Франц Карл Ахард: Қант шалқанының негізін қалаушы химик

Кіріспе

Неміс химигі (1753–1821)

Франц Карл Ахард (28 сәуір 1753 – 20 сәуір 1821) – неміс (пруссиялық) химик, геоғалым, физик және биолог. Оның ең маңызды жаңалығы – қант қызылшасынан қант алу технологиясын жасауы болды.

Өмір және жұмыс

Ашар Берлинде, гугеноттардың көшпенділерінің ұрпағы, уағызшы Макс Гийом Ашардың және оның әйелі Маргарита Элизабеттің (Рупперттің) ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Берлинде физика және химияны оқыды. Өзінің әкесі арқылы қант өңдеуге қызығушылық танытты. 20 жасында Ашар «Табиғи ғылымдар достарының үйірмесіне» қосылды және сол кездегі Корольдік ғылым академиясының физика сыныптарының директоры Андреас Сигизмунд Маргграфпен танысты. Ашар метеорология, булану салқындауы, электр энергиясы, телеграф, гравитация, молниядан қорғау құрылғылары сияқты көптеген пәндерді зерттеді және неміс және француз тілдерінде жариялады. Ашар Пруссия королі Фридрих II-нің сүйіктісі болды және аптасына екі рет корольге өзінің зерттеулері туралы тікелей есеп берді. Электрдің адамның ойлау қабілетіне тигізетін әсері туралы зерттеуге қатысты Фридрих II былай деді: «Егер ол менің пруссиялық мемлекетімдегілердің ақылын электр арқылы жақсарта алса, онда ол алтыннан да қымбат». 1776 жылы Ашар Берлиндегі Корольдік ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1778 жылы Ашар Германия ғылым академиясы Леопольдинаның мүшесі болып сайланды. 1782 жылы Маргграф қайтыс болғаннан кейін Ашар академияның физика сыныптарының директоры болды. 1782 жылы ол Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Германияға темекі өсіруді бейімдеудегі жаңалықтары үшін король оған өмір бойына 500 талер зейнетақы тағайындады. Ашарды Пруссияның Фридрих Вильгельм II де жоғары бағалады. Ашар 1747 жылы Маргграфтың қант қызылшасында қант бар екенін ашқандығын жаңғыртты және қант қызылшасынан қант өндіру процесін жасады. 1789 жылдан бастап ол Берлинге жақын Каулсдорфтағы өз иелігінде қант өндіруге жарамды түрлі өсімдіктерді отырғызды. Ұзақ уақыттан кейін ол тиімділігі үшін қант қызылшасын артық көреді. Келесі жылы ол қызылшаның әртүрлі сорттарын және тыңайтқыштардың оларға тигізетін әсерін зерттеді. Каулсдорф иелігі өртеніп, сатылып кеткеннен кейін зерттеу тоқтап қалды. Кейін Ашар Франц Бюхольц иелігінде жұмысын жалғастырды. 1801 жылы король Фридрих Вильгельм III-тің қолдауымен ол Пруссияның Штейнау-Силезия маңындағы Гут-Кунернде алғашқы қант қызылшасын өңдеу зауытын ашты. 1802 жылы зауыт 400 тонна қызылшаны 4% тиімділікпен өңдеді. Ұзақ уақыттан кейін оның шәкірттері Иоганн Готлоб Натузиус және Мориц, Фрайхерр фон Коппи басқа өңдеу зауыттарын салды. 1807 жылы Ашардың зауыты Наполеон соғыстары кезінде өртеніп, 1810 жылы шағын көлемде қайта жаңартылды. Наполеонның эмбаргосы Германияға қант құмырасын әкелуге тыйым салды, сондықтан қант қызылшасын өсіру және өңдеу Пруссия үкіметі үшін маңызды болды. Өңдеу зауыттары Богемияда, Аугсбургте және 1811 жылы Францияда да пайда болды. Франция өзі көптеген зауыттар салды және кейінірек Пруссиядан басып өтті. Ағылшыз қант саудагерлері Ашарға оның тәжірибелерін сәтсіз деп жариялау үшін 200 000 талер ұсынды, бірақ ол бас тартты. Ашардың ашуының арқасында қант енді тек сән-салтанатқа арналған тауар емес, эмбарголардың салдарынан жергілікті өндіріс қажеттілікке айналды. Ашар көптеген қант қызылшасын өсірушілерге сабақ берді және арнайы әзірленген қант қызылшасы баршаға қол жетімді болды. Ашар қант қызылшасын «Құдайдың адамзатқа сыйлаған ең мол сыйы» деп сипаттады. 1794 жылы Ашар Спандау мен Белльвью арасында оптикалық телеграф құрылысын салды. Бұл құрылғыны бір жыл бұрын Клод Шапп ойлап тапқан. 1807 жылы бірнеше өрттердің салдарынан Ашардың қаржылық жағдайы нашарлап, 1815 жылы оның өңдеу зауыттары банкротқа ұшырады. Ол 1821 жылы Волауда мүсірлік күйде қайтыс болды. Оның өмірлік еңбегін негізінен француз өнеркәсіпшілері, мысалы, Маттиас Кристиан Раббетге өңдеу зауыттарында жалғастырды. 19 ғасырдың ортасында Америкада Ашардың немересі Антон Уильям Вальдемар Ашар Мичиган штатында қызылшадан қант өндіруді табысты түрде дамытты, кейінірек Эмиль Локвуд, Мейбел Паулин Ашардың ұлы осы туралы мәлімдеді.

