Кіріспе
Жұтылмауы тиіс, шайнауға арналған жұмсақ зат.
Шайнама жеміс – жұмсақ, біріктірілген, жұтылмауы тиіс зат. Қазіргі шайнама жеміс негіз, тәттілендіргіштер, жұмсартқыштар/пластификаторлар, хош иістендіргіштер, бояулар және әдетте қатты немесе ұнтақ полиол қаптамасынан тұрады.
Өндіріс процесі
Біріншіден, желім негізі еріту және сүзу немесе фильтрлеу процесі арқылы алдын ала дайындалады. Желім негізінің формуласы – әрбір желім өндіруші компанияның ішіндегі аз ғана адамдарға ғана белгілі құпия ақпарат. Содан кейін, құрамына тағамдық және тағамдық емес тәттілендіргіштер мен хош иістендіргіштер сияқты басқа да ингредиенттер қосылады, осылайша жылы қоспа қамыр сияқты қоюла бастайды. Бұл араластыру процесінде желім негізінің қоспасы қыздырылады, полимерлердің энтропиясын арттыру арқылы ингредиенттердің біркелкі таралуын қамтамасыз ету үшін. Содан кейін, желімді тегістеу, пішіндеу және қалыптау үшін экструзия технологиясы қолданылады. Келесіде, желім түріне және тұтынушылардың сұранысына қарай пішіндеу процесі жүзеге асырылады. Мысалы, кесіп орау (кесек немесе куб) түрлері тік кескіш арқылы экструдерден тікелей кесіледі. Табақша жасау – таяқша, плитка және жапсырмалы желімдер үшін жиі қолданылатын техника. Содан кейін, желім ұнтақталған полиолмен себіліп немесе температурасы бақыланатын қаптамалар арқылы бірнеше қабат жағылып, қаптауға жіберіледі.
Өнімнің түрлері
Шайыр тіс әр түрлі форматта болуы мүмкін, бір данасы 1,4-ден 6,9 граммға дейін, ал өнімдерді тұтынушылардың көпіршік жасау ниетімен немесе қантты/қантсыз екендігімен ажыратуға болады. Шайыр тіс әдетте үш түрде болады: таблеткалар, қапталған гранулалар және таяқшалар/жалаңаштайлар. Көпіршік шайнауға арналған шайыр тіс де әдетте үш форматта болады: таблеткалар, қуыс шарлар және кубтар немесе кесектер. Таяқша, жалаңаштай және таблетка тәрізді шайыр тістер әдетте 5-тен 17-ге дейін немесе одан да көп данадан тұратын қаптамаларда сатылады, ал олардың орташа өлшемі жұмсақ текстураға мүмкіндік береді. Гранулалы шайыр тістер, немесе драже шайыр тістер, көпіршік пішіндес кесектер болып келеді және олар көбінесе қапталған болады. Гранулалы шайыр тістің қаптамасы қораптардан, бөтелкелерден және блистерлі қаптамаларға дейін әртүрлі болуы мүмкін. Гранулалы шайыр тістің қаптамасы бірнеше дәм сезімін сезуге мүмкіндік береді, себебі қаптама қабаттама жасау арқылы жасалады және әр түрлі дәмдік қасиеттер әр түрлі қабаттарға қосылуы мүмкін. Көпіршік үрлеуге арналған куб немесе кесек шайыр тістер, олар әдетте экструзияланған шайыр тістің үздіксіз жіптерінен кесіліп, тікелей қапталғандықтан, "кесілген және оралған" шайыр тістер деп аталады.
Сапа және қауіпсіздік
Шайқау гамдарының химиялық реакцияға түспейтін қасиеті мен ылғалдың аз болуына байланысты сақталу мерзімі ұзақ. Шайқау гамдарының су белсенділігі 0,40-тан 0,65-ке дейін ауыспалы. Шайқау гамдарының ылғалдылығы үштен алты пайызға дейін жетеді. Егер шайқау гамдары тұрақты жағдайда сақталса, уақыт өте келе олардың дәмі төмендеп, қатты болуы мүмкін, бірақ оларды жеу ешқашан қауіпті емес. Компаниялар енді гамдардың құрамында тәттілендіргіш пен дәмдік заттарды шайнау кезінде бақыланатын түрде бірге шығару үшін химиялық жүйелер жасап бастады.
