Кіріспе
Лейт – Канаданың Онтарио провинциясында орналасқан, Шотландиядағы Лейт қаласының атымен аталатын елді мекен. Ол Гурон көліндегі Грузин шығанағының оңтүстік жағалауында, Оуэн саунд шығанағының шығыс жағалауында орналасқан. Оуэн саунд шығанағы – Ниагара эскарпы арқылы өтетін кең аңғар. Бұл аңғар соңғы мұз дәуірінен бұрын пайда болған, бірақ мұздық мұздың әсерінен және кейін Сиденхэм және Поттоватоми өзендерінің эрозиялық әрекеттерінен кеңейген. 1815 жылы Хурон көлін алдын ала зерттеу кезінде капитан Уильям Фитцуильям Оуэн оны ағасы, адмирал сэр Эдвард Уильям Кэмпбелл Рич Оуэннің құрметіне «Оуэн шығанағы» деп атады. Лейт, Оуэн саунд қаласынан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 9 километр қашықтықта, Меафорд муниципалитетінде орналасқан және 1800 жылдардың ортасында Ботуэллс сағасында құрылған. 1840 жылы осы аймаққа Корольдік жер агенті болып тағайындалған Джон Телфер 1846 жылы қауымдастық қоныстанған кезде Лейтке көшіп, жер сатып алған. Лейт Телферден Джеймс Уилсонға (1854) және Уилсоннан Адам Эйнслиге (1857) екі рет сатылды. Лейт батысында үлкен Хибу табиғат сақтау аймағымен, ал солтүстік-шығысында кішірек Эйнсли Вуд табиғат сақтау аймағымен [Grey Sauble Conservation Authority] шектеседі. Хибу екі табиғи құмды жағажайға және судан 2,5 километрге созылған табиғат жолдарына ие. Сонымен қатар, жолдан суға дейін көптеген жолдар бар, олардың барлығы Лейтке жақын орналасқан. 19 ғасырда Лейтті қосымша құру жоспары жасалған, бірақ ол ешқашан іске аспады. Бүгінде Лейт – жыл бойы тұратын көптеген тұрғындары мен жазғы коттедждері бар тыныш елді мекен. Лейт тұрғындары Грузин шығанағының суларына оңай қол жеткізе алады. Солтүстік-шығыстан жел соққанда, жағалауға соққан толқындардың дыбысы елді мекеннің барлық жерінен естіледі. Ботвеллс сағасының солтүстік-шығыс жағында бір кезде желкенді кемелер мен шхуналарды қабылдайтын айлақ болған. «Эйнсли Уорф» – Адам Эйнслидің Лейтті Ұлы көлдердегі маңызды портқа айналдыруға бағытталған ірі жобасы. 1861 жылы қайықталған тас пен емен бағаналардан салынған, ал 1870 жылы үлкен кемелерді қабылдау үшін кеңейтілген. Бұл кемежайдан астық, ірі қара, шошқа, қой, жаңарған және емен ағаштары тасымалданған. Алайда, солтүстік-шығыстан ашық Грузин шығанағына жақын болуы айлақтың қирауына себеп болды. Қарашадағы дауылдар, қысқы мұз және кемежайдағы екі кеме апаты оны әлсіретіп, Эйнслидің өлімінен кейін қала тұрғындары бұзып тастады. Суда қалғандары – су құстарына тұрақ ретінде және кемелерге кедергі ретінде қызмет ететін ескі ағаш бағаналар ғана. Оуэн саунд қаласындағы жақсырақ порты, сағаттың соңында, Лейттің коммерциялық порт ретінде жойылуына әкелді. Лейтте шағын қоғамдық қиыршық жағажай бар және Телфер сағасынан шағын қайықтармен жүруге мүмкіндік бар. Ботвеллс сағасының аузындағы аймақ үлкен балықтардың мекені ретінде қорғалады. Лейт өзінің су жағалауындағы және айналадағы табиғатының сұлулығымен танымал. Ескі Лейт шіркеуі 1917 жылы Алгонкин паркіндегі Каноэ көлінде құпия жағдайда қайтыс болған белгілі канадалық пейзаж суретшісі Том Томсонның қабірінің орны. Томсон «Жетілік» тобының досы болды, олардың көптеген туындылары Онтарионың Клейнбург қаласындағы Макмайкл Канадалық өнер коллекциясында тұрақты түрде көрсетіледі. Ол Лейтте өскен. Лейт сонымен қатар Канаданың ең танымал пейзаж суретшілерінің бірі Карл Аренстің (1862-1936) сүйікті жазғы орны болды. Оның туындыларын әлі күнге дейін Оттавадағы Ұлттық өнер галереясында және Канада мен Ұлыбританияның басқа галереяларында көруге болады. 