Кіріспе
Тіл қолданысының стандартты емес түрі, қабылданатын тіл қолдану нормасының ережесін артық қолданудан туындайды. Әлеуметтік лингвистикада гиперкоррекция – тіл қолдану ережесін шамадан тыс қолдану нәтижесінде туындайтын стандартты емес тіл қолдану. Гиперкоррекция жасайтын сөйлеуші немесе жазушы, көбінесе мұндай ережелерді дұрыс түсінбеу салдарынан, өзі қолданатын түрі немесе тіркесі көбірек "дұрыс", стандартты немесе жақсырақ деп санайды, көбінесе формалды немесе білімді көрінуге тырысады. Лингвистикалық гиперкоррекция нақты немесе ойша туындаған грамматикалық ереже орынсыз жағдайда қолданылғанда болады, сондықтан "дұрыс" болуға ұмтылыс дұрыс емес нәтижеге әкеледі. Ото Йесперсен мен Роберт Дж. Меннердің сөздеріне сәйкес, бұл сөйлеушінің "табиғи тілдік сезіміне" басшылық ету кезінде болмайды. Гиперкоррекция жоғары мәртебелі тілдерге тән формаларды қолдануға тырысатын, төмен мәртебелі тілдердің сөйлеушілерінің арасында кездеседі, тіпті сол тілдердің өзінің сөйлеушілері қолданбайтын жағдайларда да. Кейбір зерттеушілер мұндай құбылысты гиперурбанизм деп атайды. Гиперкоррекция көптеген тілдерде және бірнеше тіл немесе тілдердің нұсқалары қарым-қатынаста болатын жерлерде кездесуі мүмкін.
language usage
In sociolinguistics, hypercorrection is nonstandard use of language that results from the overapplication of a perceived rule of language usage prescription. A speaker or writer who produces a hypercorrection generally believes through a misunderstanding of such rules that the form or phrase they use is more "correct", standard, or otherwise preferable, often combined with a desire to appear formal or educated. Linguistic hypercorrection occurs when a real or imagined grammatical rule is applied in an inappropriate context, so that an attempt to be "correct" leads to an incorrect result. It does not occur when a speaker follows "a natural speech instinct", according to Otto Jespersen and Robert J. Menner. Hypercorrection can be found among speakers of less prestigious language varieties who attempt to produce forms associated with high prestige varieties, even in situations where speakers of those varieties would not. Some commentators call such production hyperurbanism. Hypercorrection can occur in many languages and wherever multiple languages or language varieties are in contact.
Артық қолданылатын ережелердің түрлері
Әлеуметтік және қолданбалы лингвистика саласындағы зерттеулер фонология, синтаксис немесе морфология ережелерін артық қолдануды атап өтеді, бұл бір тілдің диалектілеріндегі немесе екінші тіл үйрену кезіндегі ережелердің өзгешелігінен туындайды. Екінші (яғни жаңа, шетел) тілдің ережелерін қолдану нәтижесінде туындайтын гиперкоррекцияның кең таралған мысалы – ағылшын тіліндегі octopus сөзінің көпше түрін octopi деп қолдану; мұның себебі, octopus сөзі латын тіліндегі екінші жіктеу сөзі деген қате түсінік, ал шындығында ол үшінші жіктеу сөзі және грек тілінен келген. Әлеуметтік лингвистер гиперкоррекцияны көбінесе айтылу (фонология) тұрғысынан қарастырады. Мысалы, Уильям Лабов 1960 жылдары Нью-Йорк қаласында зерттеген ағылшын тілінде сөйлейтін барлық адамдар сөздерді қатаң, яғни ротикалық түрде («r» әрпін /hɑrd/ деп, /hɑːd/ емес) айтуға бейім екенін анықтады, әсіресе сақтықпен сөйлегенде. Сонымен қатар, орта тапқа жататын адамдар жұмысшы тапқа қарағанда көбірек ротикалық айтылымды қолданды. Дегенмен, төменгі орта тапқа жататын адамдар жоғары орта тапқа қарағанда көбірек ротикалық айтылымды қолданды. Лабовтың пікірінше, төменгі орта тапқа жататын адамдар жоғары орта таптың айтылуын еліктеуге тырысқан, бірақ нәтижесінде көзге түсетін «R» дыбысын тым көп қолданған. Ағылшын тілінде сөйлейтін адамдардың тілдің морфологиясы мен синтаксисін қолдануындағы гиперкоррекцияның жиі кездесетін себебі – есімдіктерді қолданудағы қателіктер.