Салқындату сезімі
Салқындату сезімі, мысалы қант спирттері сияқты көп көлемді тәттілендіргіштер еріген кезде болатын, ерітудің теріс энталпиясы деген химиялық құбылыс арқылы пайда болады. Еріту энталпиясы – еріту процесінде жұтылған немесе бөлінген жылудың жалпы мөлшерін көрсетеді. Көп көлемді тәттілендіргіштер еріген кезде жылуды жұтып алып, теріс энталпияға ие болғандықтан, олар тұтынушының сілекейінде ерігенде салқындату сезімін тудырады.
Тіс денсаулығы
Ксилитолмен тәттіленген қантсыз шайнамалық қуыстар мен тіс тақтасын азайтуға көмектеседі. Сорбитол да сондай тиімділікке ие, бірақ ксилитолдан үш еседей аз әсерлі. Ксилитол Streptococcus mutans бактериясын тежеуде ерекше қабілетке ие, бұл бактерия тіс шіруіне елеулі үлес қосады. Ксилитол фруктозадан басқа қанттардың қатысуында да Streptococcus mutans-ты тежейді. Ксилитол – тістерге және сілекей өндірісіне пайдалы, қауіпсіз тәттілендіргіш, себебі көптеген қанттардың керісінше, ол қышқылға айналмайды. Тіс пастасына кальций лактаты қосылғанда тіс тастарының пайда болуы азаяды. Бір зерттеуде ксилитол қосылған шайнамалыққа кальций лактаты қосылғанда эмальдің минералдануы күшейетіні көрсетілді, бірақ басқа зерттеуде кальций лактаты немесе шайнамалықтағы басқа кальций қосылыстары қосымша минералдануға көмектеспейтіні анықталды. Басқа зерттеулерде қантсыз шайнамалықтың тіс шіруін болдырмау әсері шайнау процесімен байланысты екені, ал шайнамалықтағы тәттілендіргіштер мен қосымша заттардың (мысалы, полиолдар мен карбамид) әсерінен емес екені көрсетілді. Казеин фосфопептиді-аморфты кальций фосфатының (CPP-ACP) in situ әсерін зерттеуде оны қантсыз шайнамалыққа қосу эрозияға ұшыраған эмаль бетінің минералдануын/қорғалуын айтарлықтай арттыратыны анықталды. Шайнамалық жаман демікке (галит) қарсы күресуге көмектеседі. Шайнамалық тек демді жаңартуға ғана емес, сонымен қатар жаман демікке себеп болатын тістегі тамақ қалдықтары мен бактерияларды жоюға да көмектеседі. Ол сілекей өндірісін ынталандыру арқылы ауызды жуып тазартады. Американдық стоматологтар қауымдастығының мәліметінше, тамақтан кейін 20 минут бойы қантсыз шайнамалық шайнау тіс шіруінің алдын алады, себебі шайнау сілекей өндірісін күшейтеді, ол бактерияларды шайып тістерді қорғайды. Шайнамалық сілекейдің жетіспеушілігіне немесе ксеростомияға да көмектеседі, өйткені ол сілекей өндірісін табиғи түрде ынталандырады.
Хирургиялық қолдану
Бірнеше рандомизацияланған бақыланатын зерттеулер ішек және әсіресе асқазан-ішек операцияларынан кейін операциядан кейінгі илеус ұзақтығын қысқарту үшін шайнама жемістің пайдасын зерттеді. Оларды жүйелі түрде қарау шайнама жемісті "жалған тамақтандыру" түрінде ашық ішек қуысы немесе кіші кезең операцияларында пайдалы емдеу терапиясы екенін көрсетеді, бірақ лапароскопиялық хирургиялық техникалар қолданылғанда оның тиімділігі азырақ. Ішек операциясынан кейін шайнама жеміс науқастың жазылуын жеделдетуге көмектеседі. Егер науқас күніне кем дегенде төрт рет он бес минут бойы шайнаса, оның жазылу уақыты бір жарым күнге азаяды. Орташа есеп бойынша, науқастар газды шығару үшін 0,66 күнге, ал ішек қозғалысын үшін 1,10 күнге ертерек ие болады. Шайнама жеміс сілекей ағынын және өндірісін күшейтеді. Сондай-ақ, ол ас қорыту шырындарын қозғалысқа келтіреді және "жалған тамақтандыру" деп есептеледі.