1850-ші жылдардың аяғы мен 1860-шы жылдардың басында мұнда дәнді ұн және ұн диірмендері, Киферс-Криктегі сабан диірмені, күнәкархана, үш дүкен, дәмдеуішхана, док және бірнеше дүкен үйлері, шіркеу мен зират, бірнеше үйлер, қонақ үй мен қоралар, мейрамхана және пикник пен крикет алаңдары, сондай-ақ аяқ киім мен аяқ киім жасаушы, ұстаз, төрт ағаш ұстасы және шендлер жасаушы болды. Пошта 1853 жылы Лейтке келіп бастады және Сиденхем (Оуэн саунд) пошта кеңсесінен екі апта сайын парлы қайықпен Эйнсли Уорфқа жеткізілді. 2004 жылы дүкендердің тек біреуі ғана қалды, ал пошта кеңсесі жабылды. 2013 жылға дейін Бейс Ривер мейрамханасы бір кездері гольф алаңын және би залын құраған ғимаратта жұмыс істеді. Ауасы ашық күнде мейрамханадан Оуэн саунд шығанағының маңындағы көрініс керемет. Бейшоу жолы Лейт ауылын кесіп өтіп, жағалау бойымен көптеген шақырым бойы жалғасады, әр түрлі шағын жолақтармен қызмет етеді. Лейт спорттық балық аулаумен танымал. 1921 жылы Велланд каналы арқылы теңіз лампасы (Petromyzon marinus) Ұлы көлдерге еніп, көл алабұқасы мен ақ балықтың санын айтарлықтай азайтты. Хурон көлінде көл алабұқасы көбінесе жойылған болса да, көлде радуга алабұқасы мен лосось әлі де бар. 1988 жылдан бері Азияға тән зебра мидиялары (Dreissena polymorpha) Ұлы көлдерге еніп, Оуэн саунд аймағына да әсер етті. Лейттегі жүзушілер осы кішкентай моллюскалардың өте өткір қабықтарынан аяқтарына кесіктер алды. 1990-шы жылдары Ұлы көлдерге қайтадан дөңгелек гоби, кішкентай төмендегі балық еніп, зебра мидияларымен және балық жұмыртқаларымен, сондай-ақ балықтардың шағын түрлерімен қоректенеді. Дөңгелек гобилерді Лейттегі Ботвеллс сағасының үстіндегі көпірдің жанындағы ағыс суларда жиі жеміс жегенін көруге болады. Зебра мидиясының саны бақылауда ұсталып тұр. Оуэн саунд пен Лейт арасындағы Грузин шығанағының суында, жасыл буймен белгіленген аймақ, лосось және форель балық аулаушылары арасында «Томсон шұңқыры» деп белгілі. Балық аулау осы аймақтағы ең жақсы балық аулау орындарының бірі болып саналады және Оуэн саунд лосось фестивалі кезінде танымал балық аулау тоқталысы болып табылады. Бұл балық аулау орынның тереңдігімен және көптеген балықтарымен танымал, сонымен қатар популярлы желкенді жүзу аймағы болып табылады. 1997 жылы Лейттегі Біріккен шіркеудегі 1954 жылға дейін жасалған «Туылу көрінісі» атты Эллен Саймон салған әйнек суреті АҚШ пошта таңбасының Канада бағасымен суретіне түсірілді. Әйнек суреті бүгінде Лейт шіркеуінде сақталып, шіркеу ашық болғанда көруге болады. Ескі Лейт шіркеуі 1969 жылы, ал ескі Лейт гольф алаңы 1970-ші жылдары жабылды. Лейт қауымы қазір Аннан төбесіндегі Біріккен шіркеуде құлшылық етеді. Лейт шіркеуінің ғимараты бірнеше жыл бойы күйреуге ұшырады. Алайда, 1992 жылдан бері шіркеу мен жақын жердегі зират Онтарио мұра туралы заңы бойынша маңызды мұралық орын деп жарияланды. Шіркеу қайта жаңартылып, қазір «Лейт шіркеуінің достары» [FOLC] деп аталатын белсенді, жандара және күшті еріктілер тобымен күтіліп келеді. Шіркеу кейде арнайы шаралар үшін ашылады және ғимаратты күтіп ұстау үшін тұрақты қайырымдылық шаралары жалғастырылуда. Тамаша акустикасының арқасында, шіркеу ғимараты көктем, жаз және күз айларында музыкалық концерттерге жиі пайдаланылады (Лейт жазғы фестивалі). Онда 180 орын бар және әсіресе камералық музыкалық ансамбльдермен танымал.