Кіріспе

Элен Глазгоның 1913 жылғы романы "Вирджиния" (1913) – отбасына қызмет ету арқылы бақытты іздеген, бірақ күшпен талқандалған ана мен әйел туралы Элен Глазгоның романы. Бұл роман, оның он бірінші туындысы, Глазгоның бұрынғы жұмыстарынан айқын ажыратылады – «Вирджинияны» шығарудан бұрын ол бірнеше бестселлерлер жазған болатын. Роман оқырмандарының құрамына кіретін қоғамдық топқа сырттай, бірақ айқын сын бағыттайды. Сонымен қатар, басты кейіпкері ізгі, дінге берілген болғанымен, қалаған бақытына ие бола алмайды. Сюжет поэтикалық әділдікке орай оқырмандардың күтіктерін ақтамайды және олардың наразылығын тудыруы мүмкін. Бүгінде көптеген зерттеушілер «Вирджинияны» Глазгоның шығармашылығындағы ең маңызды жетістіктердің бірі деп санайды, себебі автор 20 ғасырдың басында американдық қоғамның капитализм, дін және нәсілшілдік сияқты негіздерін сұраққа алып, әдеби конвенцияға қарсы шықты.

Сюжет

1864 жылы дін қызметкері мен оның адал әйеліне туған Вирджиния, Вирджиния штатының Динуиди қаласында оңтүстік сұлуы ретінде өседі. Оның білімі ең қажетті деңгеймен ғана шектеледі, тыныш және жайлы өмірін бұзатын кез келген нәрседен мұқият сақталады. Осылайша өмірге дайындалған Вирджиния, жолына кезіккен алғашқы әдемі жігітке ғашық болады – капиталистік кәсіпкерлер отбасының қара қойы Оливер Тредуэлл. Ол, Қайта құру кезеңінде Оңтүстікке өнеркәсіп пен теміржолды әкелген. Шетелде болып, жақында ғана Динуидиге келген Оливер – арманшыл, зиялы адам. Ол драматург болуға ниеттенген, оның әдеби амбициялары ақшадан маңыздырақ, сондықтан ол ағасының банкте жұмыс істеу ұсынысын қабылдамайды. Бірақ Вирджиния оған ғашық болғанда, ол отбасын асырауға қабілетті болуы керек екенін түсінеді де, ағасының теміржолда жұмыс істеу ұсынысын қабылдайды. Жас жұбайлар үйленеді және үш балаға – бір ұл мен екі қызға ие болады. Вирджиния шаруашылық дағдыларын жетілдіре келе, аз ақшамен де күн көре алады. Көп жылдар өткен соң Оливердің тұңғыш пьесасы Нью-Йорк қаласында сахнаға қойылғанда, оның үміті артады. Бірақ қойылым толық сәтсіздікке ұшырайды, себебі пьеса Бродвей көрермендеріне тым зиялы және радикалды болып көрінеді. Олар ойын-сауық іздейді, ал реформаланғысы келмейді. Бұл жаңалықты жергілікті газеттен оқыған Вирджиния, өмірінде алғаш рет балаларын тастап, анасына бір-екі күнге қарауын сұрайды, содан кейін Нью-Йоркке түнгі пойызбен күйеуінің жанында болу үшін кетеді. Бірақ күйеуінің күйзеліс күйінде екенін көріп, ол тарап кетеді. Оливер шоктан сақаданғаннан кейін, қоғам мен жұртшылықтың қалауын ескере келе, "саспақ" жаза бастайды. Арада жылдар өте, Вирджиния өмірді тікелей бастан өткермей, жанынан қарайды: күйеуі мен балалары бақытты болса, ол да қуанады, олардың киімдерінің тазалығына қарайды, ал өзінің сыртқы келбетіне мән бермейді, балаларына өзінен айырылған білімді беруге тырысады. Бір күні ол бала кезінен таныс әйелдерінің өзінен жас көрінетінін байқайды, ал өзі ерте қартайғанын сезінеді. Сонда ол өзіне-өзі әділдік іздеп, өзінің өмірінің құрбандыққа шалуға лайық екеніне, осылай өмір сүру және әрекет ету – оның міндеті және Құдайдың қалауы екеніне көндіреді. Әкесінің кенеттен болған, бірақ артықшылықты тудырған өлімі – ол кінәсіз жас афроамерикалықты линчтеуден қорғауға тырысып, ашулы және мас жігіттен пышақ жеңіп қайтыс болады – оның өміріне еніп келе жатқан қараңғылықты күшейтеді, әсіресе анасының жесірлікке қалғаннан кейін өмір сүруге деген құлқының жоғалып қалғанын көргенде. Күйеуінен кейін бірнеше ай өткен соң қайтыс болған Вирджиния, Оливерден айырылса, өзінің де сондай тағдырға ұшырауы мүмкін екенін сезеді. Осы уақытта Оливердің алғашқы табысты пьесасы – саспақ пьеса – Нью-Йоркте премьераланады, одан кейін тағы да бірнеше пьесалар тез арада қойылады. Ақша ағынына байланысты отбасы Динуидидегі үлкен үйге көшеді. Олар бірнеше қызметші, соның ішінде афроамерикалық батлерді жұмысқа алады. Балалары үлкен болып, ұлы мен бір қызы колледжде оқыса, екінші қызы екі ересек баласы бар үлкен жесірге үйленеді және анасынан да алыстап кетеді. Оливер пьесаларын қою үшін жиі Нью-Йоркке барып тұрады, Вирджинияның өмірі күннен-күнге бос болып барады. "Өзінің пайдасын жоғалтқан" ол үшін күндердің соңы жоқ сияқты. Егер қырық жасқа толған Вирджиния, өмірінде алғаш рет Рождествоны жалғыз өзі қарсы алса, ең үлкен соққы әлі алда. Оливермен бірге Нью-Йоркке премьераға барғанда, ол күйеуінің өзінің бір пьесасында ойнаған әйгілі актрисамен опасыздық жасағанын біледі. Соңғы рет барлық батырын жинап, ол таксиге мініп, күтпеген жерден оларға барады, бірақ олармен сөйлескенде күйеуін қайтарып алуға ешқандай мүмкіндігі жоқ екенін бірден түсінеді. Оливер көп сөйлемей, одан ажырасуға рұқсат беруін сұрайды, бірақ өмірінде қалған жалғыз нәрсесі – некесіне жабысып, ол бас тартады. Роман біршама оптимистік нотамен аяқталады: Вирджиния Динуидидегі бос үйде қайтадан жалғыз қалғанда, ұлынан хат алады. Ол екі жылдық курсын аяқтамай Оксфордтан келіп, анасымен бірге тұруға ниеттенгенін жазады.