Асқазан
Шайнама жеңілдеткіш – асқазан-өңеш рефлюкс ауруын (GERD) емдеудің жаңа тәсілі. Бір гипотеза бойынша, шайнама жеңілдеткіш көбірек бикарбонатты сілекей өндірісін күшейтеді және жұту жылдамдығын арттырады. Сілекей жұтылғаннан кейін, ол өңештің ішіндегі қышқылды бейтараптайды. Іс жүзінде, шайнама жеңілдеткіш өңештің ішіндегі қышқылды бейтараптайтын қалыпты процестердің бірін күшейтеді. Дегенмен, кейде шайнама жеңілдеткіш асқазан жарасының пайда болуына себеп болуы мүмкін деп саналады. Ол асқазанды қышқыл шығаруға, ал ұйқы безін қажет емес ферменттер өндіруге ынталандырады. Кейбір жағдайларда, сорбитол қосқан шайнама жеңілдеткішті көп мөлшерде пайдаланғанда, газ және/немесе диарея пайда болуы мүмкін.
Тамақ ретінде жіктеу
Даулы мәселелер туындап отыр, әсіресе шайнаманың азық-түлік ретінде дұрыс жіктелуіне қатысты денсаулық сақтау алаңдаушылықтары, соның ішінде шайнама негізінің құрамындағы кейбір баламалы қолданыстарға байланысты. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасының (FDA) мәліметінше, шайнама азық-түлік саналады, себебі "азық-түлік" термині "адамдарға толық немесе ішінара тұтынуға арналған немесе сатуға арналған шикі, пісірілген немесе өңделген жеуге жарамды зат, мұз, сусын немесе ингредиент, сондай-ақ шайнама" дегенді білдіреді. Шайнама – қоректік құндылығы төмен азық-түлік. Дегенмен, шайнама негізінің көптеген құрамы жеуге жарамсыз өнімдерде де қолданылады, бұл кейбір тұтынушыларды алаңдатып отыр. Полиэтилен – шайнама негізінің ең көп қолданылатын құрамының бірі, ол пластиктер тобына жатады және пластикалық қаптардан бастап айнаға дейін түрлі өнімдерде қолданылады. Поливинил ацетат – ақ желімде кездесетін жабысқақ полимер. Бутил резинасы көбінесе герметиктерде және автомобиль дөңгелектерінің ішкі қабаттарында қолданылады, сондай-ақ шайнама негізінде де қолданылады. Парафин майы – мұнайды тазартудың қосалқы өнімі.
Мүмкін канцерогендер
Винил ацетатының (этилвинилацетат) кейбір өндірушілер шайнау негіздерінде қолданылуының қатерлі ісік тудыру мүмкіндігіне байланысты алаңдаушылық туындады. Қазіргі уақытта бұл ингредиентті "шайнау негізі" деген жалпы терминмен жасыруға болады. Бір кезде Канада үкіметі осы затты "потенциалды түрде жоғары қауіпті зат" деп жіктеген. Алайда, 2010 жылғы 31 қаңтарда Канада үкіметінің соңғы бағалауы винил ацетатына ұшырау адам денсаулығына зиян келтірмейді деген қорытындыға келді. Бұл шешім, Канаданың қоршаған ортаны қорғау заңына (CEPA) сәйкес, қоғамдық талқылау кезеңінде алынған жаңа мәліметтерге, сондай-ақ Еуропалық Одақ жүргізген тәуекелді бағалаудың соңғы нәтижелеріне негізделген.
Ішеген желімнің жұтылуы және шығарылуы
Әртүрлі аңыздар бойынша, жұтқан шайнама желім адамның асқазанында жеті жылға дейін қалады, себебі ол қорытылмайды. Бірнеше медициналық пікірлерге сәйкес, осы әңгіменің негізінде көп шындық жоқ сияқты. Көп жағдайда жұтқан шайнама желім кез келген басқа тағам сияқты жылдам өтеді. Шайнама желім жұту салдарынан жас балаларда медициналық көмек қажет болатын жағдайлар болған. 1998 жылғы мақалада төрт жасар бала екі жыл бойы іш қатумен ауырғаны айтылған. Баланың "күн сайын бес-жеті дана шайнап, кейін жұтып жатқаны" анықталды, жақсы мінез-құлық үшін сыйлық ретінде шайнама желім берілген, ал оның жиналуы денеден шыға алмайтын қатты массаға әкелді. Бір жарым жасар қыз шайнама желімін және төрт тиынды жұтып қойғанда, олар оның өңешінде біріне-бірі жабысып қалды, сондықтан медициналық көмекке жүгінуге тура келді. Егер шайнама желімнің массасы асқазаннан өтуге жеткілікті кішкентай болса, ол организмнен оңай шығады, бірақ оны жұтудан аулақ болуға және оны жұтуға болмайтынын түсінбейтін кішкентай балаларға беруге ұсынылмайды.
