Кіріспе
Рим императоры б.з. 14-37 жылдары. Рим императоры Тиберий Юлий Цезарь Август (/t//aɪ/'/b//ɪər//i//ə//s/, tyBEEReeəs; 16 қараша б.з.д. 42 – 16 наурыз б.з. 37) б.з. 14 жылдан 37 жылға дейін Рим императоры болды. Ол Рим империясының алғашқы императоры болған әкесі Августың орнын басып алды. Тиберий б.з.д. 42 жылы Римде, римдік саясаткер Тиберий Клавдий Нерон мен оның әйелі Ливия Друсилланың отбасында дүниеге келді. Б.з.д. 38 жылы Тиберийдің анасы әкесінен ажырасып, Августқа үйленді. Августың екі немересі және асырап алған мұрагерлері Гай мен Луций ерте қайтыс болғаннан кейін, Тиберий Августың ізбасары ретінде тағайындалды. Бұрын Тиберий өзін қабілетті дипломат және ең табысты римдік генералдардың бірі ретінде көрсеткен: оның Паннония, Далмация, Раэтия және (уақытша) Германияның бір бөлігін бағындыруы империяның солтүстік шекарасын қалыптастырды. Мансабының басында Тиберий Августың досы, көрнекті генерал және мұрагер Марк Випсаний Агриппаның қызы Випсаниямен бақытты некеде болды. Олардың Друз Юлий Цезарь есімді ұлы болды. Агриппа қайтыс болғаннан кейін Август Тиберийге Випсаниядан ажырасып, өзінің қызына (Тиберийдің әйелі) Юлияға үйленуді талап етті. Тиберий оған қарсылық көрсетті. Бұл екінші неке даулы, бақытсыз және баласыз болды; соңында Юлия әкесі тарапынан жер аударылды. Тиберий өзінің жүйрік және танымал туысы Германды мұрагер ретінде қабылдады. 14 жылы Август қайтыс болғанда Тиберий 55 жасында император болды. Ол мемлекет басшысының міндеттерін үлкен тартыншақтықпен, және Августың қабілетті, өзіне сенімді және харизматикалық тұлғасымен салыстырғанда, рөлде өзін жеткіліксіз сезіне отырып қабылдаған сияқты. Бастапқыда Тиберий Сенатпен қиын және ренішті қарым-қатынаста болды және көптеген қастандықтар жасалғанын күдіктенді. Дегенмен, ол тиімді және ұқыпты басқарушы екенін дәлелдеді. 19 жылы туысы Герман және 23 жылы ұлы Друз қайтыс болғаннан кейін Тиберий оқшауланып, адамдардан алшақтады. 26 жылы ол Римнен кетіп, басқаруды өзінің амбициялы преториандық префекті Сеянға, кейіннен сатқындық үшін өлім жазасына кесілген, ал оның орнын басып алған Макроға тапсырды. Тиберий қайтыс болғаннан кейін оның орнын оның немере інісі және асырап алған немересі, Германның ұлы Калигула иеленді. Оның жомарт құрылыс жобалары мен әртүрлі сәтті әскери әрекеттері Тиберийдің жақсы басқару арқасында мемлекеттік және императорлық қазынада жинаған байлығының көп бөлігін жұмсады. Тиберий өзінің құдайлық Генийіне тек Римнің шығыс провинцияларындағы бір ғибадатханада ғана табынуға рұқсат берді және империя бойынша марқұм Августқа табынуды шектеді. Тиберий қайтыс болғаннан кейін оған оның лауазымына сай салтанатты жерлеу рәсімі жасалды, бірақ ешқандай құдайлық құрмет көрсетілмеді. Ол император болғысы келмеген қараңғы, оңаша және мұңды билеуші ретінде есте қалды; Плиний Аға оны "адамдардың ең қараңғысы" деп атады.
