Кіріспе
Жапондық романист (1899–1972) – жапондық романист және әңгімеші. Оның қарапайым, лирикалық, әдемі әрі нәзік стильдегі прозалық туындылары 1968 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ие болды, бұл сыйлықты алған тұңғыш жапон жазушысы. Оның шығармалары әлемдік деңгейде кең танылып, бүгінге дейін көп оқылады.
was a Japanese novelist and short story writer whose spare, lyrical, subtly shaded prose works won him the 1968 Nobel Prize in Literature, the first Japanese author to receive the award. His works have enjoyed broad international appeal and are still widely read.
Ерте өмір
Жапонияның Осака қаласындағы белгілі бір отбасында дүниеге келген Кавабата төрт жасқа толғанда екі ата-анасынан да айырылып, кейін әжесі мен атасымен бірге өмір сүрді. Оның үлкен әпкесі бар еді, оны туысы асырап алған, және ол оны 1909 жылдың шілдесінде, он жасында бір рет ғана кездестірді. Әпкесі Кавабата 11 жасқа келгенде қайтыс болды. Кавабатаның әжесі 1906 жылдың қыркүйегінде, ол жеті жаста болғанда, ал атасы 1914 жылдың мамырында, он бес жасқа келгенде дүние салды. Әкесінің барлық жақын туыстарын жоғалтқаннан кейін Кавабата анасының отбасы, Куродаларға көшті. Бірақ 1916 жылдың қаңтарында ол бұрын пойызбен қатынайтын орта мектепке (қазіргі лицеймен салыстыруға болады) жақын орналасқан пансионатқа көшіп барды. 1917 жылдың наурыз айында бітіргеннен кейін Кавабата 18 жасқа толуға аздай қалғанда Токиоға көшіп келді. Ол Токио императорлық университетінің басшылығымен жұмыс істейтін Дайити Кото Гакко (Бірінші жоғарғы мектеп) емтихандарына түсуді үміттенеді. Ол сол жылы емтиханды тапсырып, 1920 жылдың шілдесінде Гуманитарлық факультетке ағылшын тілі мамандығы бойынша қабылданды. Осы кезде жас Кавабата тағы бір азиялық Нобель лауреаты Рабиндранат Тагордың шығармаларына ғашық болған. Кавабатаның қайғылы махаббат оқиғаларының бірі – 20 жасында танысқан Хацуё Ито (伊藤初代, 1906–1951) есімді әйелге болған махаббаты. Олар 1921 жылы үйленуге келісім берген, бірақ бір айдан кейін Хацуё түсініксіз себептермен келісімді бұзды. Кавабата оның жоғалтуынан ешқашан толыққанды айыққан жоқ. Хацуё оның кейбір шығармаларына, соның ішінде «Идзудің билеуші қызы» повесіне және бірнеше «Қолдың алақаны» әңгімелеріне шабыт берген болуы мүмкін. Ол 1951 жылы 44 жасында инсульттан қайтыс болды, бірақ Кавабата оның өлімі туралы 1955 жылға дейін білмеді. 2014 жылы Канагава префектурасының Камакура қаласындағы оның бұрынғы үйінен оған жолданбаған махаббат хаты табылды. Университетте оқып жүргенде Кавабата «Шин шичо» (Жаңа ой толқыны) Токио университетінің әдеби журналын қайта жандандырды, ол төрт жылдан астам уақыт бойы жабық болған еді. Ол онда 1921 жылы «Шоконсай неки» («Ясукуни фестивалінен көрініс») атты алғашқы әңгімесін жариялады. Университетте оқыған кезінде ол жапон әдебиеті факультетіне ауысып, «Жапон романдарының қысқаша тарихы» атты дипломдық жұмысын жазды. Ол 1924 жылдың наурыз айында университетті бітірді, оған дейін Кикучи Кан және басқа да белгілі жазушылар мен редакторлар оның Кикучидің «Бунгей Шунджу» әдеби журналына жіберген мақалалары арқылы назар аударған.
