Кіріспе

Неміс-британдық тарихшы (1902–1983)

Сэр Николаус Бернхард Леон Певснер (30 қаңтар 1902 – 18 тамыз 1983) – неміс-британдық өнер және сәулет тарихшысы, ең белгілісі – 46 томдық "Англия ғимараттары" (1951–1974) атты облыстар бойынша салалық нұсқаулықтар сериясымен танылған.

Өмір

Николаус Певснер Саксониядағы Лейпцигте Анна мен оның күйеуі Хьюго Певснердің ұлы ретінде дүниеге келді, ол орыс еврейі, тері саудагері еді. Ол Лейпцигтегі Сент-Томас мектебінде оқыды, содан кейін Мюнхен, Берлин және Франкфурт-на-Майндағы бірнеше университеттерде білім алды. 1924 жылы Лейпциг университетінде Лейпцигтің барокко архитектурасы тақырыбындағы диссертациясын қорғап, доктор ғылымын алды. 1923 жылы ол Лейпцигтегі белгілі заңгер Альфред Курльбаумның қызы Карола ("Лола") Курльбаумға үйленді. 1924-1928 жылдары Дрезден галереясында көмекші сақтаушы болып жұмыс істеді. Өмірінің басында яһуди дінінен лютеран дініне ауысты. Осы кезеңде ол 1925 жылғы Париж көрмесінде Ле Корбюзьенің «Павильон де л’Эспри Нуво» жұмысын көргеннен кейін неміс модернистік архитектурасының басымдығын орнатуға қызығушылық танытты. 1928 жылы ол итальян барокко сурет салу туралы мақаласын «Handbuch der Kunstwissenschaft» көп томдық сериясына енгізді, бұл серия еуропалық өнер тарихына шолу ұсынады. 1929-1933 жылдары Геттинген университетінде ағылшын өнері мен сәулетінен арнайы курс оқытты. Биографтар Стивен Геймс пен Сюзи Харристің сөзіне сәйкес, Певснер Гитлер режимінің алғашқы кезеңіндегі экономикалық және мәдени саясатын жақсы қабылдады. Алайда, нацистік нәсілдік заңдарға байланысты ол 1933 жылы Геттингендегі лекцияларын оқудан бас тартуға мәжбүр болды. Алғашқы ниеті Италияға көшіп бару еді, бірақ онда академиялық қызмет таба алмағаннан кейін Певснер 1933 жылы Англияға көшіп, Хэмпстедтегі 2 Wildwood Terrace-те қоныстанды, ал 3-ші үйдің көршісі ақын Джеффри Григсон болды. Певснердің алғашқы қызметі Бірмингем университетінде 18 айлық ғылыми-зерттеу стипендиясы болды, оны Бірмингемдегі достары тапты және Академиялық көмек кеңесінің қаржылық қолдауымен іске асырылды. Өнеркәсіптік процесте дизайнердің рөлін зерттеу нәтижесінде Ұлыбританиядағы дизайн стандарттарына қатысты сынды қамтитын еңбек жарық көрді, ол «Англиядағы өнеркәсіптік өнерге қатысты сауал» (Cambridge University Press, 1937) деген атпен жарияланды. Кейін ол Лондондағы Гордон Расселл жиһаз салондары үшін заманауи тоқыма, шыны және керамика сатып алушысы болып жұмыс істеді. Осы кезде Певснер «Заманауи қозғалыстың ізашарлары: Уильям Морристен Уолтер Гропиусқа дейін» еңбегін аяқтады. «Пионерлер» Гропиус еңбегінің алғашқы екі ғимаратын (екеуі де Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін салынған) 20 ғасыр архитектурасының барлық маңызды мақсаттарын бейнелейді деп ынталы түрде жақтады; алайда, Англияда бұл Англияның халықаралық модернизмге қосқан үлесінің тарихы және Баухаус (Веймар) модернизміне қатысты манифест ретінде қабылданып, бірақ шын мәнінде олай болған жоқ. Бұл кемшілікке қарамастан, кітап қазіргі заманғы дизайн тарихын оқытуда маңызды анықтамалық нүкте болып табылады және Англияда архитектура тарихшысы ретінде Певснердің мансабының негізін қалауға көмектесті. 1936 жылы Faber & Faber баспасында алғаш жарық көргеннен бері бірнеше рет қайта басылып, көптеген тілдерге аударылды. Ағылшын тіліндегі басылымы «Заманауи дизайнның ізашарлары» деп аталады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Певснер "немістерден де неміс" болды, өйткені ол "Геббельстің "таза", декадент емес неміс өнерін дамытуға" бағытталған ұмтылысын қолдады. Ол нацистер туралы былай деді: "Мен осы қозғалыстың сәтті болуын қалаймын. Гитлершілдіктен де жаман нәрселер бар, балама жоқ – тек хаос ғана". 