Кіріспе
1712 жылғы Александр Поуптың пародиялық-қаһармандық поэмасы "Құлыптың зорлануы" – Александр Поуптың жазған пародиялық-қаһармандық поэмасы. Бұл жоғары пародияның ең көп айтылатын мысалы, алғаш рет 1712 жылы Линтоның "Аралас өлеңдер мен аудармалар" жинағында екі кантода (334 тармақ) анонимді түрде жарияланды; 1714 жылдың наурыз айында "Мырза Поуп жазған" деген атаумен қайта жөнделген нұсқасы бес кантодан (794 тармақ) тұрып, алты гравюрамен бірге шықты. Поуп оның алғашқы төрт күнінде үш мыңнан астам данасы сатылғанын мақтан тұтты. Поэманың түпкілікті нұсқасы 1717 жылы Клариссаның жақсы мінез туралы сөзі қосылып жарық көрді. Бұл поэма көптеген тілге аударылып, Еуропада пародиялық-қаһармандық поэзияның танымалдығын арттырды.
The Rape of the Lock is a mock heroic narrative poem written by Alexander Pope. One of the most commonly cited examples of high burlesque, it was first published anonymously in Lintot's Miscellaneous Poems and Translations (May 1712) in two cantos (334 lines); a revised edition "Written by Mr. Pope" followed in March 1714 as a five canto version (794 lines) accompanied by six engravings. Pope boasted that this sold more than three thousand copies in its first four days. The final form of the poem appeared in 1717 with the addition of Clarissa's speech on good humour. The poem was much translated and contributed to the growing popularity of mock heroic in Europe.
Сипаттама
"Қойманы зорлау" поэмасы өмірдің шағын оқиғасын құдайлардың эпикалық әлемімен салыстырып сатиралайды және Александр Поупқа оның досы Джон Кэрилл айтқан оқиғаға негізделген. Арабелла Фермор мен оның күйеуіне үміткер Лорд Петре – әрқайсысы аристократиялық, католик дінге адал отбасының мүшелері болатын. Англияда Тест заңы сияқты заңдармен, англикандықтардан басқа барлық дін өкілдері заңдық шектеулер мен жазаларға ұшырады. (Мысалы, Петре католик болғандықтан, оған тиіс Лордтар палатасындағы орнын ала алмады.) Петре Арабелланың шашынан рұқсатсыз кесіп алған, ал одан туған дау екі отбасы арасында жарыс тудырды. Поэманың атауы жыныстық зорлаудың ауырлығын білдірмейді, ол латын тіліндегі *rapere* (supine stem *raptum*) сөзінің бұрынғы мағынасын көрсетеді – "ұрлау, тартып алу, алып кету". Осы жағдайда, шаштың бір тобын ұрлау және алып кету. Алайда, сол заманғы адамдардың сезімталдығын ескеретін болсақ, тіпті осы келісімсіз жеке кеңістікке басқыншылық та бедел мен ар-намысты жоғалтуға әкелуі мүмкін. Католик дініндегі Поуп бұл өлеңді достарының өтінішімен, екі әлемді – қаһармандық пен әлеуметтік өмірді "көңілді түрде біріктіру" үшін жазды. Ол Арабелла бейнесін көрсету үшін Белинда кейіпкерін пайдаланды және "сильфтер" немесе бойжеткендердің рухтары туралы толық жүйені енгізді, бұл дәстүрлі эпикалық поэмадағы құдайлар мен құдайшалардың пародиалық нұсқасы. Поуп өзінің сильфтерін 17 ғасыр француздық Розенкрейцерлік романнан – *Comte de Gabalis*-тен алды. Поуп, Эздрас Барнивельт псевдонімімен жазған, 1714 жылы "Қоймаға кілт" атты туынды да поэманы тым ауыр қабылдамау үшін әзіл-қалжың ретінде жариялады. Поуптың өлеңі оқиғаның маңызсыздығын көрсету үшін классикалық эпикалық поэмалардың жоғары дәрежесін пайдаланады. Троялық Еленаның ұрлануы мұнда шаштың ұрлануына айналады; құдайлар ұсақ сильфтерге айналады; Ахиллдің қалқаны Белинданың бір юбкасына айналады. Ол сондай-ақ эпикалық стильдегі шақырулар, жоқтаулар, таңданулар