Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Финляндия швед бароны, геолог және зерттеуші (1832–1901)
Finland Swedish baron, geologist and explorer (1832–1901)
Нильс Адольф Эрик Норденшёльд (18 қараша 1832 – 12 тамыз 1901) – Финляндия швед аристократы, геолог, минералог және Арктика зерттеушісі. Ол фенно-швед Норденшёльд ғалымдар отбасының мүшесі болды және friherre (барон) атағын алды. Оның ұлты – фин-швед. Ресей империясының құрамындағы Финляндия Ұлы Герцогтігінде дүниеге келген ол, кейін саяси қызметіне байланысты Швецияға көшіп кетуге мәжбүр болды, содан кейін Швеция Парламенті мен Швед академиясының мүшесі атанды. 1878–1879 жылдары Еуразияның солтүстік жағалауы бойынша «Вега» экспедициясын жетекшілік етті. Бұл Солтүстік-Шығыс теңіз жолының алғашқы толық өтілуі болды. Бастапқыда қиындықтарға толы болған экспедиция швед ғылымы тарихындағы ең үлкен жетістіктердің бірі саналады.
Nils Adolf Erik Nordenskiöld (18 November 183212 August 1901) was a Finland Swedish aristocrat, geologist, mineralogist and Arctic explorer. He was a member of the Fenno Swedish Nordenskiöld family of scientists and held the title of a friherre (baron). His ethnicity was Finnish Swedish. Born in the Grand Duchy of Finland at the time it was a part of the Russian Empire, he was later, due to his political activity, forced to move to Sweden, where he later became a member of the Parliament of Sweden and of the Swedish Academy. He led the Vega Expedition along the northern coast of Eurasia in 1878–1879. This was the first complete crossing of the Northeast Passage. Initially a troubled enterprise, the successful expedition is considered to be among the highest achievements in the history of Swedish science.
Норденшиолдтар отбасы
Норденшельдтер – ежелгі фенно-швед отбасы, ақсүйектер. Норденшельдтің әкесі, Нильс Густав Норденшельд – фин минералогы, мемлекеттік қызметкер және саяхатшы. Ол сонымен қатар Ресей Ғылым академиясының мүшесі болған. Адольф Эрик – Густав Норденшельдтің (Меса-Верде зерттеушісі) және Эрланд Норденшельдтің (Оңтүстік Америка этнографы) әкесі, сондай-ақ Нильс Отто Густав Норденшельдтің (тағы бір поляр зерттеушісі) анасының інісі болды. Нильс Отто Густав Норденшельдтің ата-анасы – туысқандар, Отто Густав Норденшельд (1831 жылы Швецияның Хасслеби қаласында туған) және Анна Элизабет София Норденшельд (1841 жылы Финляндияда туған), Адольф Эрик Норденшельдтің қарындасы. Отбасының швед жағы «Nordenskjöld» жазуын қолданса, фин жағы «Nordenskiöld» жазуын қолданды.
The Nordenskiölds were an old Fenno Swedish family, and members of the nobility. Nordenskiöld's father, Nils Gustaf Nordenskiöld, was a Finnish mineralogist, civil servant and traveller. He was also a member of the Russian Academy of Sciences. Adolf Erik was the father of Gustaf Nordenskiöld (explorer of Mesa Verde) and Erland Nordenskiöld (ethnographer of South America) and maternal uncle of Nils Otto Gustaf Nordenskjöld (another polar explorer). Nils Otto Gustaf Nordenskjöld's parents were cousins — Otto Gustaf Nordenskjöld (born in 1831 in Hässleby, Sweden) and Anna Elisabet Sofia Nordenskiöld (born in 1841 in Finland), who was the sister of Adolf Erik Nordenskiöld. The Swedish side of the family used the spelling "Nordenskjöld", whereas the Finnish side of the family used the "Nordenskiöld" spelling.