1933 жылғы қаңтарда Гитлердің канцлер болып тағайындалғаннан кейін Певснердің саяси көзқарастары оның күнделіктері мен хаттарынан алынған бірнеше үзінділерде айқын көрінеді, оларды Сюзи Харрис 2011 жылғы "Николаус Певснер: Өмір" кітабына енгізді. Мысалы, 1933 жылғы қазан айында Доверге келе жатқан кемеде Певснер былай деп жазды: "Екінші класс негізінен арий емес адамдармен толған. Қорқынышты, қорқынышты – менің осында болуымды ойлауға да қорқынышты". Дегенмен, ол нацистік "Қара кітапқа" Гитлер режиміне қарсы адам ретінде енгізілді. 1940 жылы Певснер Ливерпульдегі Хьютон лагеріне "жау шетелдігі" ретінде қамалды. Кейінірек Джеффри Григсон "Еске алулар" (1984) еңбегінде былай деп жазды: "Соңғыда таңертеңгі сағаттарда [оны] алып кетуге екі қатал жүзі бар полиция қызметкері келгенде, мен пижамамды ұстап, оларды жедел ойлап тапқан ең жақсы сыйлықпен – Шекспирдің сонеттерінің әдемі кішкентай, жаңа басылымымен қуып жете алдым". Певснер үш айдан кейін, басқалармен бірге, сол кездегі Ақпарат министрлігінің директоры Франк Пиктің араласуымен босатылды. Ол бомбалардан кейінгі қираған орындарды тазалаумен айналысып, Ақпарат министрлігінің "Die Zeitung" басылымында, Англияда тұратын немістерге арналған антинацистік баспаға сын-пікірлер мен өнер туралы рецензиялар жазды. Ол сондай-ақ "Пингвин" кітаптары үшін "Еуропалық сәулеттің сызбасы" атты "Пеликан" кітапшасын аяқтады, оны интернацияда болғанда дамыта бастаған еді. "Сызба" ақырында жеті басылымға шығып, 16 тілге аударылып, жарты миллионнан астам данасы сатылды. 1942 жылы Певснер екі тұрақты қызметке ие болды. 1936 жылдан бастап ол "Архитектуралық шолуға" үнемі үлес қосып, 1943 жылдан 1945 жылға дейін тұрақты редакторы Дж. М. Ричардс әскери қызметте болғанда оның редакторы қызметін атқарды. "Архитектуралық шолудың" ықпалымен Певснердің қазіргі заманғы сәулетке деген көзқарасы күрделірек және умерендеу болды. "Архитектуралық шолудың" да ықпалымен Викториялық сәулетке деген өмір бойы қызығушылықтың алғашқы белгілері "Питер Ф. Р. Доннер" псевдонимімен жазылған серияда пайда болды: Певснердің "Қазына іздеулері" оқырмандарды Лондонның таңдалған көшелерімен жүргізіп, 19 ғасырдың сәулеттік қазыналарын көрсетті. Ол сондай-ақ журналдың иесі Х. де С. Гастингспен бірге журналдың көркемдік жоспарлау теорияларын дамытуға тығыз қатысты. 1942 жылы Певснер Лондонның Биркбек колледжінде жартылай штатты оқытушы болып тағайындалды; ол 1969 жылы колледжден өнер тарихының алғашқы профессоры ретінде зейнеткерлікке шықты. Ол Кембридж университетінде 30 жылға жуық дәріс оқыды, 1949 жылдан 1955 жылға дейін алты жыл бойы Слейдтің көркем өнер профессоры болды, сондай-ақ 1968 жылы Оксфордта Слейд профессоры болды. Мұның бәрі оның жазушы және редактор ретіндегі мансабымен байланысты болды. Англияға көшіп келгеннен кейін Певснер сәулет тарихын зерттеудің академиялық айналымда мәртебесі төмен екенін және ақпараттың мөлшері, әсіресе белгілі бір ауданның сәулеті туралы білуге ниеттенген саяхатшылар үшін шектеулі екенін анықтады. "Пингвин" кітаптарының негізін қалаушы Аллен Лэйн, ол өзінің "Керегесі" кітаптар сериясын жазды және баспаға шығарды, оны болашақ басылымдар үшін идеялар ұсынуға шақырды. Ол осы кемшілікті жою үшін кең көлемді округтік нұсқаулар сериясын ұсынды.