мен теңеулерді қолданады, ал кейбір жағдайларда Гомердің "Илиадасындағы" нақты сөздердің құрылымын ұстандырып, еліктеуге пародия қосады. Поэма кейде күлкілі болғанымен, Поуп сұлулықтың нәзік екенін сезінеді және шаштың жоғалуы Белинданы қатты мазалайтынын атап өтеді. Поэманың күлкілі жағы эпикалық поэманың күрделі, формальды тілдік құрылымындағы шайдан басқа даудың жасырылғандығынан туындайды. Бұл – сол заманғы адамдардың өмір салтын көрсететін сатира. Поуп кейіпкерлерге үкім айтудың орнына, оларды іштен сатиралайды. Белинданың ақылға қонымды ашуы Кларисса кейіпкерінің басшылығымен жұмсатылады және баяулайды.
Арнайы хат
Поп екінші басылымға Араболла Фермор ханымға арналған мына арнау хатты қосты:
Қорытынды
Бұл масқара эпостың басында Поп "қорқынышты қылмыс" (1-канто, 1-жол) жасалғанын жариялайды. Бір лорд "ұяң сұлуға" (8-жол) шабуыл жасап, оны қабылдамауға мәжбүр етеді. Содан кейін ол осы қылмыстың оқиғасын айта бастайды. Беллинда әлі ұйықтағанда, оның қамқоршысы Сильф Ариэль оған "жақын арада қорқынышты оқиға болатынын" ескертеді. Беллинда таңертең оянып, үй қызметшісі Беттидің көмегімен күніне дайындалады. Сильфтер көрінбесе де, өз үлесін қосады: "біреулері шашты түзейді, енді біреулері шашты бөледі, кейбіреулері жеңін бүктейді, ал енді біреулері көйлекті тігіп жасайды" (146–147-жолдар). Бұл жерде Поп Беллинданың "артынан әдемі түскен" екі шашын сипаттайды. Беллинданың күйеушілерінің бірі – Барон, осы шаштарға қатты ғашық болып, оның біреуін ұрлауды жоспарлайды. Ол құрбандық тақын тіктеп, оған "өткен махаббаттарының барлық сыйлықтарын" (40-жол) қойып, оларды өртейді және "тез ие болу үшін және ұзақ сақтау үшін" (44-жол) шашқа ыстық дұға етеді. Ариел, болатын оқиғадан алаңдап, бірақ не болатынын білмей, көптеген сильфтерді шақырып, оларға Беллинданы "намазын ұмытса, немесе маскарадқа бармаса, немесе жүрегін немесе әшекейін жоғалтса" (108–109-жолдар) кез келген нәрседен қорғауды бұйырады. Осылай қорғалған Беллинда Хэмптон-кортқа келіп, омбре ойынына шақырылады. Барон оған қарсы келіп, қайшы алып, оның бір шашын кесіп тастауға тырысады, бірақ сергек сильфтер оның жолын кеседі. Бұл үш рет қайталанады, бірақ соңында Барон сәттілікке жетеді (сонымен қатар бір сильфті екіге бөліп жібереді, бірақ Поп бізді жұбатады, "Жоғалған жұмақтан" алынған бір үзіндіні пародиалай отырып, "әуелікті зат тез арада қайта бірігеді" дейді [152-жол]). Беллинда шашының жоғалғанын байқағанда, ашуға беріліп, барон жеңісін тойлайды. Ұмбриел есімді гном енді Сплейн үңгіріне сапар шегеді және Королевадан "көңіл көтерудің, зардың, құштарлықтың және тілдердің соғысының" (4-канто, 84-жол) қапшығын және "қорқынышпен мазасыздық, жұмсақ қайғы, еріген қайғы және ағып жатқан жас" (85–86-жолдар) толтырылған құтыны алып, Беллиндаға әкеледі. Талестристің құшағында мұңайып отырған Беллинданы тапқан Ұмбриел оның ішіндегісін екеуіне де құяды. Көптеген адамдар Беллинданың қайғысына ортақ болып, шашты қайтаруды талап етеді, бірақ Барон өкінуден бас тартады. Кларисса оларға сабырлы болуға кеңес береді, бірақ олар тыңдамайды, керісінше, жарқырау, әндер мен зиялылықты қару ретінде қолданып, шайқас басталады. Беллинда Баронмен күресіп, оны бағындыру үшін мұрнына тамақ ұнтағын шашады. Алайда, ол шашты қайтаруды талап еткенде, оны ешқайда таба алмайды. Ол жұлдыздық шоққа айналып, бәсекелестерінен гөрі ұзақ өмір сүруге тағдырланған.
