Кіріспе

Екінші түрік қағандығының әскери қолбасшысы Тониук (, , , шамамен 646 жылы туған, шамамен 726 жылы қайтыс болған) – төрт Түрік қағанының (Ильтериш қаған, Қапаған қаған, Инел қаған және Билге қаған) баға тархан (жоғарғы қолбасшы) және кеңесшісі болған. Ол түркі және түркі емес дала халықтарына – Толис, Сюэяньтуо, Тоқұз Оғыз, Енисей қырғыздары, Құрықан, Отыз Татар, Хитан және Татаби сияқты тайпаларға, сондай-ақ Тан әулетіне қарсы жемісті жорықтар жүргізді. Тарихшылар, мысалы, Е. П. Томпсон және Питер Бенджамин Голден оны патша тағайындаушы деп сипаттаған.

Атауы

Ескі түркі жазуында t1 o ɲ uq1 uq1 деп жазылады, түрліше Түнүкүк, Тонукүк, Түдүкүк, Тоң Югук, Түдүн оқ, Тожукүк, Түнйоқоқ деп түсіндіріледі. Серткаяның пікірінше, Түнүк «ашық, таза, тереңдік, тереңге жеткен» немесе «таза, тегіс» дегенді білдіреді, ал уқ немесе оқ «ой, дана, хабарлы» деген мағынаны береді. Осылайша, Тонукүк – терең және таза ойдың иесі. Оның «Білге» атағы «дана» немесе «шебер» дегенді білдіреді. Кляшторныйдың сөзіне қарағанда, юкук элементі «жасырын, қорғалған нәрсе, құндылық, қазына, әшекей» дегенді білдіреді, бұл «жасыру, қорғау» мағынасындағы «йоқ/юк» етістігінен туындаған (уйғыр құқықтық құжаттарында қолданылады); ал екінші тон «бірінші» дегенді білдіреді; осыған орай, оның қытайша аты 元珍 Юаньчжэнь түрікше Tonyuquq атының тікелей аудармасы болып табылады, екеуі де «бірінші қазына» дегенді білдіреді. Рене М. Жиро бұл атауды tonïuquq деп оқыды, онда тон «киім» дегенді, ал юкук (юк «жабысу» етістігінен) «майға тотырылған киім» дегенді білдіреді; Сол сияқты, Жан Поль Ру монғолдардың тағам мәдениетін талқылағанда, бұл атауды «майланған киіммен» деп түсіндірді, олардың киімдері лас және кір болғандығын айтты.

Алғашқы жылдар

646 жылы Туул өзені маңында Ашид тайпасында дүниеге келген. 679 жылы Тан әулетінен қашып, 681 жылы Эльтеришке қосылды. Қытай деректері Тонюкуқтың шын аты Юаньчжэнь екенін, ол толықтай қытай мәдениетін үйреніп, шекаралардағы және Қытай қабырғасындағы әлсіз жерлерді жақсы білгенін көрсетеді. Чаню әскери билеушілігінде бағынып келген руларды қадағалап жүрген кезде, әскери билеуші Чанши оны қызметтен босатып, түрмеге қамады.

Елтериш билігі кезінде

Ол Сюэ Ренгуиге қарсы алғашқы соғыстарда жеңіліп қалғанмен, түркі қағандығын құруда зор күш болды. 687 жылы Ельтериш пен Ашид Юаньчжэньнің Танға тағы бір жорылысы басталды. Императрица Ву Ельтериш пен Ашид Юаньчжэньнің шабуылына қарсы тұру үшін Ли Дуодзуоның көмегімен этникалық Бейкже генералы Хейчи Чанчжиді жіберді, олар Хуанхуадуиде (қазіргі Шуочжоу, Шанси) түрік әскерін жеңіп, оларды қашқызуға мәжбүр етті.

Қапғанның тұсында

703 жылы қаған оны У Чжоу әулетіне үйлену ниетімен жіберді. У Цзэтянь ниетке келісіп, қағанның бұйрығымен У Яньсю босатылды. Бірақ, Чжунчжун императорының таққа отыруы саяси жағдайды өзгертті. Үйлену жоспары күшін жойды. 712 жылы ол Болчу шайқасында Туджу әскеріне басшылық етті, бұл Түргеш әскері үшін қатаң соққы болды.

Иналдың тұсында

Ол Инал билік құрған кезеңде белсенді саясатқа қатыспады және оны заңды билеуші деп мойындады. Бұл оның өміріне қауіп келтірмеді, тірі қалды, мүмкін, оның зор беделі мен жасының сыпайылығынан. Тағы бір себеп – ол Билге қағанның әкесінің қалың жұбайы болғандығы.

Билганың билігі кезінде

716 жылы күйеу баласы Билге қаған оны бас стратег (Баға Тархан) қылып тағайындады. Қытай деректерінде Билге қаған буддизмді қабылдағысы келгені, қалалар мен храмдар салғысы келгені айтылады. Бірақ Тониукк олардың көшпелі тіршілік салты Тан әулетімен салыстырғанда оларды зор әскери күшке айналдырғанын еске салып, одан бас тартуға көндірді. Түріктердің күші олардың жылдамдығы мен еркіндігінде болғандықтан, буддизмге көшу халық арасында бейбітшілік орнатуға алып келер еді. Сондықтан да, тірі қалу үшін Теңірге сенуді сақтау қажет болды. 720 жылы Тан канцлері Ван Цзюнь Баксими, Си және Хитан тайпаларымен бірлесіп Билге қағанға шабуыл жасау жоспарын ұсынды. Император Сюаньцзун сондай-ақ Қапан қағанның ұлдары Билге Тегин мен Мо Тегин, Енисей қағандығының қағаны Құтлуғ Билге қаған және Хуоба Гуйренды Тужуеге қарсы күреске шақырды. Тониукк 721 жылы күзде Баксими тайпасына алғашқы шабуыл жасап, оларды толық жеңді. Осы уақытта Билге қаған Ганьсуға шабуыл жасап, көптеген малды тартып әкелді. Кейін сол жылы хитандықтар, келесі жылы Си тайпасы да талқандалды. Ол шамамен 726 жылы қайтыс болды.

Отбасы

Ол Елетміш Билге қатынның әкесі және Билге қағанның қайнағасы болғандықтан, Йоллығ пен Теңір қағандардың әкесінің әкесі еді.

Танымал мәдениетте

2006-2007 жылдарғы KBS телесериалы «Дэ Чжо Ён»-да Ким Сон Хун сомдаған рөл.