Қоршаған ортаға әсері
Шайыр суда ерімейді және басқа тәттілерден айырмашылығы, толықтай желмейді. Халықты дұрыс тастауға ынталандыру үшін көптеген білім беру жұмыстары мен инвестициялар жасалды. Дегенмен, оны жиі орындықтардың, үстелдердің, қол тіреулердің және эскалаторлардың астында жабысқан күйінде табуға болады. Оны "таптап" кептіргеннен кейін алып тастау өте қиын және қымбат. Шайыр асфальт пен резеңке табанға мықты жабысады, себебі олардың екеуі де полимерлі көмірсутектерден жасалған. Сонымен қатар, ол бетон төсемесіне де жақсы жабысады. Алып тастау әдетте бумен тазалау және сырғыту арқылы жасалады, бірақ бұл процесс баяу және көп еңбекті қажет етеді. Көп адам жүретін сыртқы қалалық аймақтарда шайналған шайырды кездейсоқ тастау жиі кездеседі. 2000 жылы Лондонның ең жұмбақ көшелерінің бірі – Оксфорд көшесінде жүргізілген зерттеуде, оның тротуарына 250 мың қара немесе ақ шайыр кесектері жабысқан екен. Алайда, Сингапурдың тыйым салуының нәтижесінде, Сингапурдың тротуары, басқа заманауи қалалардан өзгеше, шайырдан таза. Әртүрлі зерттеушілердің топтары аз жабысатын және бірнеше күн немесе апта ішінде ыдырайтын шайырды жасап шығарды. Мысалы, Rev7 Gum 2010 жылдан 2012 жылға дейін қысқа мерзімге сатылды.
Тыйым салу
Көптеген мектептер шайнама жеңілдік беруге рұқсат етпейді, себебі оқушылар оны көбінесе дұрыс емес тастайды (үстелдер мен орындықтардың астына, сату автоматтарының артына және т.б. жабыстырады). Шайнау оқу сабағына бөгет болуы мүмкін, сондай-ақ шайнама басқа оқушылардан аурулар мен бактерияларды тарата алады. Сингапур үкіметі 1992 жылы шайнаманы заңсыз деп жариялады, себебі тасталған шайнама жер астына жүретін пойыздың жылжымалы есіктеріне кірігіп, жалпы тазалыққа кедері келтіруі мүмкін еді. Алайда, 2004 жылы Сингапур-АҚШ еркін сауда келісіміне сәйкес, егер дәрігер немесе тіс дәрігері жазып берсе, үкімет дәріханаларда қантсыз шайнама сатуға рұқсат берді.
Қайта өңдеу
2018 жылы BBC британдық дизайнер Анна Буллус туралы жаңалық жариялады, ол шайнама жеңіштерді жинап, оларды пластикке қайта өңдеу әдісін ойлап тапты. Ол шайнама жеңіштерден құтылу ең көп таралған қоқыстың екінші түрі екенін, тек темекі қалдықтарынан кейін ғана қалады десті. Ол Вустердегі қайта өңдеу зауытында ескі шайнама жеңіштерді пластикке айналдырады. Содан кейін ол Лестердегі Amber Valley пластикалық қалыптау мамандарына осы пластиктен пластикалық заттар жасауға жібереді. Белгілі заттарға шайнама жеңіштерді жинауға арналған контейнерлер, кепшік табандары, резеңке етіктер және пластикалық кеселер жатады. Оның компаниясы өзін "шайнама жеңішті қайта өңдеп, резеңке және пластик өнеркәсібінде қолданылатын жаңа қоспаларға айналдырған әлемдегі алғашқы компания" деп жарнамалайды. Компанияның аты Gum tec, ал жинау контейнерлері "gumdrops" деп аталады. Сайтта қарындаштар, кофе кружкалары, гитара медиаторлары, "велосипед спицасы", сызғыштар, спорттық конустар, фрисбилер, бумерангтар, есік тоқтағыштар, "тамақ серіктестері", түскі ас жәшіктері және тарақтар жарнамаланған.