Қазанның зорлануы
Поуп Джон Озельдің 1710 жылы Алессандро Тассонидің 17 ғасырдың басында жазған итальяндық пародиялық-батырлық өлеңі La secchia rapita (Трофейлік шелек) ағылшын тіліндегі аудармасын білген. Озель мен Поуп әртүрлі саяси топтарға жатқан және кейін бір-біріне қатты сөздер айтқанмен, «Құлыпты зорлау» жарыққа шығар алдында Озельдің итальяндық пародиялық-батырлық өлеңінің аудармасы жарияланғандықтан, бұл Поуптың өлеңіне әсер еткен болуы мүмкін деген пікір қалыптасқан. Поуптың екі кантодан тұратын түпнұсқасы 1712 жылы анонимді түрде жарияланды. 1714 жылы Поуптың «Құлыпты зорлау» атты бес кантодан тұратын кеңейтілген нұсқасының табысынан кейін Озельдің баспагері Эдмунд Керл оның аудармасын «Шелекті зорлау» деп қайта атау арқылы оның танымалдығынан пайда табуға тырысты. Тассонидің эроикомикалық поэмасы Бойлоның «Лютрин» (The Lectern, 1674–83) туындысының үлгісі болғандығы белгілі. Екеуі де эпикалық күресті ұсақ-түйек жанжалдың деңгейіне дейін төмендетсе де, Тассони нақты соғыстан бастап оған арсыз себеп берсе, Бойло ұсақ себеппен бастап, оны классикалық қақтығыспен әжуалай салыстырады. «Тәзіл нәрселерден қандай зор таластар туады» деген баяндама Поуптың «Құлыпты зорлауда» қолданған әдісі, ал Бойлоның туындысы Поуптың үлгісі ретінде қарастырылған. Озельдің 1710 жылы «Құлыпты зорлаудан» бұрын Тассони аудармасының жарық көргені осы екі пародиялық-батырлық өлеңнің тікелей байланысы бар деген түсінікке әкелді (Керлдің Озель аудармасын қайта атауымен нығайтылды). 1825 жылы Тассонидің «Шелекті зорлау» туындысының толық аудармасын ұсынған Джеймс Аткинсон үш пародиялық-батырлық өлеңді (итальян, француз және ағылшын тілдерінде) салыстырды. Ол «олардың арасында көп ұқсастық жоқ деп сенді. «Secchia Rapita» шынымен «Құлыпты зорлаудан» рухы мен орындалуы жағынан өзгеше. Соңғысында бұрынғысының юморымен немесе керемет суреттерімен салыстыруға болатын ештеңе жоқ».
