Кіріспе
Преэклампсия ұстамалардың болуымен сипатталады. Преэклампсияның диагностикалық критерийі – жүктіліктің 20 аптасынан кейін немесе жүктіліктің екінші жартысында пайда болатын жоғары қан қысымы. Басқа алдын алу ұсыныстарына кальций жеткіліксіз тұтылатын аймақтарда кальций қосымшаларын қабылдау және бұрынғы гипертонияны антигипертензивтік препараттармен емдеу кіреді. Жүктілік кезіндегі физикалық жаттығулар да пайдалы болуы мүмкін. Емдеу амалдарына гидралазин сияқты қан қысымын төмендетуге арналған дәрілер және баланың жедел босануы, вагинальды жолмен немесе кесарево тілімі арқылы кіреді. Дамыған елдерде медициналық көмектің жақсаруына байланысты эклампсияның көрсеткіші 2000 тудыруға 1 рет шамасында, ал дамып келе жатқан елдерде 10-30 есе көп әйелге әсер етеді. 2015 жылы осыған байланысты 46 900 адам қаза тапты. Эклампсия салдарынан аналардың өлімі жоғары кірісті елдерде шамамен 0,1-1,8%, ал төмен және орта кірісті елдерде 15%-ға дейін жетеді. Эклампсия сөзі грек тілінде "найзағай" деген мағынаны білдіреді.
The diagnostic criterion for pre eclampsia is high blood pressure, occurring after 20 weeks gestation or during the second half of pregnancy. Other preventative recommendations include calcium supplementation in areas with low calcium intake and treatment of prior hypertension with anti hypertensive medications. Exercise during pregnancy may also be useful. Treatment options include blood pressure medications such as hydralazine and emergency delivery of the baby either vaginally or by cesarean section. In the developed world eclampsia rates are about 1 in 2,000 deliveries due to improved medical care whereas in developing countries it can impact 10 30 times as many women. They resulted in 46,900 deaths in 2015. Maternal mortality due to eclampsia occurs at a rate of approximately 0 1.8% of cases in high income countries and up to 15% of cases in low to middle income countries. The word eclampsia is from the Greek term for lightning.
Асқынулар
Эклампсия кезінде ана мен ұрыққа қауіп төндіреді. Эклампсиясы бар әйелдің жатырында (утерисінде) баланың қалыптыдан баяу өсуі мүмкін, бұл ішек ішілік өсудің шектелуі деп аталады және нәресте жүктілік мерзіміне сәйкес келмейтіндей кішкентай болып көрінуіне немесе төмен салмақта тууына әкелуі мүмкін. Эклампсия плацентамен байланысты проблемаларды да тудыруы мүмкін. Плацентадан қан кету (геморрагия) немесе жатыр қабырғасынан ертерек бөлінуі мүмкін. Плацентаның босану кезінде жатыр қабырғасынан бөлінуі қалыпты жағдай, бірақ босану алдында бөлінуі қалыпты емес; бұл жағдай плаценталық абрапция деп аталады және ұрық үшін қауіпті болуы мүмкін. Плаценталық жеткіліксіздік те болуы мүмкін, яғни плацента ұрықтың қалыпты дамуын қолдауға шамасы келмейді, себебі ол ұрыққа қажетті мөлшерде оттегі немесе қоректік заттарды жеткізе алмайды. Ұрықтың толық 40 апталық дамуын күтуден гөрі ерте тудыру қауіпсіз болуы мүмкін, сондықтан ерте туу да эклампсияның ықтимал асқынуы болып табылады. Анада эклампсияның салдарынан көру қабілетінің өзгеруі болуы мүмкін, бұл өзгерістерге көрудің нашарлауы, бір жақты соқырлық (уақытша амавроз фугакс немесе толық соқырлыққа әкелетін желіқаптың ажырауы салдарынан) немесе екі көздің көру қабілетіне әсер ететін кортикальдық соқырлық жатады. Өкпеде де асқынулар болуы мүмкін. Әйелдің өкпесінде сұйықтық жиналуы мүмкін, бұл өкпе ісігіне (өкпе эдемасына) әкеледі. Сондай-ақ, ұстама кезінде тыныс алу уақытша тоқтауы немесе тиімсіз болуы мүмкін, нәтижесінде әйелдің денесі мен миына жететін оттегі мөлшері азаяды (гипоксия). Егер әйелдің тыныс алуы қиындаса, оған механикалық желдету арқылы уақытша тыныс алуға көмектесу қажет болуы мүмкін. Кейбір ауыр эклампсия жағдайларында ана әлсіз және шаршаған (мұңайған) немесе тіпті комаға түседі. Жүктілікке дейін ұзақ бойы жоғары қан қысымы бар әйелдерде преэклампсия даму қаупі жоғары. Сонымен қатар, басқа да қан тамырлары аурулары (диабет немесе нефропатия) немесе антифосфолипидтік синдром сияқты тромбофилия аурулары бар әйелдерде преэклампсия мен эклампсия даму қаупі жоғары. Бұған қоса, генетикалық бейімділік те бар: анасы немесе әпкесі бұл жағдайға шалдыққан әйелдерде қауіп жоғары. Эклампсияны бастан өткерген әйелдерде келесі жүктіліктерде преэклампсия/эклампсия даму қаупі артады.