Англияның ғимараттары

"Англияның ғимараттары" сериясы 1945 жылы басталды, ал бірінші том 1951 жылы жарық көрді. Певснер 32 кітапты өзі, ал 10-ын әріптестерімен жазды, ал тағы төртеуін басқа авторлар жазды. Оның қайтысынан кейін серия бойынша жұмыс жалғасты, және ол Ұлыбританияның қалған бөлігін қамтитын "Pevsner Architectural Guides" деген атпен кеңейтілді, қазір Йель университетінің баспасында шығарылуда. 1962 жылы қайта басылымға дайындау үшін "Лондон 1: Лондон және Вестминстер қалалары" томдарын жаңартып, түзетуден кейін Певснер басқа томдарды қайта қарау және кеңейтуді басқаларға тапсырды, бұл Эссекс үшін Энид Радклиффпен басталды (1965). Қайта қарастырылған томдардың газеттік сипаттамалары әдетте Певснердің түпнұсқа мәтіні мен жаңа жазбаны ажыратпайды, бірақ жақында жарық көрген кітаптар кейде қайта қараушы автордың пікірі ерекшеленгенде, ғимарат өзгергенде немесе ескі мәтін уақытқа сай болмағанда оның сөздерін цитата түрінде келтіреді.

Соғыстан кейінгі басқа да еңбектер

Англияның ғимараттары сияқты, Певснер «Пеликан» өнер тарихы сериясын (1953 жылы басталған) ұсынды, ол неміс «Көнертану ғылымының нұсқаулығы» үлгісіндегі көп томдық зерттеуді ұсынды. Көптеген жеке томдары классикалық туындылар саналады. 1946 жылы Певснер BBC-дің Үшінші бағдарламасында алғашқы хабарларын оқыды, 1950 жылға дейін барлығы тоғыз баяндама жасады, суретшілер мен еуропалық өнер дәуірлерін зерттеді. 1977 жылы ол BBC үшін 78 баяндама жасады, соның ішінде 1955 жылғы Рейт лекциялары – алты хабардан тұратын серия, «Англия өнерінің ағылшындығы» деп аталды, онда ол өнердің ерекше ағылшындық деп санаған қасиеттерін және олардың ағылшын ұлттық мінезі туралы не айтатынын зерттеді. Оның А. В. Меллонның Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясындағы көркем өнер туралы лекциялары 1976 жылы «Құрылыс түрлерінің тарихы» деген атпен жарияланды. Певснер 1957 жылы Викториан қоғамын құрған мүшелердің бірі болды, бұл қоғам Викториан және Эдвард архитектурасы мен басқа да өнер түрлерін зерттеу және қорғаумен айналысатын ұлттық қайырымдылық ұйымы. 1964 жылы ол төраға болып сайланды және қоғамның қалыптасу кезеңдерінде басшылық етіп, Джон Бетджеман, Хью Кассон және басқалармен бірге үйлерді, шіркеулерді, теміржол станцияларын және Виктория дәуірінің басқа да ескерткіштерін сақтап қалу үшін күресті. Ол он жыл бойы (1960–1970) өнер білімі жөніндегі Ұлттық кеңес мүшесі (немесе Coldstream комитеті) болып қызмет етті, өнер тарихының өнер мектептерінің оқу бағдарламасында міндетті пән болуы үшін үгіт жүргізді. 1965 жылы Британ академиясының мүшесі болып сайланды және 1967 жылы Британдық сәулетшілердің Корольдік институтының алтын медалімен марапатталды. 1946 жылы британдық азаматтығын алған Певснер 1953 жылы CBE орденімен марапатталды және 1969 жылы «өнер мен сәулетке қызметтері үшін» рыцарь атағын алды. Сондай-ақ, 1975 жылы Хэриот-Ватт университетінен құрметті доктор дәрежесін алды.