the Roman emperor
Tiberius Julius Caesar Augustus (/t//aɪ/'/b//ɪər//i//ə//s/, tyBEEReeəs; 16 November 42 BC – 16 March AD 37) was Roman emperor from AD 14 until 37. He succeeded his stepfather Augustus, the first Roman emperor. Tiberius was born in Rome in 42 BC to Roman politician Tiberius Claudius Nero and his wife, Livia Drusilla. In 38 BC, Tiberius' mother divorced his father and married Augustus. Following the untimely deaths of Augustus' two grandsons and adopted heirs, Gaius and Lucius Caesar, Tiberius was designated Augustus' successor. Prior to this, Tiberius had proved himself an able diplomat, and one of the most successful Roman generals: his conquests of Pannonia, Dalmatia, Raetia, and (temporarily) parts of Germania laid the foundations for the empire's northern frontier. Early in his career, Tiberius was happily married to Vipsania, daughter of Augustus' friend, distinguished general and intended heir, Marcus Vipsanius Agrippa. They had a son, Drusus Julius Caesar. After Agrippa died, Augustus insisted that Tiberius divorce Vipsania and marry his own daughter (Tiberius' step sister) Julia. Tiberius reluctantly gave in. This second marriage proved scandalous, deeply unhappy, and childless; ultimately, Julia was sent into exile by her father. Tiberius adopted his nephew, the able and popular Germanicus, as heir. On Augustus' death in 14, Tiberius became princeps at the age of 55. He seems to have taken on the responsibilities of head of state with great reluctance, and perhaps a genuine sense of inadequacy in the role, compared to the capable, self confident and charismatic Augustus. From the outset, Tiberius had a difficult, resentful relationship with the Senate, and suspected many plots against him. Nevertheless, he proved to be an effective and efficient administrator. After the deaths of his nephew Germanicus in AD 19 and his son Drusus in 23, Tiberius became reclusive and aloof. In 26 he removed himself from Rome and left administration largely in the hands of his ambitious praetorian prefect Sejanus, whom he later had executed for treason, and then Sejanus' replacement, Macro. When Tiberius died, he was succeeded by his grand nephew and adopted grandson, Germanicus' son Caligula, whose lavish building projects and varyingly successful military endeavours drained much of the wealth that Tiberius had accumulated in the public and Imperial coffers through good management. Tiberius allowed the worship of his divine Genius in only one temple, in Rome's eastern provinces, and promoted restraint in the empire wide cult to the deceased Augustus. When Tiberius died, he was given a sumptuous funeral befitting his office, but no divine honours. He came to be remembered as a dark, reclusive and sombre ruler who never really wanted to be emperor; Pliny the Elder called him "the gloomiest of men".
Отбасы және жастар
Тиберий Римде б.з.д. 42 жылы 16 қарашада Тиберий Клавдий Нерон мен Ливия Друсилланың ұлы ретінде дүниеге келді. Оның биологиялық ата-анасы да Клавдий руына жатты, бұл ежелгі патрицийлер әулеті республиканың алғашқы жылдарында белгілі болды. Оның анасы Ливий әулетінің де мүшесі еді, бұл ежелгі плебей, бірақ беделді әулет, оның анасының әкесі осы әулетке асырап алынған болатын. Тиберийдің ерте өмірі туралы көп мәлімет сақталған жоқ. Б.з.д. 39 жылы анасы биологиялық әкесінен ажырасып, Тиберий Нероннан қайта жүкті болса да, кейіннен Август атанған Октавианға үйленді. Б.з.д. 38 жылы оның інісі Нерон Клавдий Друз дүниеге келді. Б.з.д. 32 жылы, тоғыз жасында Тиберий рострада биологиялық әкесіне арнап ақтық сөз сөйледі. Б.з.д. 29 жылы ол Актиум шайқасында Антоний мен Клеопатраны жеңгендігін тойлау үшін асырап алған әкесі Октавианмен бірге жеңіс күймесінде отырды.
Мұрагерлік мәселесі
23 жылғы шамамен император Август қатты ауырып, оның өлімі Рим әлемін одан да ауыр азаматтық соғысқа ұшырату қаупі тудырды. Тарихшылардың көпшілігі осы кезде Августтың мұрагері мәселесі ең өткір болғанына келіседі. Август өліміне байланысты Агриппа мен Марцелл оның орнын басатындай көрінгенмен, мұрагерлік белгісіздігі Августтың ең маңызды мәселесіне айналды. Осыған жауап ретінде, Тиберий және оның інісі Друз сияқты бірнеше мұрагерлер таңдалған көрінеді. 24 жылғы он жеті жасында Тиберий Августтың жетекшілігімен саясатқа қатысып, квестор лауазымын алды және заңмен белгіленген жасқа жетпеген күйінде бес жыл бұрын претор мен консул болып сайлануға құқық берілді. Друз үшін де ұқсас шаралар қолданылды.