Механизм
Эклампсия мен преэклампсияның механизмдері толыққанды түсінілмеген, бірақ төмендегілер осы мәселеге түсінік беруге көмектеседі. Плацентаның болуы қажет, және плацентаны алып тастағанда эклампсия тоқтатылады. Сонымен қатар, қан ұю каскадының белсенділігі микротромбтардың пайда болуына алып келуі мүмкін, бұл қан ағынын нашарлатады. Үшіншіден, қан тамырларының өткізгіштігінің жоғарылауы қаннан қан аралық кеңістікке сұйықтықтың өтуіне себеп болады, бұл қан ағынын азайтып, ісінуге әкеледі. Бұл оқиғалар артериялық гипертензияға, бүйрек, өкпе және бауыр функцияларының бұзылуына, сондай-ақ мидың ісінуіне және мидың бұзылуымен бірге конвульсияларға алып келуі мүмкін. Клиникалық тұрғыда, симптомдар пайда болуына дейін тромбоциттер мен эндотелийдің белсенділігінің жоғарылауы анықталуы мүмкін. Эклампсия кезінде простациклин, тромбоксан А2, азот оксиді және эндотелиндер сияқты басқа да тамыр кеңейткіштердің деңгейі төмендеп, тамырлардың тарылуына әкелуі мүмкін. Эклампсиялық конвульсия, егер бас ішілік қан кету болмаса, әдетте созылмалы ми зақымдануына алып келмейді.
Диагностика
Егер жүкті әйелге ағымдағы жүктілік кезінде преэклампсия диагнозы қойылған болса, содан кейін ұстама пайда болса, оған қосымша тексерулерсіз "клиникалық диагноз" қойылуы мүмкін. Ұстамалар көбінесе үшінші триместрде жиі кездеседі, бірақ жүктіліктің 20-шы аптасынан бастап, босанғаннан кейін 6 аптаға дейін кез келген уақытта пайда болуы мүмкін. Преэклампсия және эклампсия әйелдерде жиі кездесетін жағдайлар болғандықтан, жүкті немесе босанғаннан кейін ұстамаға шалдыққан әйелдерде эклампсия диагнозы басқаша дәлелденгенше дұрыс деп есептеледі. Дегенмен, егер әйел ұстамаға шалдықса және оның преэклампсиясы бар-жоғы белгісіз болса, диагнозды нақтылау үшін тексерулер қажет. Преэклампсия диагнозы қайталап өлшенген қан қысымы 140/90 мм рт.с. жоғары немесе тең болғанда, сондай-ақ, протеинурия, тромбоцитопения, бүйрек жеткіліксіздігі, бауыр функциясының бұзылуы, өкпе ісінуі, ми симптомдары немесе ішкі ауыру сияқты органдардың дисфункциясының белгілері болғанда қойылады.
Өмірлік белгілері
Преэклампсияның негізгі белгілерінің бірі – жоғары қан қысымының алғаш рет пайда болуы. Қан қысымы екі көрсеткіштен тұрады: систолалық қан қысымы және диастолалық қан қысымы. Систолалық қан қысымы (жоғарғы көрсеткіш) 140 мм рт.ст. жоғары және/немесе диастолалық қан қысымы (төменгі көрсеткіш) 90 мм рт.ст. жоғары – бұл қалыпты көрсеткіштен асып түседі. Егер жүктіліктің алғашқы 20 аптасынан кейін қан қысымы кем дегенде екі рет жоғарыласа және әйелде органдардың қызметінің бұзылу белгілері (мысалы, протеинурия) байқалса, онда ол преэклампсия диагнозына сәйкес келеді. Преэклампсиямен ауыратын әйелге дұрыс көмек көрсету үшін, әдетте, эклампсиялық құрысудың алдын алу мақсатында магний сульфаты қолданылады. Кейбір жағдайларда, аспириннің төмен дозасы әйелдерде преэклампсия қаупін азайтуы мүмкін, әсіресе жүктіліктің бірінші триместрінің соңында қабылданғанда. Магний сульфатының эклампсияны емдеудегі тиімділігін көрсететін алғашқы зерттеу 1955 жылы жарияланды. Тиімді антиконвульсанттық сарысу деңгейі 2,5-7,5 мЕк/л аралығында, алайда эклампсияны алдын алу және емдеу үшін ең қолайлы дозалау режимі (доза, енгізу жолы, уақыты) әлі анықталған жоқ. Көктамырға енгізген кезде антиконвульсанттық әсер тез басталады және шамамен 30 минутқа созылады. Бұлшық етке енгізгеннен кейін әсері шамамен бір сағаттан кейін