Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғысқа әкелген Императорлық Жапонияға американдық ультиматум. "Халл нотасы", ресми түрде – Америка Құрама Штаттары мен Жапония арасындағы келісімнің ұсынылған негіздерінің жобасы, Перл-Харборға жасалған шабуылға (1941 жылдың 7 желтоқсаны) және Жапонияның соғыс жариялауына (шабуыл басталғаннан кейін жеті жарым сағаттан соң) дейін Америка Құрама Штаттарының Жапония Империясына жолдаған соңғы ұсынысы болды. 1941 жылдың 26 қарашасында жіберілген бұл нота АҚШ Мемлекеттік хатшысы Корделл Халлдың (1933–1944 жылдары қызмет еткен) атымен аталады. Бұл Перл-Харборға шабуылға соққан оқиғалардың дипломатиялық шешімі болды. Нотаның мәтінінде Американың бұрынғы талаптары қайталанды, оған сәйкес Жапония Қытайдан және Француз Индоқытайынан әскерін шығару керек еді. Перл-Харборға шабуылға дейін АҚШ үкіметі Жапонияның Таиландты басып алуға дайындалып жатқаны туралы барлау мәліметтерін алғандықтан, басқа ұсыныстар жасалмады.

Өмірбаян

АҚШ Екінші Қытай-Жапон соғысына және Қытайдың Маньчжурия аймағын жапон әскерлері мен отарлаушылардың басып алуына қарсы болды. Бұған наразылық ретінде АҚШ Чианг Кай-Шек басқаратын ұлттық үкіметке көмек көрсетті. 1941 жылдың шілдесінде жапондық әскери бөлімдер француз Индоқытайының оңтүстігін басып алып, «джентльмендік келісімді» бұзды. Жапондық бомбалаушылары тез арада Сайгон мен Камбоджадағы базаларға орналасты, олардан Британдық Малайяға шабуыл жасауға мүмкіндік алды. Осының нәтижесінде АҚШ үкіметі Жапонияға сауда санкцияларын салды, оның ішінде АҚШ-тағы жапон активтерін тоңдырды; бұл Жапонияның американдық мұнайды сатып алуға қажетті валютасы болмағандықтан, мұнай экспортына эмбарго салды. Бұл мәселедегі шешім қабылдаудың кілті АҚШ Мемлекеттік департаментінің жоғары лауазымды шенеунігі Дин Ачесон болды. Ол американдық саясатты экспорттық шектеулерден «Жапонияға қарсы толыққанды қаржылық соғысқа» қарай өзгертті. Сонымен қатар, үкіметі АҚШ-пен арадағы келіспеушіліктерді дипломатиялық жолмен шешуге соңғы күшін жұмсады. Елші Кичисабуро Номура американдық үкіметке екі ұсыныс ұсынды. Біріншісі, 1941 жылдың 6 қарашасында ұсынылған «А» ұсынысы, жапон әскерлерінің ішінара шығарылуы арқылы Қытай-Жапон соғысын аяқтауды көздеді. АҚШ әскери барлауы Жапонияның дипломатиялық кодтарының бір бөлігін бұзып, егер ол сәтсіз аяқталса, екінші ұсыныс болатынын білді. АҚШ үкіметі келіссөздерді тоқтатты, содан кейін 1941 жылдың 14 қарашасында оны қабылдамады. 1941 жылдың 20 қарашасында Номура «Б» ұсынысын ұсынды, онда АҚШ қытайлық ұлтшылдарға көмек көрсетуді тоқтатуға, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы әскери орналасуды тоқтатуға (Жапонияның Солтүстік Индоқытайды нығайтуын қоспағанда), Жапонияға «қажетті мөлшерде мұнай» беруге және Жапонияға Голландиялық Шығыс Индиядан материалдар алуға көмектесуге келіссе, жапондық күштерін Оңтүстік Индоқытайдан шығаруға уада берді. АҚШ осы жоспарға жауап ретінде қарсы ұсыныс жасауға дайын тұрды, ол азаматтық қолдануға арналған отынды ай сайын жеткізуді қамтыды. Алайда, президент Франклин Д. Рузвельт Жапонияның соғыс жоспары туралы ақпаратты және жапондық әскери кемелерінің Индоқытайға бет алғанын естіді. Ол жапондықтардың келіссөздерде адал емес екеніне көз жеткізді және Мемлекеттік хатшы Халлға қарсы ұсыныстан бас тартуды бұйырды. 26 қарашада Ақ үй, Мемлекеттік департамент, Әскери-теңіз күштері және Әскери министрліктерінің жоғары лауазымды шенеуніктері Жапонияның күштерін Таиландқа жылжытып жатқанына сенді. Олар сондай-ақ Жапонияның Сыртқы істер министрлігі келіссөздерге 29 қарашаға дейін соңғы мерзім қойғанына сенді, себебі «одан кейін автоматты түрде оқиғалар орын алады». Американдықтар соғыс бірнеше күннің ішінде, мүмкін жапондықтардың күтпеген шабуылымен басталатынына көз жеткізді. Бұрынғы жоспар, яғни Жапонияға уақытша келісімге келуді ұсыну, Қытай мен Ұлыбританияның қатаң қарсылығына тап болды және тоқтатылды.

Мазмұны

"Халк нотасы" екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімі – "Өзара саясат туралы декларация жобасы", онда мына қағидалар баяндалған: оның шарттарының бірі – француз Индокитайы мен Қытайдан барлық жапон әскерлерін толықтай шығару талабы еді. Жапония премьер-министрі Тоджо Хидеки кабинетіне "бұл – ультиматум" деді.

Соңғы шешім қабылданды

Перл-Харборға шабуыл жасаған күштер 1941 жылдың 26 қарашасында, Жапония уақыты бойынша, ал Вашингтон уақыты бойынша 25 қарашада таңертең жолға шықты. Оларды кері қайтаруға болатын еді, бірақ дипломатиялық келіссөздер одан әрі прогресске жетпеді. 1 желтоқсандағы Императорлық кеңесте император Хирохито АҚШ, Британ империясы және Голландия отарларына қарсы шабуылдарды бекітті. 4 желтоқсанда президент Рузвельтке 26 беттік ONI есебі арқылы жапондықтардың (АҚШ) Батыс жағалауы, Панама каналы және Гавайи аймағына ерекше қызығушылық танытып жатқаны туралы ескертілді. 7-8 желтоқсан күндері жапондықтар Филиппин, Гуам, Уэйк аралы, Малайя, Сингапур, Гонконг және Гавайиге шабуылдар жасады.

Ретроспективті бағалаулар

1948 жылы тарихшы Чарлз А. Бард бұл хаттың қажетсіз соғысқа шақырушы ультиматум екенін айтты. Кейбір қазіргі заманғы жапондық сарапшылар бұл хаттың Жапонияны агрессор ел ретінде көрсету үшін соғысқа тарту мақсатымен жасалғанын айтады. Тошио Тамогами, Жапония Әуе Күштерінің бас штабының бастығы, осы пікірін білдіргені үшін 2008 жылы Жапония үкіметі тарапынан мәжбүрлеп зейнеткерлікке жіберілді. Сыртқы қатынастар кеңесінің халықаралық экономика директоры Бенн Стайлдың сөзіне сәйкес, "жапон үкіметі бұл ультиматумды алғаннан кейін Перл-Харборға шабуыл жасау туралы шешім қабылдады".