Achard was born in Berlin, the son of preacher Max Guillaume Achard, a descendant of Huguenot refugees, and his wife Marguerite Elisabeth (Rouppert). He studied physics and chemistry in Berlin. He became interested in sugar refining through his stepfather. At the age of 20, Achard entered the "Circle of Friends of Natural Sciences" and met Andreas Sigismund Marggraf, then director of the physical classes at the Royal Academy of Sciences. Achard studied many subjects, including meteorology, evaporation chillness, electricity, telegraphy, gravity, lightning arresters, and published in German and French. Achard was a favourite of King Frederick II of Prussia, and directly reported to the King on his research twice a week. About a study on the influence of electricity on mental capabilities, Frederick II was reported to have said: If he is able to provide reason for the half wits in my Prussian states using electricity, then he is worth more than his own weight in gold. In 1776 Achard was elected to the Royal Academy of Sciences at Berlin. In 1778, Achard was elected as member of the German Academy of Sciences Leopoldina. Following the death of Marggraf in 1782, Archard went on to become the director of the physical classes of the academy. In 1782 he was elected a foreign member of the Royal Swedish Academy of Sciences. For his discoveries in the acclimatisation of tobacco to Germany, the king granted him a lifetime pension of 500 taler. Achard was also esteemed by Frederick William II of Prussia. Achard revived the discovery by Marggraf in 1747 that sugar beets contained sugar, and devised a process to produce sugar from sugar beets. Beginning in 1789, he planted various sugar bearing plants on his manor in Kaulsdorf near Berlin. He soon preferred sugar beets because of their efficiency. In the following year he studied different varieties of beets and the influence of fertilisers. The research was interrupted when Kaulsdorf manor burnt down and had to be sold. Achard later continued on the manor Französisch Buchholz. In 1801, with the support of King Friedrich Wilhelm III, he opened the first sugar beet refinery at Gut Kunern near Steinau Silesia, Prussia. In 1802, the refinery processed 400 tons of beets with a degree of efficiency of 4%. Other refineries were soon built by his students Johann Gottlob Nathusius and Moritz, Freiherr von Koppy. In 1807 Achard's plant was burned down during the Napoleonic Wars and in 1810 it was rebuilt on a small scale. Embargoes by Napoleon kept cane sugar imports away from Germany and thus the growing and refining of sugar beets became highly important for the Prussian government. Refineries also appeared in Bohemia, Augsburg and in 1811 in France. France itself built many refineries and was only in later years surpassed by Prussia. English sugar merchants offered Achard 200,000 taler to declare his experiments a failure but he refused. With Achard's discovery, sugar was no longer a luxury product, but local production became a necessity, due to the embargoes. Achard taught classes to have a large number of sugar beet growers and the specially developed sugar beets became available for everyone. Achard described the sugar beet as, "one of the most bountiful gifts which the devine munificence had awarded to man on earth." In 1794, Achard built an optical telegraph between Spandau and Bellevue. This device had been invented just one year before by Claude Chappe. Due to Archard's financial difficulties as a result of several fires in 1807, his refineries were declared bankrupt in 1815. He died, destitute, in 1821 in Wohlau. His life's work was carried on mainly by French industrialists such as at the refineries of Matthias Christian Rabbethge. In mid 19th century America, Achard's grandson Anton William Waldemar Achard successfully promoted beet sugar production in Michigan according to a later descendant, Emil Lockwood, son of Mabel Pauline Achard.