Ертедегі мансабы мен үйлену
Көп ұзамай Тиберий сотқа адвокат ретінде қатынай бастады, және осы кезде грек риторикасына қызығушылығы оянған болуы мүмкін. 20 ж.б.д. Тиберий Августқа қосылу үшін шығысқа аттанды. Парф империясы бұрын Марк Лициний Красс (53 ж.б.д.) (Карр шайқасында), Децидий Сакса (40 ж.б.д.) және Марк Антоний (36 ж.б.д.) басқаратын легиондардың туларын басып алған еді. Парф патшасы Фраат IV-пен келіссөздер жүргізгеннен кейін, Август немесе олар екеуі бірге туларды Римге қайтарып алуға қол жеткізді. Содан кейін Тиберий Арменияға ірі әскер күшін жетектеп, оны римдік клиенттік мемлекет ретінде орнату және рим-парфян шекарасындағы қауіпті жою мақсатымен жорық жасады. Август екі елдің арасында келісімге келіп, туларды қайтарды, ал Армения екі держава арасында бейтарап аймақ болып қалды. Тиберий Августың жақын досы және ең танымал генералы Марк Випсаний Агриппаның қызы Випсания Агриппинаға үйленді. Ол претор лауазымына тағайындалды және батыстағы науқандарда ағасы Друзға көмектесу үшін легиондарымен бірге жіберілді. Друз күштерін Галлия Нарбоненсисінде және германдық шекарада шоғырландырғанда, Тиберий Альпі тауларындағы және Трансальпійлік Галлиядағы тайпалармен күресіп, Раетияны бағындырды. 15 ж.б.д. ол Дунай өзенінің бастауын, ал жақын арада орта ағысының иілімін анықтады. 13 ж.б.д. Римге оралған Тиберий консул болып тағайындалды, және осы шамада оның ұлы Друз Юлий Цезарь дүниеге келді. 12 ж.б.д. Агриппаның қазасы Тиберий мен Друздың мұрагерлікке үміткер болуына мүмкіндік берді. 11 ж.б.д. Августың тілегі бойынша Тиберий Випсаниядан ажырасып, Августың қызы және Агриппаның жесірі Юлияға үйленді. Тиберий бұл шешімге өте қарсы болды, себебі Юлия оған үйленген кезде оған көңіл білдірген еді, ал Тиберий бақытты некеде өмір сүрді. Оның Юлиямен жаңа некесі бастапқыда қуанышпен толған, бірақ кейін керісінше ащыға айналды. Суетонийдің сөзінше, Тиберий Випсаниямен қайта кездескенде, ол жылап, одан кешірім сұрап, үйіне еріп келді. Одан кейін Тиберий Августпен кездесіп, Тиберий мен Випсанияның ешқашан қайта кездеспеуін қамтамасыз ету үшін шаралар қабылданды. Тиберий Августтың ықпалымен биіктеп, Агриппаның және оның ағасы Друздың б.з.д. 9 жылы қайтыс болуынан кейін, мұрагерлікке ең лайықты кандидат болып көрінді. Осылайша, 12 ж.б.д. ол Паннония және Германиядағы әскери тапсырмаларды алды, бұл екі аймақ та өте тұрақсыз және Августтың саясаты үшін маңызды болды.
Әскери науқандар
6 жылға дейін Тиберий Маркомандарға қарсы екі жақтан шабуыл жасады. Карнунтумнан Дунай бойымен солтүстік-батысқа қарай төрт легионмен аттанған Тиберий, шығыстан Маркоман аймағына басып кіру үшін Квадтар жерінен өтті. Ал генерал Гай Сентий Сатурнин Рейндегі Могунтиякумнан шығысқа қарай екі-үш легионмен жолға шығып, жаңадан қосылған Гермундри жері арқылы өтіп, батыстан Маркомандарға шабуыл жасады. Әскери науқан үлкен табысқа ие болды, бірақ Тиберий Маркомандарды толық бағындыра алмады, себебі оны Германиядағы Римнің жаңа жаулап алынған жерлерін қорғау үшін Рейн шебіне шақырып алды. Ол Римге қайтып оралып, б.з.б. 7 жылы екінші рет консул болды, ал б.з.б. 6 жылы оған трибун билігі (tribunicia potestas) және Шығыс аймағындағы билік берілді – бұл лауазымдарды бұрын Агриппа атқарған болатын.
Родосқа зейнетке шығу
6 жылға дейін, шығыстағы басқаруды қабылдауға және Римдегі екінші ең қуатты адам болуға азықалғанда, Тиберий саясаттан бас тартатынын жариялады және Родосқа кетіп қалды. Тиберийдің саясаттан бас тарту себептері әлі анық емес. Кейбір тарихшылар Тиберий мен Друздің бастапқыда уақытша қамқоршылар ретінде қарастырылғанын, ал Юлияның Агриппадан туған Гай мен Луций ұлдары Августтың мұрагерлері ретінде қабылданғаннан кейін есейгенде олардың орнына басқа біреулер келгенін болжайды. Оның бақытсыз некедегі әйелі Юлияның рассалық мінез-құлқы мен көпшілік алдындағы әрекеттері де рөл атқарған болуы мүмкін. Тацит бұл Тиберийдің Родосқа көшуінің басты себебі екенін түсіндірді, бұл Юлияға деген жек көрушілігі мен Випсанияға деген құштарлығының көрінісі. Сүйген әйелімен кездесуіне тыйым салынған Тиберий, өзін жек көретін әйелге үйленді және Рим форумындағы түнгі оқиғаларымен жұрт алдында ұятқа қалды. Кейбір асыра ойға берілген әңгімелерде Август Тиберийді қалғанға көндіруге тырысқанын, тіпті ауыр сырқатқа шалдыққандай көрінуге дейін барғанын айтады.