Аудармалар
Поптың өлеңін француз, итальян және неміс тілдеріне аудармалардың барлығы 18-ғасырдың бірінші жартысында жасалды. Кейіннен осы тілдерде, сондай-ақ нидерланд, чех, эстон, венгр, поляк, швед және дания тілдерінде басқа да аудармалар жарық көрді. Бұл шығарма алғаш рет 1728 жылы анонимді түрде басылып шыққан, ал қазір Марте Маргарита, Маркиза де Кайлюс немесе Пьер Дефонтенге жатқызылатын анонимді прозалық нұсқасы арқылы Еуропаға танылды. Бойлоның "Лютрині" осы жанрдағы ойыншыл француз үлгісі болғанына қарамастан, аудармашы Поптың еңбегінің алғы сөзінде "Менің тілімде осы ойыншыл жанрда одан да гениальды нәрсе табылмасына сенбеймін" деп мәлімдейді. 1746 жылы Жан-Франсуа Мармонтельдің өлеңге аудармасы жарық көрді. Алғашқы неміс аудармасы, Der merckwürdige Haar Locken Raub (1739), 1728 жылғы француз прозалық нұсқасының аудармасы еді. Луиза Готтшедтің "Der Lockenraub" өлең аудармасы 1730 жылдары француз прозалық нұсқасын пайдаланып басталды. Бірақ ол ағылшын тіліндегі түпнұсқа мәтінін қолға тиген соң оны толығымен қайта қарастырды, осылайша неміс тілінде сөйлейтін аймақта ағылшын әдебиетіне қызығушылықты тудырды. Содан бері "Поп 1750 жылдардан бастап неміс ақындары үшін үлгі болып, 18-ғасырдың екінші жартысы бойы маңызды шабыт көзі болды", әсіресе қаһармандық поэзияның үлгісі ретінде. Поэманың алғашқы итальяндық өлең аудармаларына Андреа Бодуччидің "Иль Риччо Рапито" (Флоренция, 1739) және Антонио Шинелла Контидің нұсқасы кіреді, ол бұрын басталған және 1751 жылы Венецияда жарық көрген. Поптың шығармаларына деген құштарлық 19-ғасырдың басында Федерико Федеричидің (Фациола, 1819), Винченцо Бенинидің (Милан, 1819), Сансоне Узиеллидің (Ливорно, 1822) және Антонио Бедускидің (Милан, 1830) жеке аудармаларымен гүлденді. Скандинавиялық нұсқалары 19-ғасырдың басында пайда болды, швед тіліндегі Våldet på Belindas låck (Стокгольм, 1797) Йохан Лоренс Оделиус (1737–1816) еңбегі болды. Одан кейін 1819 жылы Джонас Магнус Стернстолпенің (1777–1831) "Den bortröfvade hårlocken" және 1829 жылы Антон Мартинидің (1773–1847) "Belinde, eller den røvede Haarlok" даниялық имитациясы жарық көрді.
Пародия және интерпретация
1717 жылы Джайлс Джейкоб өзінің әдепсіз пародиясын – «Смоктың зорлауын» жариялады. Оның сюжеті көшпе көруге және күштеп азғыруға толы, Поптың поэмасындағы эротикалық мәнерлерге ден қойып, оны суретшілер дамытып, Обри Бердслидің туындыларында шарықтап жетті. 1714 жылғы «Құлыптың зорлауы» басылымы және Линто баспасынан шыққан келесі басылымдар Луи Дю Гернье салған алты ағаш кескінімен бірге келді. Бұл суретшінің жұмысы қиялы жеткіліксіз деп сипатталғанымен, ол алғашқы кантода Белинданы негізсіз декольтеде ұйықтатып, өзінің тапсырмасынан асып түседі, ал екінші кантода Темза бойымен төмен аққан «боялған кемеге» ақымақтар кемесінің бұрылып қараған көрінісін бейнелейді. 