Ерте өмір және білім
Норденшельд 1832 жылы Финляндияның астанасы Хельсинкиде дүниеге келді, бірақ балалық шағының көп бөлігін отбасылық иелігі – Мэнтсаладағы Нумимин ауылында орналасқан Аликартано сарайында өткізді. Ол Финляндияның оңтүстік жағалауындағы Порвоо қаласындағы мектепте оқыды. 1849 жылы Хельсинкидегі Император Александр университетіне математика, геология және әсіресе химия мен минералогия мамандықтары бойынша түсті. 1853 жылы ол магистратураны аяқтады. Екі жыл өткен соң, "Графит пен хондродиттің кристалдық пішіндері" ("Om grafitens och chondroditens kristallformer") деген тақырыпта докторлық диссертациясын жариялады. 1853 жылы бітіргеннен кейін Норденшельд әкесімен бірге Орал тауларына сапар шегіп, Тагильскідегі темір және мыс кендерін зерттеді. Оралдан оралғаннан кейін ол университетте де, кен басқармасында да ең төменгі лауазымдарға тағайындалды. 1863 жылы Карл Густав Эмиль Маннергеймнің тәтесі Анна Мария Маннергеймге үйленді.
Nordenskiöld was born in 1832 in Helsinki, the capital of Finland, but he spent his early youth on the family estate, the Alikartano Manor, located in the Numminen village in Mäntsälä. He went to school in Porvoo, a small town on the south coast of Finland. He then entered the Imperial Alexander University in Helsinki in 1849 where he studied mathematics, geology, and applied himself especially to chemistry and mineralogy. He received his master's degree in 1853. Two years later he published his doctoral dissertation, entitled "Om grafitens och chondroditens kristallformer" ("On the crystal forms of graphite and chondrodite"). Upon his graduation, in 1853, Nordenskiöld accompanied his father to the Ural Mountains and studied the iron and copper mines at Tagilsk; on his return he received minor appointments both at the university and the mining office. In 1863 he married Anna Maria Mannerheim, the aunt of Carl Gustaf Emil Mannerheim.
Стокгольмге қоныс аудару және Арктиканы зерттеу
Норденсхольд Стокгольмге қоныс аударды, жақын арада геолог Отто Торелл оған Шпицбергенге экспедицияға қатысу туралы ұсыныс жасады. Тореллдің мұздық құбылыстарына жасаған бақылауларына Норденсхольд Белл бұғазында үшіншілік дәуірге жататын өсімдіктердің қалдықтарын табуын қосты, ал экспедициядан оралғаннан кейін Швеция Табиғи тарих мұражайының минералогия бөлімінің кураторы және директоры болып тағайындалды.
Nordenskiöld settled in Stockholm, and soon he received an offer from Otto Torell, a geologist, to accompany him on an expedition to Spitsbergen. To the observations of Torell on glacial phenomena Nordenskiöld added the discovery at Bell Sound of remains of Tertiary plants, and on the return of the expedition he received the appointment of a curator and Director of the Mineralogical Department of the Swedish Museum of Natural History
Норденсхольдтің Шпицбергенге үш геологиялық экспедицияға қатысуы, содан кейін 1867, 1870, 1872 және 1875 жылдардағы Арктиканы ұзақ зерттеулері оны көптен іздеген Солтүстік-Шығыс жолын табуға жетеледі. Ол бұл мақсатқа "Вега" кемесімен Еуропа мен Азияның солтүстік жағалауларын алғаш рет өтіп, қол жеткізді. 1878 жылдың 22 маусымында Карлскронадан жолға шыққан "Вега" келесі тамызда Челюскин мүйісін екі рет айналып өтті, қыркүйек айының соңында Беринг бұғазының жанында тоңғаннан кейін келесі жазда сапарды сәтті аяқтады. Ол экспедицияның бес томдық монументалды есебін өңдеді, ал өзі екі томдық жинақта танымал шолу жазды. Ол физика саласындағы алғашқы Нобель сыйлығына үміткер болды, бірақ сыйлықтар тапсырылмас бұрын қайтыс болды. Норденсхольд 1901 жылдың 12 тамызында 68 жасында Швецияның Сёдерманланд провинциясындағы Далбё қаласында қайтыс болды.