Жаңа жазу қозғалысы
1924 жылдың қазан айында Кавабата, Риичи Йокомицу және басқа да жас жазушылар жаңа әдеби журналға – «Бунгей Жидай» («Өнер дәуірі») журналына бастама берді. Бұл журнал жапон әдебиетінің бекінген ескі мектебіне, әсіресе натурализмнен туындаған жапондық әдеби бағытқа қарсы реакция болды, сонымен қатар социалистік/коммунистік мектептердің «жұмысшы» немесе пролетарлық әдебиет қозғалысына да қарсы тұрды. Бұл «өнер өнер үшін» қозғалысы еді, оған еуропалық кубизм, экспрессионизм, дадаизм және басқа да модернистік стильдер ықпал етті. Кавабата мен Йокомицу өз философиясын сипаттау үшін қолданған «Шинканкакуха» термині көбінесе ағылшын тіліне «Нео-импрессионизм» деп дұрыс емес аударылады. Дегенмен, «Шинканкакуха» импрессионизмнің жаңартылған немесе қайта жаңғыртылған түрі емес еді; ол әдебиет жазуда «жаңа әсерлерді» немесе, дәлірек айтқанда, «жаңа сезімдерді» немесе «жаңа қабылдауларды» ұсынуға бағытталды. Осы кезеңнің ерте мысалы – Ференц Молнардың «Лилиом» пьесасының адаптациясы, «Хоши о усунда чичи» («Жұлдыз ұрлаған әке») туындысының жобасы.
Мансап
Кавабата бітіргеннен кейін көп ұзамай өзінің бірнеше әңгімелері үшін танымал бола бастады, 1926 жылы "Идзудің билеуші қызы" үшін мақтау алды. Бұл Ідзу түбегімен жаяу жүру кезінде жас бишімен танысқан, Токиоға жақсы көңіл-күйде оралған, мұңды студент туралы әңгіме. Бұл шығарма жас махаббаттың ертедегі эротикалық сипатын зерттейді, бірақ меланхолияның, тіпті ащылықтың реңктерін қамтиды, бұл өте тәтті әңгіме болуы мүмкін нәрсені өтейтін болады. Кейінгі еңбектерінің көбісі осыған ұқсас тақырыптарды зерттеді. 1920 жылдары Кавабата Токиодағы Асакуса ауданында тұрды. Осы кезеңде Кавабата әр түрлі жазу стильдерін сынады. 1929-1930 жылдары сериялы түрде шығарылған "Асакуса куренаидан" (Асакусаның қызыл бандасы) романында ол қоғамның шетіндегі демимондтар мен басқалардың өмірін Эдо дәуірінің соңғы кезеңіндегі әдебиеттің стиліне ұқсас етіп зерттейді. Екінші жағынан, оның Суйшо генсо (Кристалл Фантазия) - сана жазуының таза ағыны. Тіпті "Айқынсыздық парақшасы" эксперименталды фильмінің сценарийін жазуға қатысқан. 1925 жылы Кавабата әйелі Хидекомен (туған аты Мацубайаши) танысады, олар 1931 жылы 2 желтоқсанда некелерін тіркейді. 1933 жылы Кавабата Токиодағы жас солшыл жазушы Такидзи Кобаяшидің Токко арнайы саяси полициясының тұтқындалуына, азапталуына және өліміне қарсы наразылық білдірді. Кавабата 1934 жылы Асакусадан Канагава префектурасының Камакура қаласына көшіп келді. Ол соғыс жылдары және одан кейін сол қалада тұратын көптеген жазушылар мен әдебиетшілер арасында өте белсенді әлеуметтік өмір сүргенмен, кейінгі жылдары ол өте оқшауланып қалды. Оның ең танымал романдарының бірі - 1934 жылы басталған және 1935 жылдан 1937 жылға дейін алғашқы бөлігінде жарияланған "Қар елі". "Қар елі" - Токионың дилетанты мен провинциялық гейша арасындағы махаббат оқиғасының жантүршігерлік оқиғасы. Бұл оқиға Жапонияның солтүстігіндегі таулы аймақтарындағы шалғайдағы ыстық бұлақ қалашығында орын алады. Ол Кавабатаны Жапонияның ең көрнекті авторларының бірі ретінде танытты және бірден классикке айналды, Эдвард Г. Сейденстикер оны "бәлкім, Кавабатаның шедеврі" деп сипаттады. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, Кавабатаның табысы "Мың жұлдызша" (жаман тағдырлы махаббат туралы әңгіме), "Таудың дыбысы", "Ұйқыдағы сұлулардың үйі", "Сұлулық пен қайғы", және "Ескі капитал" сияқты романдармен жалғасты. Соғыстан кейінгі екі маңызды шығармасы - "Мың күркір" (1949-1951 жылдары серияландырылған) және "Тау дыбысы" (1949-1954 жылдары серияландырылған). "Мың қырғауыл" жапондық шай рәсімдері мен үмітсіз махаббатқа негізделген. Басты кейіпкердің сүйіктісі - оның қайтыс болған әкесі, ал ол қайтыс болғаннан кейін, оның қасынан қашып кеткен қызы. Чай рәсімдері адамзаттың сұмдық істеріне әдемі астар береді, бірақ Кавабатаның мақсаты - өлім туралы сезімдерді зерттеу. Ал адамдар - әлсіз, өткінші, ал шай рәсімінің ыдыстары мәңгілік. Бұл тақырыптар, ымыраға жатпайтын инцест, мүмкін емес махаббат және өлім тағы да Кавабатаның асырап алған үйі Камакурадағы "Таудың дыбысы" атты шығармада қарастырылады. Басты кейіпкері қартайған ер адам баласынан көңілі қалды және әйеліне деген құштарлығы жоғалады. Ол тыйым салынған адамға қатты тартылады - оның енесі - және оған деген ойлары басқа тыйым салынған махаббат туралы естеліктермен араласады, ол оның қайтыс болған қайын қарындасы. Кавабатаның өзі өзінің ең үздік туындысы деп санайтын "Го шебері" (1951) кітабы оның басқа туындыларымен айтарлықтай айырмашылық танытады. Бұл 1938 жылы өткен үлкен го матшының жартылай ойдан шығарылған оқиғасы, ол туралы ол "Маиничи" газет желісіне хабарлаған. Бұл шебер Шусайдың мансабындағы соңғы ойыны болды және ол жас қарсыласы Минору Китаниден жеңіліп, бір жылдан кейін қайтыс болды. Романның беткі жағында ең басты күрес туралы қайта баяндау болып көрінсе де, кейбір оқырмандар оны Екінші дүниежүзілік соғыста Жапонияның жеңілісіне ұқсас деп санайды. Кавабатаның көптеген шығармалары арқылы оның өміріндегі қашықтық сезімі бейнеленеді. Ол кейде кейіпкерлері айналасына қоршау қақпасын салып, оқшауланып қалғандай әсер қалдырады. 1934 жылы жарық көрген еңбегінде Кавабата былай деп жазды: "Мен ешқашан әйелдің қолын романтикалық мағынада ұстаған жоқпын деп ойлаймын [ ] Мен бақытты адаммын ба? Бұл сөзбе-сөз қабылдануға тиіс емес, бірақ бұл Кавабатаның сезімталдықты сезінгенін көрсетеді, әсіресе жас кезінде екі ауыр махаббат оқиғасын бастан кешірген. Кавабата көптеген әңгімелерін аяқталмаған күйде қалдырды, кейде оқырмандар мен рецензенттердің наразылығын тудырды, бірақ бұл оның өнер үшін өнер эстетикасымен байланысты, кітапқа беретін сезімталдықтан немесе моральдықтан тыс. Бұл қасақана жасалды, өйткені Кавабатаның ойынша, оқиғалардың шағын суреттері кез келген кітаптың қорытындысынан гөрі маңыздырақ. Ол өзінің жазу формасын Жапонияның дәстүрлі поэзиясымен, хайкумен теңеді. Көркем жазудан басқа, Кавабата "Маиничи Симбун" газетінде тілші болып жұмыс істеді. Ол Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан милитаристтік құмарлыққа қатысудан бас тартқанмен, соғыстан кейінгі саяси реформаларға да қызығушылық танытпады. Әкесінің және барлық отбасы мүшелерінің жас кезінде қайтыс болғанымен қатар, Кавабата соғыстың өзі оның туындыларына ең үлкен әсер еткендердің бірі екенін айтты, соғыстан кейінгі Жапонияда тек жоқтаулар ғана жаза алатынын мәлімдеді. Дегенмен, көптеген комментаторлар Кавабатаның соғысқа дейінгі және соғыстан кейінгі жазулары арасында тақырыптық өзгерістердің аз екенін байқайды.
