқсанында Керри, Канаданың Жүз күндік науқанға қосқан үлесі қалай жазылып, жұртшылыққа қалай ұсынылатынын бақылау үшін Канада соғыс оқиғаларын баяндау бөлімін құрды. Тим Кук Канада соғыс оқиғаларын баяндау бөлімінің Канада корпусының жетістіктерін жазу мен ұсынуда ғана емес, сонымен қатар Сэм Хьюз бен оның парламенттегі жақтастарының зардап шеккен Керридің беделін қалпына келтіруде маңызды қадам болғанын айтады. Хьюз Керриді жиі «қасапшы» деп атаған.
Соғыстан кейінгі
Кьюри отбасымен 1915 жылы Англияға көшіп келген. Олар соғыстан кейін Канадаға оралып, 1919 жылы 17 тамызда Галифаксқа келді. Кеме жағаға жеткенде, оны ешқандай музыка тобы немесе жұртшылық қарсы алмады. Керри Виктория ескерткіш ғимаратына 13-ші Канада Парламентімен кездесуге келгенде, оған құлшыныспен қарсы алған жоқ. Керри Қарулы күштердің бас инспекторы болып тағайындалды, содан кейін 10 желтоқсанда Канада күштеріндегі ең жоғары лауазымға – толық генерал шеніне көтерілді. Керри осы лауазымды әскери реформалар жүргізу үшін пайдалануды ниеттенді. Алайда, соғыстан кейінгі кезеңде әскери қаржыландыру қысқартылды және Керри әскери бюрократиядан ұйымдық өзгерістерге қарсылыққа тап болды. Керри өте көңілсіздіктен әскерден кетіп, 1920 жылдың мамырында Монреальдегі МакГилл университетінің директоры және вице-канцлері лауазымын қабылдады.
Макгилл университеті
Керри тек орта мектеп дипломына ие болды, бірақ Макгилл университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры Фрэнк Доусон Адамстың ұсынысымен, Керри оның «ұйымдастыру және басқару қабілеттерінің ерекшелігі» және «шабыттандыру және көшбасшылыққа қабілеттілігі» негізінде Макгилл университетінің директоры және вице-канцлері болып таңдалды, академиялық жетістіктері емес. Керри тағайындалғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, ол университетті қайта жаңғырту үшін қайырымдылық науқанын ұйымдастырды, қолдау үшін елдің түкпір-түкпіріне сапар шекті; бұл қайырымдылық науқаны Керридің бастапқы мақсатынан асып, түсті. Керри өзін көрнекті университет администраторы ретінде таныстырды. 1925 жылдан 1927 жылға дейін ол Канада университеттерінің ұлттық конференциясының президенті болды және 1927 жылы Карнеги оқытуды дамыту қорының қамқоршысы болып сайланды. Керри сонымен қатар 1930 жылдардың басында Корольдік Виктория колледжінің аспирантуралық медбикелер мектебін жабылудан сақтап қалуға зор үлес қосты. Керри Макгиллдің директоры болған кезеңде университет Музыка факультетін, Аспирантуралық медбикелер мектебін және Аспирантуралық зерттеулер факультетін құрды және Ұлы депрессияның тудырған қиындықтарына қарамастан, кірісін екі есеге арттырды. Керри сонымен қатар 1924 жылдан 1932 жылға дейін Соңғы Пост қорының президенті болды.
