Кіріспе
1941 жылы Бертольд Брехттің "Артуро Уидің тоқтатылмайтын өрлеуі" (Der aufhaltsame Aufstieg des Arturo Ui), "Айқас пьеса" деген қосымша атаумен, 1941 жылы неміс драматургы Бертольд Брехттің пьесасы. Ол 1930 жылдардағы Чикаго қылмыстық әлемінің өкілі Артуро Уидің өрлеуін және қарсыластарын аяусыз жою арқылы бақтастық бизнесті бақылауға алу әрекеттерін көрсетеді. Пьеса – Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Германияда Адольф Гитлер мен нацистік партияның билікке келуінің сатиралық аллегориясы.
The Resistible Rise of Arturo Ui (Der aufhaltsame Aufstieg des Arturo Ui), subtitled "A parable play", is a 1941 play by the German playwright Bertolt Brecht. It chronicles the rise of Arturo Ui, a fictional 1930s Chicago mobster, and his attempts to control the cauliflower racket by ruthlessly disposing of the opposition. The play is a satirical allegory of the rise of Adolf Hitler and the Nazi Party in Germany prior to World War II.
Тарих және сипаттама
Адольф Гитлер туралы өлеңдерінде оны "дер Анстрейхер" ("үй бояушысы") деп атаған Брехт қуғын-сүргіннен қорқып, бұрынғы канцлер Франц фон Папеннің ықпалымен президент Пол фон Гинденбург Гитлерді канцлер етіп тағайындағаннан кейін көп ұзамай 1933 жылдың ақпан айында Германиядан кетіп қалды. Прага, Цюрих, Париж қалаларын аралап, Брехт алты жыл Данияда тұрды. Ол жерде шамамен 1934 жылы Ренессанс тарихшысының стилінде жазылған Гитлерді сатиралайтын "Артуро Уидің қарсы тұруға болатын өрлеуі" пьесасының бастапқы нұсқасымен жұмыс істеді. Нәтижесінде Падуадағы саяси манипулятор "Гиакомо Уи" туралы әңгіме пайда болды, бірақ Брехт оны аяқтаған жоқ. Бұл әңгіме кейіннен оның әңгімелер жинағына енді. 1939 жылы Брехт Даниядан кетіп, алдымен Стокгольмге, ал келесі жылы Финляндияның Хельсинки қаласына көшті. Ол 1941 жылы үш апта ішінде, АҚШ-қа виза алуды күтіп отырғанда, қазіргі пьесаны жазды. Пьеса 1958 жылға дейін сахнада қойылмады, ал ағылшын тілінде 1961 жылға дейін жарияланбады. Осыған қарамастан, Брехт бастапқыда пьесаның неміс тіліндегі нұсқасын жоспарламады, оны американдық сахна үшін арнады. Соңында, Гитлердің шеберлікпен қоғам алдында сөйлеу өнері Уидің актерден жүру, отыру және сөйлеу сабақтары алғанда көрсетіледі, соның ішінде ол Юлий Цезардан Марк Антонийдің танымал сөзін жаттап айтады.
Басқа атаулар
Сценарийдің әдеттегіден аз нұсқасы бар, себебі "өзгерістердің көп бөлігі бірінші машинописьқа тікелей енгізілген", бірақ ол пьесаны бірнеше балама атаулармен атады, соның ішінде Артуро Уидің өрлеуі, Бізге таныс гангстерлік ойын және Сол әйгілі алаяқтық. Бір кезде ол оны Артуро Уи деп атап, "драмалық поэма" деп сипаттап, авторлығын К. Кёнерге ("Мырза Ешкімге") жатқызды. Алғашқы төрт айдан кейін пьесаны өзінің ансамблі Палицш пен Манфред Векверт режиссерлігімен, ал Артуро Уи рөлінде Эккехард Шалл сахнаға қойды. Бұл қойылым "жармаңкелік стильде, қатал құштарлықпен және түйсіксіз өрескелдікпен" сахналанды. Екінші Бродвей қойылымы 1968–69 жылдары Гутри театры компаниясымен ұйымдастырылды. Басты рөлді Робин Гаммелл ойнады, режиссерлік жасаған – Эдвард Пэйсон Колл. Ол он рет көрсетілді. Пьеса Бродвейден тыс үш рет қойылды. 1991 жылы Classic Stage Company Кэри Перлофф режиссерлігімен Джон Туртурроның Артуро Уи рөліндегі қойылымын ұсынды. 2002 жылы ол Ұлттық актерлер театрында сахналанды, Ui рөлінде Аль Пачино, ал актер құрамында Стив Бусеми, Билли Крудуп, Чарльз Дёрнинг, Пол Дьяматти, Джон Гудман, Чазз Палминтери, Жаклин Маккензи, Стерлинг К. Браун және Тони Рэндалл (сонымен қатар продюсер) болды. Режиссерлік жасаған – Саймон МакБёрни. The Classic Stage Company 2018 жылы оны тағы да қойды, режиссер Джон Дойл, басты рөлде Рауль Эспарза, ал қосалқы рөлдерде Эдди Купер мен Элизабет А. Дэвис ойнады. 1986 жылы пьеса Канадада Стратфорд фестивалінде 46 рет көрсетілді, басты рөлді Морис Годин ойнады. Соңғы рет 2017 жылы Брюс Норристің пьесаға жасаған бейімдемесі Лондондағы Донмар қоймасында Ленни Генридің Артуро Уи рөлінде және Саймон Эванстың режиссерлігімен қойылды. Ui рөлін Питер Фолк, Гриф Рис Джонс, Леонард Росситер, Антони Шер, Николь Уильямсон, Генри Гудман, Хьюго Уивинг және Жан Вилар сияқты танымал актерлер де орындады, сондай-ақ Хелен Морз – Докдейзи рөлінде.
Танымал мәдениетте
Сэм Пеккинпаның 1977 жылы түсірген «Темір крест» соғыс фильмінің соңында пьесадан мына сөздер келтіріледі: "Оның жеңілісіне қуанбаңыздар, жігіттер. Әлем оны тоқтатып, жойға шығарса да, оны дүниеге әкелген әйел тағы да ыстыққа толы". «Being Human» сериалының бірінші маусымының соңғы эпизодында, вампир Херрик, қасқыр Джордж оны өлтірер алдында пьесадан үзінді айтады: "Дүниеге осындай ғалым маймыл ие болды! Ұлттар оны өз тегінің лайықты орнына қойды. Бірақ қашып құтылғаныңызға асықпаңыз – ол өркендеген ананың құрсағы әлі де күшті", – деп, батырлардың оның әлемді билеу жоспарын тоқтату үмітін қысымға алып, вампирлердің билікке көтерілуі сөзсіз болады деп мәлімдейді.