Nordenskiöld's participation in three geological expeditions to Spitsbergen, followed by longer Arctic explorations in 1867, 1870, 1872 and 1875, led him to attempt the discovery of the long sought Northeast Passage. This he accomplished in the voyage of the SS Vega, navigating for the first time the northern coasts of Europe and Asia. Starting from Karlskrona on 22 June 1878, the Vega doubled Cape Chelyuskin in the following August, and after being frozen in at the end of September near the Bering Strait, completed the voyage successfully in the following summer. He edited a monumental record of the expedition in five volumes, and himself wrote a more popular summary in two volumes. He was nominated for the first Nobel Prize in Physics but died before the prizes were awarded. Nordenskiöld died on 12 August 1901, in Dalbyö, Södermanland, Sweden, at the age of 68.
Ерте картографияның тарихшысы
Зерттеуші ретінде Норденшельд Арктика зерттеу тарихына, әсіресе ескі карталарда көрініс тапқандай, қызығушылық танытты. Осы қызығушылық оны ертедегі карталарды жинауға және жүйелі түрде зерттеуге жетеледі. Ол ерте басылған атластар мен географиялық карта жасау және ортағасырлық теңіз карталары туралы екі маңызды монография жазды, олардың екеуінде де көптеген факсимилелер бар, тиісінше «Картографияның ерте тарихына факсимиль атласы» (1889) және «Перипл» (1897). Ол өзінің ертедегі карталардың үлкен жеке жинағын Хельсинки университетіне сыйлады, және ол 1997 жылы ЮНЕСКО-ның «Дүниежүзілік естеліктер тізіміне» енгізілді.
As an explorer, Nordenskiöld was interested in the history of Arctic exploration, especially as evidenced in old maps. This interest in turn led him to collect and systematically study early maps. He wrote two substantial monographs, which both included many facsimiles, on early printed atlases and geographical mapping and medieval marine charts, respectively the Facsimile Atlas to the Early History of Cartography (1889) and Periplus (1897). He left his huge personal collection of early maps to the University of Helsinki, and it was inscribed on UNESCO's Memory of the World Register in 1997.
Экспедициялар
1858 жылы Норденшельд Торэллдің «Фритиоф» шлюпімен Шпицбергенге алғашқы экспедициясына қатысты. Экспедиция Шпицберген жағалауында биологиялық және геологиялық байқаулар жасады. 1861 жылы «Эолус» кемесімен Торэллдің екінші Шпицберген экспедициясына қатысты. Бұл сапарға Нордаустланттың солтүстік жағалауын бойлай, Принц Оскар жеріне дейін қайықпен саяхат жасау кірді. Олар сондай-ақ меридиан доғасын өлшеуге кірісті, бірақ жұмысты аяқтамады. 1864 жылы Швеция Корольдік Ғылым академиясы Норденшельдті меридиандық доғаны зерттеуді аяқтау үшін «Аксель Тордсен» шхунасының басшылығына тағайындады. Олар Свалбардтың оңтүстігінде қажетті өлшемдерді жүргізгеннен кейін, мұзға қамалып қалған кемелерін тастап кетуге мәжбүр болған 27 адамды құтқарып алды. 1868 жылы «София» темір кемесімен ол шығыс жарты шарда бұрын-соңды болмағандай солтүстікке қарай сапар шекті. Ол 82° 42' N-ге жетіп, Уильям Скорсбидің бұрынғы көрсеткішін 12' арттырды. 