Жамандау туралы іс
1927 жылдың маусым айында Монс қаласы тоғыз жыл бұрын Канада корпусының қаласын азат еткенін еске алу үшін тақта орнатты. Бірақ, бұл оқиға Канада газеттерінде жарияланғанда, Кьюридің жауыздары соңғы күнгі шайқастың қажеттілігін тағы да күмәнге түсірді. 1927 жылдың 13 маусымында Хьюздің жақтас "Порт Хоуп" кешкі басылымында жарияланған мақалада Кьюри соғыстың соңғы күні Монсты басып алуда қолбасшылығындағы сарбаздардың өмірін салғысыздықпен немесе қасақана ысырап еткені айтылды. Газеттің таралымы шағын болғандықтан, Кьюридің достары оған бұл мәселені әрі қарымасқа кеңес берді. Дегенмен, Кьюри мәселені осылай қалдыруға дайын болмады және газетті артық көтеру үшін сотқа беріп, 50 000 доллар (1928 жылы 50 000 доллар бүгінгі күнгі шамамен <есептелген сомаға> тең) өтемақы талап етті. 1928 жылдың сәуірінде өткен сот процесі Канаданың барлық газеттерінде бірінші бетте жарияланды. Сотта Кьюри өзінің жоғары қолбасшы Фердинанд Фоштан неміс әскерін қууға бұйрық алғанын, әйтпесе ол сатқындық жасаған болар еді деп куәлік берді. Кьюридің көптеген жоғары шенді офицерлері Кьюридің оларды қажетсіз шығынға ұшыратпау үшін сақтықпен ілгерілеуге шақырғанын растады. Соттың соңында төрешілер алқасы төрт сағаттан кейін үкім шығарып, газетті артық көтеруде кінәлі деп тапты, бірақ Кьюриге тек 500 доллар (1928 жылы 500 доллар бүгінгі күнгі шамамен <есептелген сомаға> тең) өтемақы, сондай-ақ сот шығындарын төлеуге міндеттеді. Кьюриге талап еткен соманың аз бөлігі ғана берілсе де, Канада газеттері бұл нәтижені оның жеңісі деп бағалады. Сот процесі Кьюридің беделін қайта қалпына келтіруге көмектесті, алайда стресс оның денсаулығына кері әсер етті. Содан кейін 1928 жылы Кьюри Британ империясының әскери қызметі лигасының Канада легионының доминион президенті болып сайланды. Бірақ, келесі жылы ол инсульт алды және денсаулығының нашарлауына байланысты отставкаға кетті, содан кейін оған Ұлы президент құрметті атағы берілді.
Өлім
1933 жылғы 5 қарашада тағы бір инсульт алғаннан кейін, 30 қарашада 57 жасында Корольдік Виктория ауруханасында пневмония салдарынан туындаған бронх асқынуларынан қайтыс болды. Оның азаматтық және әскери жерлеу рәсімі 5 желтоқсанда Монреальде өтті және сол кезге дейін Канада тарихындағы ең ірі жерлеу рәсімі болды. "The Times" газеті оның жерлеу рәсімі туралы: "Бұл Монреальде өткен ең әсерлі жерлеу рәсімі болды" деп жазды, ал Роберт Борден бұл рәсімнің "Канада тарихындағы кез келген мемлекеттік немесе әскери жерлеу рәсімінен де әлдеқайда маңызды болғаны мүмкін" деп сенді. Көшелерде процессияны тамашалау үшін шамамен 150 000 адам жиналды, ал Канада радио хабар тарату корпорациясы жерлеу рәсімін радио арқылы тікелей эфирде берді. Жерлеу рәсіміне сол кездегі Канаданың генерал-губернаторы Лорд Бессборо, ірі канадалық саясаткерлер, шетелдік дипломаттар және Макгилл университетінің өкілдері қатысты. 170-тен астам ұйым гүл шоқтарын жолдады. Қызмет Монреаль епискобының басшылығымен Крайст-Чёрч соборында өтті, содан кейін Канада экспедициялық корпусының капеллендік қызметінің соғыс уақытындағы директоры, Архидиакон (құрметті полковник) Джон Алмонд басқарған қабір басындағы рәсім өтті. Сегіз генерал-лейтенанттар табын көтерді. Жерлеу процессиясына 17 зеңбірекпен салют берілді. Лондон қаласында Вестминстер аббаттығында Монреальдегі жерлеу рәсімімен бірдей күні еске алу рәсімі өтті, ол толығымен толып тұрды. Канаданың басқа да аймақтарында да еске алу шаралары өткізілді. 3 желтоқсанда Торонтодағы Арена Гарденс-та Керриге арналған еске алу рәсіміне 7000 адам қатысты. Керри бастапқыда Монреальдегі Маунт-Роял зиратындағы отбасылық жерге жерленді. Бірақ, қайтыс болғаннан кейін үш жыл өткен соң, Керридің денесі құрбандықтың крестімен белгіленген көрнекті жерге көшірілді. Керридің артында әйелі Люси, ұлы мен қызы қалды. Люси күйеуінің қайтысынан кейін қаржылық қиындыққа тап болды, себебі Макгилл оған жалақысының бір бөлігін төлеуді жалғастыра алмайтындықтарын шешті. 1935 жылы Канада үкіметі оның Канадаға сіңірген еңбегін мойындап, оның мүлкіне 50 000 доллар бөлді.