басталып, үш-төрт сағатқа дейін сақталады. Магний бүйрек арқылы ғана шығарылады, шығарылу жылдамдығы плазмадағы концентрациясына (қандағы концентрация) және гломерулярлық сүзгілеуге (қанның бүйрек арқылы сүзгілену жылдамдығы) пропорционалды. Тіпті терапиялық сарысудағы магний концентрациясы кезінде де қайталанатын құрысулар пайда болуы мүмкін, сондықтан қосымша магний қажет болуы мүмкін, бірақ тыныс алу, жүрек және неврологиялық функцияларды қатаң бақылау қажет. Егер магнийді жоғары концентрацияда енгізу құрысуларды тоқтатуға жеткіліксіз болса, басқа көктамырлық антиконвульсанттарды қосуға және интубация мен жасанды тыныс алуды бастауға болады. Магнийдің уытты әсерінен, соның ішінде кеуде бұлшықтарының салқаулығынан сақтану қажет, бұл тыныс алу жетіспеушілігіне және өлімге әкелуі мүмкін. Магний сульфаты диазепам, фенитоин немесе хлорпромазин, прометазин және петидиннің комбинациясынан гөрі жақсы нәтижелер береді.
Қан қысымын басқару
Қан қысымы инсульттің алдын алу үшін бақыланады, ол эклампсиямен ауыратын әйелдердің өлімінің 15-20 пайызын құрайды. Эклампсия кезінде қан қысымын бақылауға жиі қолданылатын дәрілер – гидралазин немесе лабеталол, олардың тиімділігі, ұрыққа зиян келтірмеуі және әсер ету механизміне байланысты. Диастолалық қан қысымы 105–110 мм сынқылдан жоғары болғанда қан қысымын басқару қажет.
Жеткізу
Егер бала әлі туылмаған болса, ананың жағдайын тұрақтандыру және оны жылдам босандыру үшін шаралар қолдану қажет. Бұл шаралар бала жетілмеген жағдайда да жасалуы керек, себебі эклампсия ана мен бала үшін де қауіпті жағдай. Эклампсия – инфекциялық емес көп мүшелік дисфункцияның немесе жеткіліксіздіктің көрінісі болғандықтан, босануға дайындық кезінде (көбінесе кесарево қимасы) басқа органдарды (бауыр, бүйрек, өкпе, жүрек-қан тамыр жүйесі және қан ұю жүйесі) бағалау қажет, егер әйелдің босануы алдын ала басталмаса. Коагулопатия дамыған жағдайда кесарево қимасы кезінде аймақтық анестезияға рұқсат етілмейді. Эклампсиямен ауыратын әйелдерде босанудың нақты бір әдісін қолдайтын жеткілікті дәлелдер жоқ. Сондықтан, босану әдісін таңдау – жекелеген жағдайға байланысты шешім.
Бақылау
Инвазивті гемодинамикалық мониторинг жүрек ауруы, бүйрек ауруы, емге бағынбайтын гипертония, өкпе ісінуі немесе нашар несеп шығару қаупі бар немесе осы жағдайларға ұшыраған эклампсиямен ауырған әйелдерге қолданылуы мүмкін. "Жүктілік токсикозы" термині енді қолданылмайды: бұрынғы сенімге сәйкес, плаценталық токсиндер эклампсияның пайда болуына себеп емес.
Танымал мәдениет
Даунтон Аббиде, тарихи драмалық телесериалда, Леди Сибил кейіпкері бала туғаннан кейін көп ұзамай эклампсиядан қайтыс болады (3-сериалдың 5-ші сериясы). Call the Midwife – 1950 және 1960 жылдары Лондонда өтетін медициналық драмалық телесериалда Маргарет Джонс есімді кейіпкер (1-сериалдың 4-ші бөлімі) преэклампсияға шалдығып, ақырында комадан қайтыс болады. Диалогта "токсимия" термині де қолданылды. House M. D. телесериалында аурухана директоры доктор Кадди эклампсиядан қайтыс болған, басқа туыстары жоқ жас ананың баласын асырай алады. "Лимонды тамшы" романында басты кейіпкердің әйелі ұл туғаннан кейін көп ұзамай эклампсиядан қайтыс болады. Fringe ғылыми-фантастикалық сериалында Оливия кейіпкеріне (параллель әлемде) "вирустық таралымды эклампсия" деп аталатын бұл аурудың ойдан шығарылған түрі диагнозы қойылады, ол оған және оның туылмаған баласына қауіп төндіреді (3-сериалдың 18-ші сериясы).