1870 жылы ол полярлық экспедиция үшін шлейх-иттерді пайдаланудың ыңғайлылығын анықтау үшін Гренландияға барды. Ол жақында иттерде жұқпалы аурудың таралуына байланысты Гренландиядан көптеген иттерді сатып алу және оларға сүйенудің қиын екеніне қорытынды жасады. Ол шамамен 30 миль (48 км) ішкі мұздыққа сапар жасады. Диско аралындағы Уиффакта Норденшельд метеориттер деп санайтын бірнеше үлкен темір блоктары табылды. Қазіргі кезде темірдің вулкандық жарылыстар нәтижесінде базальттық формацияларда жиналғаны есептеледі. 1872 жылы Норденшельд Солтүстік полюске жету үшін бұғыларды пайдалана отырып экспедицияға шықты. Осы мақсатта «Полем» кемесі, «Онкель Адам» кемесі және «Гладан» бригі Шпицбергенге жақын жерде кездесті. Моссельбухтада үш кеме күтпеген жерден мұзға қамалды. Норденшельдке 67 адамды қыс бойы тамақтандыру және сол тағдырға ұшыраған алты норвегиялық аң аулау кемелерінің экипаждарына көмектесу міндеті жүктелді. Бір ғана бұғы қашып кеткенде жағдай нашарлады. Полюске саналы сапардың орнына тек Нордаустлантқа сапар жасалды, оның барысында экспедицияның бір мүшесі ағаш іздеп жүріп жоғалды. Азық-түлік тапшылығы қаупі зор болды және цинга кең тарады. Алайда, тек бір теңізші ғана осы аурудан қайтыс болды, өйткені «Диана» кемесіндегі Бенджамин Ли Смит мұзға қамалып қалған кемелерді тауып, өзінің азығын сыйға берді. Екі аптадан кейін мұз жарылып, кемелер Швецияға қайта оралды. 1875 жылы ол Сібірдегі Енисей өзеніне «Провен» шлюпімен барды, оны кері қайтарды, ал өзенмен қайықпен жоғары көтеріліп, құрлық арқылы үйіне оралды. 1876 жылы Норденшельд «Имер» кемесімен Енисейдің сағасына дейінгі сапарды қайталап, бұл жолдың ерекше қолайлы мұз жағдайларына тәуелді еместігін дәлелдеді. 1878–1879 жылдары ол Еуразияның солтүстік жағалауындағы Солтүстік-Шығыс өткелін бірінші болып аяқтады. Бұл «Вега» кемесімен жүзеге асты. 1878 жылдың 22 маусымында Карлскронадан шығып, «Вега» тамыз айында Челюскин мүйісін екі есе арттырды. Бастапқыда «Вегаға» «Лена», «Фрейзер» және «Экспресс» кемелері ілесіп жүрді. Соңғы екеуі Енисей өзенінің сағасынан бөлініп, өзеннің ағысына қарай өрлей бастады. «Лена» өзенмен Якутскке дейін жүзіп келді. Қыркүйектің соңында «Вега» Беринг бұғазының жанында мұзға қамалып, қысты жағалаудағы Чукчилер арасында өткізді. 1879 жылдың шілдесінде Беринг бұғазы арқылы өтіп, «Вега» Солтүстік-Шығыс өткелін аяқтады. 1882–1883 жылдары Диксонның екінші экспедициясында («Грёнландқа дейінгі Диксон экспедициясы») «Софияны» Диско шығанағына алып барды, онда үш сааммен бірге ішкі мұздыққа экспедиция жасады. Ол Гренландияның ішкі аймағында мұз болмай, мүмкін, орман да болатынын күткен. Норденшельд техникалық қиындықтарға байланысты тез арада бас тартуға мәжбүр болды, бірақ саамдар қайтып оралғанға дейін шығысқа қарай 230 шақырымға дейін енді. Гренландияның шығыс жағалауында экспедиция 300 жылдан кейін алғаш рет үлкен мұздық кедергісін басып өтті және Аммасаликке (Кунг Оскарс Хамн) 65° 37' N -ге, солтүстікке қарай, Вильгельм Август Граа 1830 жылы Умиак экспедициясын айналдыруға мәжбүр болды.