Марапаттар
Кавабата соғыстан кейінгі көп жылдар бойы (1948–1965 жж.) Жапон П.Э.Н.-нің президенті болды және жапон әдебиетін ағылшын тіліне және басқа батыс тілдеріне аудару ісінің жетекші күші болды. 1960 жылы Францияның Өнер және әдебиет орденінің офицері болып тағайындалды, ал келесі жылы Жапонияның Мәдениет орденімен марапатталды. 1969 жылы Кавабата Гавайи университетінің құрметті докторы атанды. Нобель комитеті «жапондық сананың мәнін терең сезімталдықпен жеткізетін оның повестеу шеберлігі үшін» сыйлықты табыстағанда, оның үш романын – «Қар елі», «Мың тұруық» және «Ескі астананы» атады. Кавабатаның Нобель лекциясы «Жапония, әдемі және мен» (Japan, The Beautiful and Myself) деп аталды. Лекцияның басты тақырыбы – Дзен буддизмі; көп бөлігі Дзен буддизмінің тәлімгерлеріне және жалпы практикаларына, сондай-ақ оның буддизмнің басқа түрлерінен қалай ерекшеленетініне арналды. Ол Дзен буддизмін қатаң түрде сипаттады, онда шәкірттер тек өз күштерімен ғана құтқарылуға жете алады, олар бірнеше сағат бойы оқшауланады және осы оқшаулықтан сұлулық туындайды. Ол Дзен практикасының қарапайымдылыққа баса назар аударатынын және осы қарапайымдылықтың сұлулықтың өзі екенін атап өтті. «Жасыл бояу суретінің мәні кеңістікте, қысқаруда, суреттелмеген нәрседе». Сурет салу туралы сөзден кейін ол икебана мен бонсайды қарапайымдылықтан туындайтын әсемдік пен сұлулықты көрсететін өнер түрлері ретінде талқылады. «Жапон бағы да, әрине, табиғаттың шексіздігін бейнелейді». Дзен және табиғат туралы көптеген айтылғаннан басқа, Кавабатаның лекциясында қысқаша айтылған тақырып – өзіне қол жұмсау. Кавабата басқа да белгілі жапон авторларын, әсіресе Рюносуке Акутагава еске алды. Ол өзіне қол жұмсауды рухани оянудың бір түрі деп қарастырды, сонымен қатар өзін-өзі өлтіру туралы екі рет ойлаған дін қызметкері Иккюді атады. Ол Иккюдің сөзін келтірді: «Нәрселер туралы ойлайтындардың арасында өзіне қол жұмсау туралы ойламайтын адам бар ма?» Бұл цитатаның 1972 жылы, Мисима өзіне қол жұмсағаннан бір жарым жыл өткен соң, Кавабатаның өзіне қол жұмсауына себеп болғаны туралы көп болжамдар айтылды.
Өлім
Кавабата 1972 жылы газға уланып өз-өзіне қол жұмсады деген жорамал бар, бірақ оның жесірі және бірнеше жақын достары оның өлімін жазатайым оқиға деп санайды. Дональд Ричи ұсынған бір теория бойынша, ол ванна дайындағанда газ кранын қателесіп жапқан. Оның өзін-өзі өлтіруіне қатысты түрлі себептер айтылды, соның ішінде нашар денсаулық (Паркинсон ауруының анықталуы), мүмкін болған құпия махаббат, немесе 1970 жылы досы Юкио Мишиманың өзіне-өзі қол жұмсауынан болған қатты күйзеліс. Мишимадан ерекшелік ететін Кавабата өлім хаты қалдырмады, сондай-ақ (Мишимадан тағы да ерекшелік ететін) өзінің шығармаларында өз өмірін қию туралы мәселені кеңінен талқыламағандықтан, оның ниеттері әлі де түсініксіз. Дегенмен, оның жапондық биографы Такео Окуно, ол Мишима туралы бірнеше жүз түн бойы қорқынышты түстер көргенін және Мишиманың көлеңкесімен мазаланғанын айтады. Көңілі үнемі депрессияда болған ол, өмірінің соңғы жылдарында достарына саяхат кезінде ұшағы апатқа ұшыраса екен деп тілейтінін жеткізген.