Ағылшынша
Ағылшын тілінде, кейбір басқа тілдер сияқты, стандартты қолданыс нормаларын бекітетін ресми орган немесе тіл академиясы жоқ. Дегенмен, ағылшын тілін қолданушылар арасында кейбір сөздер мен тіркестердің формальды ережелерге тым әуестенгендігі орынсыз деп есептеледі. Мұндай сөйлеу немесе жазу кейде гиперурбанизм деп аталады, ал Кингсли Амис оны "өте әдемі болуға деген құштарлық" деп түсіндіреді.
Жекелік алмастырушылар
2004 жылы Рутгерс университетінің ағылшын тілі доценті Джек Линч «Америка дауысына» берген сұхбатында, «сіз бен мені» тіркесін «сіз бен мен» деп түзету адамдарды «сіз бен мен» ережесін іштей қабылдауға итермелейді, соның салдарынан олар оны қолдану керек емес жерлерде де қолданады, мысалы, «ол оны сізге және маған берді» дегені орнына «ол оны сіз бен маған берді» деп айтады. Алайда, лингвистер Родни Хаддлстон мен Джеффри К. Пуллум «Олар Сэнди мен мені шақырды» сияқты сөйлемдердің стандартты ағылшын тілінде сөйлейтін адамдардың әңгімесінде жиі естілетінін» және «оған қарсы шығушылар координациядағы дұрыс жалғаудың жағдайы жеке тұрғандағы жағдаймен бірдей болуы керек деп қарапайым түрде жорамалдайды. Бірақ нақты қолданылу осы жорамалға қайшы келеді» деп жазады.
H-қосылуы
Кейбір британдық акценттер, мысалы, Кокни, сөздердің басындағы "h" дыбысын жіберіп айтады; мысалы, "have" сөзі "ave" деп айтылады. Осыған байланысты гиперкоррекция – сөздің басында қалыптыда болмаған "h" дыбысын қосу. Мұның мысалы "Түн құстары" телесериалындағы Паркер кейіпкерінің сөйлегенінен табылады, мысалы: "Біз 'аристкраттарды' осы жерге жақын арада келтіреміз" ("Өлім қамалы" бөлімінен). Паркердің сөйлеу әдебі "Түн құстары" сериалын жасағандар Кукхемдегі бір мейрамханада кездескен нақты адамға негізделген.
Шыншыл шеттілік
Гипершетелдік – бұл сөйлеушілердің қарыз сөздердегі үлгінің таралуын жаңылыс түсініп, оны басқа жағдайларға қолдануынан туындайды. Осы процестің нәтижесі екі тілдің де ережелерін көрсете алмайды. Мысалы, "хабанеро" кейде "хабаñеро" деп жазылғандай айтылады, бұл "жалапено" және "пината" сияқты басқа испан сөздеріндей болуға тырысудан туындайды. "Machismo" кейде "макизмо" деп айтылады, бұл оның итальян тіліне тән екенін көрсетеді, ал түпнұсқа испан сөзіне жақын фонетикалық ағылшын тіліндегі айтылуынан өзгеше. Сол сияқты, "chorizo" сөзіндегі "z" әрпі кейде /ts/ деп (итальян тіліндегідей) айтылады, ал испан тіліндегі түпнұсқа айтылуы [s] немесе [θ] болып келеді.
Екінші тіл ретінде ағылшын тілі
Кейбір ағылшын-испан тіліндегі туыс сөздер негізінен "es" емес, "s" әрпімен басталуымен ерекшеленеді, мысалы, ағылшын тіліндегі "spectacular" сөзі және испан тіліндегі "espectacular" сөзі. Испан тілінде сөйлейтін адам "establish" сөзін дұрыс жазуға тырысып, архаикалық немесе кейбір диалекттердегі бейресми айтылу нұсқасын, яғни жазып немесе айтып, қате жасайды.