Өлім және мұра

Певснер 1983 жылы тамызда Лондондағы Хэмпстедте, Уайлдвуд террасасы, 2 нөмірлі үйінде қайтыс болды. Оның әйелі одан 20 жыл бұрын дүниеден өткен. Оның естелік қызметі келесі желтоқсанда Блумсберидегі Мәсіх Патша шіркеуінде өтті, ал естелік сөзді 50 жылдық досы Алек Клифтон Тейлор айтты. Ол Уилтширдегі Киф Пипардтағы Әулие Петр шіркеуінің қорымында жерленген, онда ол әйелі Лоламен бірге шағын үйі болған. Оның үлкен ұлы Дитер 1970 жылдары "Penguin Books" баспасында редактор болып жұмыс істеді және Оливер Кальдекоттпен бірге "Wildwood House" баспасын құрды. Кіші ұлы Том – фильмдерді өндіруші және режиссер, ол кейіннен бірнеше Джеймс Бонд фильмдерінде жұмыс істеді. Певснердің көптеген белгілі шәкірттері болды, олардың ішінде Фиби Стэнтон да бар. 2007 жылы Англия мұрасы 1936 жылдан бері Певснердің үйі болған үйге көк тақта орнатты. Мұрағатқа 143 қораптан астам терілген және қолмен жазылған жазбалар, кескіндер, фотосуреттер, кітаптар, лекция жазбалары және қолжазбалар кіреді. Певснердің (және басқа редакторлардың) "Англияның ғимараттары" сериясы бойынша зерттеу жазбалары Суиндондағы Англия тарихи мұра архивінде сақталады.

Қағаздар

Певснердің Германиядан кетуі және Англияда жұмыс іздеу әрекеттеріне қатысты құжаттар Бодлейан кітапханасындағы Ғылым және білімді қорғау қоғамының (қазіргі Қауіпке ұшыраған ғалымдар кеңесі) мұрағатында сақталған. SPSL каталогының көрсеткіші. Оның маңызды еңбектерінің көп бөлігі Лос-Анджелестегі Гетти зерттеу институтының Певснер мұрағатында сақталады. Николаус Певснердің қағаздары, 1919–1979 жылдар. Гетти зерттеу институтының зерттеу кітапханасы, Лос-Анджелес, Калифорния. Оның «Пингвин» баспасы үшін жасаған әртүрлі жобаларына қатысты құжаттар, оның ішінде «Король Пингвин» сериясы, «Пеликан» өнер тарихы және «Англия ғимараттары» Бристоль университетінің «Пингвин» мұрағатында сақталады. Ол төраға болған жылдары Викториандық қоғамның жұмысына қатысты құжаттардың өзіндегі Викториандық қоғамда және Лондондық Метрополитен мұрағатында сақталады. (Викториандық қоғам мұрағаты)