In 1858, Nordenskiöld took part in Torell's first expedition to Svalbard in the sloop Frithiof. The expedition made biological and geological observations along the coast of Spitsbergen. In 1861, he took part in Torell's second Svalbard expedition on board the Æolus. This included a boat journey along the scarcely explored northern coast of Nordaustlandet as far as Prins Oscars Land. They also began to measure a meridian arc, but did not complete the work. In 1864, the Royal Swedish Academy of Sciences placed Nordenskiöld in command of the schooner Axel Thordsen to complete the meridian arc survey. After conducting the necessary measurements in the south of Svalbard, they rescued 27 men who had to abandon their ice locked ships. In 1868 on the schooner rigged iron steamer Sofia, he went farther north than any vessel had ever been in the Eastern hemisphere. He reached 82° 42' N, surpassing William Scoresby's previous record by 12'. In 1870, he visited Greenland to find out whether using sledge dogs was advisable for a polar expedition. He came to the conclusion that it would be impractical to procure and rely on a large number of dogs from Greenland in view of recent outbreaks of a contagious dog sickness. He made a journey ca. 30 mile (48 km) onto the inland ice. At Uivfaq on Disko Island, several large blocks of native iron were found that Nordenskiöld assumed to be meteorites. Nowadays it is thought that the iron accumulated in basalt formations through volcanic eruptions. In 1872, Nordenskiöld embarked on an expedition to reach the North Pole using reindeer. To this end, the steamer Polhem, the steamer Onkel Adam, and the brig Gladan met by Spitsbergen. At Mosselbukta, the three ships were unexpectedly frozen in. Nordenskiöld was faced with feeding the 67 men throughout the winter, as well as helping out the crews from six Norwegian hunting vessels that had suffered the same fate. The situation was worsened when all but one of the reindeer escaped. Instead of a sledge journey to the pole, only a trip to Nordaustlandet could be undertaken during which one expedition member disappeared while searching for driftwood. The supplies ran dangerously low and scurvy was rampant. Only one sailor succumbed to it however, because Benjamin Leigh Smith on the steamer Diana found the beset ships and donated his provisions. Two weeks later, the ice opened up and the ships could return to Sweden. In 1875, he went to the Yenisei River in Siberia, on board the sloop Pröven, which he sent back while he went up the river in a boat and returned home by land. In 1876, Nordenskiöld repeated the journey to the mouth of the Yenisei with the steamer Ymer to prove that this route was not dependent on unusually favourable ice conditions. In 1878–1879 he was the first to complete the entire Northeast passage along the northern coast of Eurasia. This he accomplished in the voyage of the Vega. Starting from Karlskrona on 22 June 1878, the Vega doubled Cape Chelyuskin in August. Vega was initially accompanied by the ships Lena, Fraser, and Express. The latter two parted way at the mouth of the Yenisei and traveled upstream. Lena navigated up the River Lena to Yakutsk. At the end of September, Vega was frozen in near the Bering Strait and passed the winter among the coastal Chukchi. By sailing through Bering Strait in July 1879, Vega completed the Northeast Passage. In 1882–1883 – 2nd Dickson Expedition ("Den andra Dicksonska Expeditionen till Grönland"), he took Sofia to Disko Bay where, together with three Saami, he made an expedition to the inland ice sheet. He expected the interior of Greenland to be ice free and perhaps covered in forests. Nordenskiöld quickly had to give up due to technical problems, but the Saami penetrated 230 kilometres eastward before returning. On the east coast of Greenland, the expedition penetrated the great ice barrier—as the first after 300 years of attempts—and landed at Ammasalik (Kung Oscars Hamn) 65° 37' N, only slightly to the north of where Wilhelm August Graah was forced to turn his Umiak expedition round in 1830.