Серб-хорват тілі
Сербияның оңтүстік және шығыс диалектілерінде күнделікті тілде локатив жағдайы сирек кездесетіндіктен, оның орнына айыптау жағдайы қолданылады. Сөйлеушілер тілдің стандартты түрін ресми жағдайларда қолдануға тырысқанда, керек болмаған жерде де локативті қолдануға бейім, яғни айыптау жағдайы тиіс болғанда да (әдетте, бағытты көрсету кезінде, орынды емес): "" орнына "".
Испан тілі
Кейбір испан диалектілерінде соңғы дауысты аралық [s] дыбысы түсіріледі, мысалы, *pescado* (балық) сөзі әдетте [peˈskaðo] деп айтылады, бірақ диалектілік тұрғыдан [peˈskao] болып та айтылуы мүмкін. Бұл өзгеріске сезімтал сөйлейтіндер мұндай дыбысы жоқ сөзге дауысты аралыққа [s] дыбысын қосуы мүмкін, мысалы, *bacalao* (треска) сөзі дұрыс [bakaˈlao] деп айтылса, кейде [bakaˈlaos] деп гиперкоррекцияланады. Испаниядан тыс және Андалусияда [s] және [θ] фонемалары бірігіп, көбінесе [s] дыбысына айналады, бірақ *ceceo* яғни екеуінің де [θ] ретінде айтылуы кейбір аймақтарда, әсіресе Андалусияның бір бөлігінде кездеседі. Барлық жағдайда [s] дыбысын қолданатын диалектілердің тілшілері, испан тілінің континенталдық нұсқасында [s] бар жерлерде де, континенталдық акцентті имитациялауға тырысқанда [s] дыбысын жиі қолданады. Испан орфографиясы екі фонеманы барлық диалектілерде ажыратады, бірақ Латын Америкасы диалектілерінде айтылуы ерекшеленбейді, сондықтан кейбір сөйлейтіндер орфографиямен шатасады. Көптеген испан диалектілерінде сөз сотындағы [s] дыбысы демімен айтылады, ал кейбіреулері тіпті оны жоққа шығарады. Бұл құбылыс масқараланғандықтан, Кариб теңізіндегі және әсіресе Доминикан Республикасындағы тілшілер оны түзетуге тырысып, қажет емес жерде [s] дыбысын айтуы мүмкін. Мысалы, *catorce años* ('14 жыл') сөзі *catorces año* деп айтылуы мүмкін.
Outside Spain and in Andalusia, the phonemes and have merged, mostly into the realization but ceceo, i. e. the pronunciation of both as is found in some areas as well, primarily parts of Andalusia. Speakers of varieties that have in all cases will frequently produce even in places where peninsular Spanish has when trying to imitate a peninsular accent. As Spanish orthography distinguishes the two phonemes in all varieties, but the pronunciation is not differentiated in Latin American varieties, some speakers also get mixed up with the spelling. Many Spanish dialects tend to aspirate syllable final , and some even elide it often. Since this phenomenon is somewhat stigmatized, some speakers in the Caribbean and especially the Dominican Republic may attempt to correct for it by pronouncing an where it does not belong. For example, catorce años '14 years' may be pronounced as catorces año.
Неміс тілі
Шығыс франкон диалектілері /p/ /t/ /k/ дауыстарындағы [b], [d], [g] дыбыстарына айналуымен ерекшеленеді. Сондықтан, жиі кездесетін гиперкоррекция – бұл дұрыс жұмсақ дауыстардың күшейтілуі, кейде Гюнтер Бекштейннің сөйлеуінен көрініп тұратындай, тіпті тыныс алумен бірге. <ig> диграфы сөздің соңында Bühnendeutsch стандартына сәйкес айтылады, бірақ бұл айтылу жиі стандартты емес деп есептеледі және оның орнына немесе (соңғы кедергілі дыбыстың жоғалуы) деп айтылады, тіпті осы диграфты немесе айтатын диалект аймақтарынан келгендердің арасында да.