Құрмет көрсету және сыйлау
Кьюри 1915 жылы Ипрдің екінші шайқасынан кейін Бат орденінің серігі атанды және 1918 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсетулерде Бат орденінің кавалер-командоры дәрежесіне көтерілді. 1919 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсетулерде ол Сент-Михаил және Сент-Джордж орденінің Ұлы крестімен марапатталды және соғыс барысында тоғыз рет «Деспетштерде» аталды. Кьюри сонымен қатар бірқатар шетелдік наградаларды алды, оның ішінде француздық Легион д’Онер және Пальмасы бар «Круа-де-Герр», бельгиялық «Круа-де-Герр» және «Таж ордені», сондай-ақ АҚШ-тың «Ерекше қызмет көрсеткені үшін» медалі. Кьюридің соғысқа салған үлесі де, соғыстан кейінгі білім берудегі еңбегі де 19 құрметті докторлық дипломмен мойындалды. Кьюриге көптеген құрмет көрсетілді. 1919 жылы Британдық Колумбияның Ричмонд қаласында генерал Кьюри атындағы бастауыш мектеп салынды. Үлкен Монреальдің протестант мектептер кеңесіне қарасты Сэр Артур Кьюри атындағы бастауыш мектеп те салынды. Банф ұлттық паркіндегі Спрей өзенінің бастауында орналасқан Кьюри тауы (2810 м) оның құрметіне аталды. 1933 жылы ашылған Калгаридегі Кьюри казармасы оның есімімен аталып, кейіннен CFB Калгари деп қайта аталды. 1934 жылы Кьюри Канаданың ұлттық тарихи маңызы бар тұлғасы ретінде танылды. Кейіннен Онтарионың Кингстон қаласындағы Канада Корольдік әскери колледжіндегі Кьюри ғимараты мен Кьюри залы оның құрметіне аталды. Викторияда Кьюри тұрған көше Артур Кьюри көшешесі деп өзгертілді, ал Виктория университетінің кампусындағы жатақ ғимараты оның есімімен аталды. Онтарионың Стратрой қаласындағы Канад Корольдік легионының жергілікті бөлімшесі оның есімін алып, оған ескерткіш орнатылды. Роберт А. Хайнлайн өзінің «Жұлдызды кеме жасағы» атты ғылыми-фантастикалық романындағы бірінші оқу лагерінің бірін «Артур Кьюри лагері» деп атады. 2006 жылы Канада Кьюриді «Батырлар ескерткішіндегі» он төрт канадалықтың бірі ретінде құрметке бөледі, ол өмірлік мөлшердегі ескерткішпен еске алынған бес адамның бірі болды. Сондай-ақ, Монреальдегі МакГилл университетіндегі Сэр Артур Кьюри атындағы ескерткіш спорт залы да бар.
Мұра
Канадалық тарихшылар, оның ішінде Пьер Бертон мен Джек Гранаштейн, Кьюриді Канаданың ең ұлы әскери қолбасшысы деп сипаттады. Дене бітімі алып болғанымен, алты футтан аса биік Кьюри қаһармандық әскери бейнесін жасаған жоқ. Ол шешен сөйлейтін де емес. Әскерлері оны "Батыл жүрек және гетры" деп атаған, бірақ ол оларды жігерлендіре білді. Ол өте тапқыр тактик болды, өз дағдыларын қазаларды азайту үшін пайдаланды және соғыстың аяқталуын үдеткені үшін мақталады. Тарихшы Джек Хайаттың айтуынша, "Оның ұраны: 'Жеңістің құнын өмірлермен емес, оқ-дәрілермен төле' болды, және егер ол бірде-бір қаһармандық іс жасаса, онда осы болды". Кьюридің Канада корпусына жетекшілігі "Маклин" журналында былай сипатталды: "Ешқандай керемет гений емес, бірақ қабілетті басқарушы, сабырлы, тепе-тәуелді және дұрыс шешім қабылдайтын. Ол өзін ақылмен кеңесетін және кеңесін тыңдайтын қабілетті штабпен қоршап алды. Жақсырақ жоспар болса, өзінің жоспарына тоқталмайтын соңғы адам ол. Тактика тұрғысынан алғанда, ол теңдестерінің ішінде бірінші, себебі оның штабы осылай жұмыс істейді".