1744 жылы Лейпцигтен жарық көрген поэманың неміс тіліндегі аудармасында Саксония сарай суретшісі Анна Мария Вернердің (1689–1753) жасаған бес мысбас гравюрасы бар. Алайда, олар бейнелеген жерлер нақты ағылшындық емес екені, ал 3-кантодағы омбре ойынының көрінісі «Лейпцигтегі кофеханаға негізделгені анық», еденде ойнап жүрген кішкентай иттермен толық. Осы уақытта Ұлыбританияда осы туындының көптеген суреттері «жоғары китч пен төменгі лагерьке» құлдырады. Мысалы, 1798 жылғы басылым, қазіргі заманғы әртүрлі суретшілер салған суреттермен ерекшеленеді, оның ішінде Томас Стотардтың қанаттары бар феялар бейнеленген акварелі ерекше көзге түседі. Уильям Блейк сильфтерді көбелектер сияқты салуға кеңес бергенде, Стотард «көбелектің қанатын өзінен бояуға» шешім қабылдады және бірден оны ұстауға шықты. Екі суретшінің майлы бояулары осы бағалаудан сәл жоғары тұрады. Генри Фузелидің эротикалық «Белинданың арманы» (1789–1790) поэмадағы басқа бейнелерді және Фузелиге ғана тән ерекшеліктерді, мысалы төменгі жақта жұптасып жатқан ақ көбелектерді қосу үшін нақты эпизодтан асып түседі. Ол сондай-ақ 4-кантодағы Сплейн үңгірінің эпизодын суреттеді, бірақ бұл замандас скептицизміне тап болды және түпнұсқасы қазір жоғалып кетті. Тек Томас Холлоуэйдің гравюрасы ғана сыншылардың «көркемдікке қарағанда бурлесктікке» көбірек мән бергені дұрыс екенін көрсетеді. Келесі ғасырда Чарльз Роберт Леслидің 1854 жылғы «Сэр Плюм құлыпты қалпына келтіруді талап етеді» атты туындысы, бұған дейінгі көптеген суреттерде көрінетін кішкентай иттер едендегі ыдыстан тамақтанатын үйдің безендірілген қонақ бөлмесінде орын алады. Обри Бердслидің 1896 жылғы поэма басылымын «әшекейлеген» тоғыз фотогравировкасы француздық рококо стиліне сүйенді, онда қызығушылықтың жаңадан жандануы байқалды. Бұл поэма сол кезде жақсы қабылданып, оның ұзаққа созылған танымалдығы поэманы бұрын өте аз адамдар ғана орындай алған жолдармен қайта түсіндіруіне байланысты болуы мүмкін.
Ықпал
Поптың ұрланған құлыпты аспанға көшіріп, «жұлдыздардың арасында Белинданың есімін жазады» деген қиялға толы қорытындысы, Мысырдың (нағыз әлемдегі) Береника II-нің шашы туралы ұқсас мифке сілтеме жасайды, ол аспанға Кома Береникс шоқжұлдызы ретінде көтерілген деп есептеледі. Бұл аспандық қорытынды, Уран планетасының үш спутнигіне «Құлыптың зорлануы» поэмасының кейіпкерлерінің аттарын беруге себеп болды: Умбриэль, Ариэль және Белинда. Бірінші екеуі 1852 жылы Джон Гершельдің берген аты, олар ашылғаннан кейін бір жыл өткен соң аталды. Ішкі спутник Белинда 1986 жылы ашылды және бұл планетаның жиырма жеті спутнигінің арасында Шекспирдің еңбектерінен емес, Поптың поэмасынан алынған жалғыз спутник. «Құлыптың зорлануы» поэмасының қазіргі заманғы бейімделулерінің бірі – Дебора Мейсонның опера-балеті, композитор осы туындыны 2002 жылдан бері дамытып келеді. Оның тұңғыш көрсетілімі 2016 жылдың маусым айында Нью-Йорк қаласының Spectrum Symphony оркестрі мен New York Baroque Dance Company би тобының орындауында опера-оратория ретінде өтті. 2006 жылы Шеффилд университетінің драма студиясында Джени Джексонның Поптың поэмасына негізделген музыкалық туындысы қойылды.