Palatinate German language speakers are among those who pronounce both the digraph and the trigraph as A common hypercorrection is to produce even where standard German has such as in Helmut Kohl's hypercorrect rendering of "Geschichte", the German word for "history" with a both for the <sch> (standard German ) and the
Proper names and German loanwords into other languages that have been reborrowed, particularly when they have gone through or are perceived to have gone through the English language are often pronounced "hyperforeign". Examples include "Hamburger" or the names of German Americans and the companies named after them, even if they were or are first generation immigrants. Some German speakers pronounce the metal umlaut as if it were a "normal" German umlaut. For example, when Mötley Crüe visited Germany, singer Vince Neil said the band couldn't figure out why "the crowds were chanting, 'Mutley Cruh! Mutley Cruh!
Пфальц неміс тілінде сөйлейтіндер <ig> диграфының да, <sch> триграфының да айтылуын тырысады. Жиі кездесетін гиперкоррекция – стандартты неміс тілінде <sch> болған жерде, мысалы, Гельмут Кольдің "Geschichte" ("тарих") сөзін гиперкоррекциялық айтуында, <sch> (стандартты неміс тілінде ) және басқа тілдерге қайта қабылданған, әсіресе ағылшын тілі арқылы өткен немесе өткен деп саналатын неміс сөздері мен есімдер жиі "гипершетелген" болып айтылады. Мысалы, "Гамбургер" немесе неміс-американдықтардың есімдері мен олардың құрған компаниялары, тіпті олар бірінші буын иммигранттар болса да. Кейбір неміс тілінде сөйлейтіндер металл умляутын "қалыпты" неміс умляуындай айтады. Мысалы, Mötley Crüe Германияға келгенде, әнші Винс Нил топтың "қалыңдықтар неге "Mutley Cruh! Mutley Cruh!" деп айқайлап тұрғанын түсіне алмағанын айтты.
Palatinate German language speakers are among those who pronounce both the digraph and the trigraph as A common hypercorrection is to produce even where standard German has such as in Helmut Kohl's hypercorrect rendering of "Geschichte", the German word for "history" with a both for the <sch> (standard German ) and the
Proper names and German loanwords into other languages that have been reborrowed, particularly when they have gone through or are perceived to have gone through the English language are often pronounced "hyperforeign". Examples include "Hamburger" or the names of German Americans and the companies named after them, even if they were or are first generation immigrants. Some German speakers pronounce the metal umlaut as if it were a "normal" German umlaut. For example, when Mötley Crüe visited Germany, singer Vince Neil said the band couldn't figure out why "the crowds were chanting, 'Mutley Cruh! Mutley Cruh!
Швед тілі
Швед тілінде att сөзі инфинитив белгісі ретінде қолданылғанда кейде айтылады (бірақ оның қосылысы гомографы ешқашан осылай айтылмайды). Оч қосылысы да кейде осылай айтылады. Екі айтылудың да бейресми жазылуы å болуы мүмкін. ("Мен балық аунатын жақсы көремін және пісіруді де ұнатамын.") Инфинитив белгісі ресми жазылғанда кейде och деп қате жазылады. ("Få mig och hitta tillbaka. *")
Көптеген диалекттерде dom деп айтылатын үшінші тұлғалық көпше есімдігі формальды түрде жағдайы бойынша de (субъективті жағдайда) және dem (объективті жағдайда) деп жазылады. Бейресми түрде dom деп жазуға болады ("Dom tycker om mig."), бірақ dom тек ауызша тілде ғана қолданылады. Формальды жазуда олар жиі шатасады. ("De tycker om mig." дұрыс форма, ал "Dem tycker om mig"* осы жағдайда бұрыс форма.) Объективті жағдайда dem сөйлемде дұрыс қолданылады, мысалы: "Jag ger dem en present" ("Мен оларға сыйлық беремін").
Пайдаланған дереккөздер
Лабов, Уильям. 1966 жыл. "Тілдік өзгерістердің факторы ретінде төменгі орта таптың гиперкоррекциясы". Әлеуметтік лингвистика: 1964 жылғы UCLA әлеуметтік лингвистика конференциясының материалдары. Уильям Брайт, ред. 84–113 беттер. Гаага: Моутон. Джошуа Блау, Кейбір семит тілдеріндегі жалған түзетулер туралы. Иерусалим: Израиль ғылым академиясы және гуманитарлық ғылымдар академиясы 1970.