Августтың мұрагері
Тиберий кеткеннен кейін, мұрагерлік Августтың екі жас немересі – Луций мен Гай Цезарьдің үстіне толыққандай түсті. 2 жылы Луцийдің қазасы жағдайды одан бетер қиындатты. Август, Ливияның ықпалымен болса керек, Тиберийге Римге қарапайым азамат ретінде оралуға рұқсат берді. 4 жылы Гай Арменияда қаза тапты, және Августтың Тиберийге жүгінуден басқа жолы қалмады. 4 жылы Гайдың өлімі Августтың үйінде қызу жұмыстарға бастады. Тиберий толыққанды ұл ретінде және мұрагер ретінде қабылданды, содан кейін ол өзінің ағасы Нерон Клавдий Друздың ұлы және Августтың қызы Антония Кішінің ұлы Германды асырап алуға міндетті болды. Асырап алумен бірге Тиберий трибун билігін, сондай-ақ Августтың «маюс империум» бөлігін алды, мүмкін тіпті Марк Агриппа да одан бұрын мұндай билікке ие болмаған. 7 жылы Гай мен Луцийдің кіші інісі Агриппа Постум Августтан бас тартылып, Пьяноза аралына жалғыз өмір сүруге қуылды. Осылайша, 13 жылы Тиберийдің билігі Августтың билігіне теңестірілгенде, ол барлық жағынан Августпен бірге «ко-принцепс» болды, және соңғысы қайтыс болған жағдайда, үзіліс немесе мүмкін болатын дүрбелеңсіз билік етуді жалғастыратын болды. Алайда, Суетонийдің сөзіне сүйенсек, 10-12 жылдар аралығында Германияда өткізген екі жылдық қызметтен кейін, «Тиберий қайтып оралып, бұрынға шегерген жеңісін тойлады, оған оның генералдары да бірге болды, ол олар үшін жеңіс рәсімдерін алды. Сондай-ақ, ол арбадан түсіп, салтанатты шараны басқарған әкесінің аяқтарына тиді». «Консулдар осыдан кейін бірден заң қабылдады, ол провинцияларды Августпен бірге басқаруға және онымен бірге халық санағын жүргізуге тиіс екенін жариялады». Осылайша, Суетонийдің айтуынша, бұл рәсімдер мен оның «ко-принцепс» мәртебесінің жариялануы 12 жылы, Тиберий Германиядан оралғаннан кейін болды.
Тиберий Каприде, Сеянмен бірге Римде
Люций Элий Сеян императорлық отбасыға шамамен жиырма жыл қызмет еткеннен кейін, 15 жылы преториан префекті болды. Тиберий Принцепс лауазымына көңілі толып, Августтан қалған шектеулі хатшылыққа, әсіресе Сеян мен преториандарға көбірек сүйенді. 17 немесе 18 жылы Тиберий қаланың қорғанысына жауапты преториан гвардиясының санын қысқартты және оларды қала қабырғаларының сыртындағы лагерьлерден қаланың ішіне көшірді, бұл Сеянға 6000 мен 9000 сарбазға қол жеткізуге мүмкіндік берді. Друздың өлімі Сеянды, кем дегенде Тиберийдің көзінде, жоғарылатты, ол одан кейін оны өзінің Eңбектес серігім (Socius Laborum) деп атады. Тиберий қаланың барлық жеріне Сеянның мүсіндерін орнатты, және Тиберий Римнен толығымен кетіп бара жатқанда Сеянның есімі көбірек таныла бастады. Соңында, 26 жылы Тиберийдің кетіп қалуымен Сеян бүкіл мемлекеттік аппарат пен Рим қаласының басқаруын өз қолына алды. Сеянның орны мұрагерлік емес еді; ол 25 жылы Тиберийдің немере қызы Ливиллаға үйленуді сұрады, бірақ қысымға ұшырап, сұранысын тез қайтарып алды. Сеянның преториандары императорлық поштаны бақылап, демек Тиберийдің Римнен алатын және Римнің Тиберийден алатын ақпаратын бақылап отырды, бірақ Ливияның болуы оның ашық билігін біраз уақытқа тежеген сияқты. Оның 29 жылы қайтысы бәрін өзгертті. Сеян Рим қаласындағы сенаторлар мен бай атшыларды тазалауды бастады, оның билігіне қарсы тұра алатын адамдарды жойып, императорлық (және өзінің) қазынасын кеңейтті. 30 жылы Германның жесірі Агриппина Егде және оның екі ұлы, Нерон Юлий Цезарь мен Друз Цезарь тұтқындалып, жер аударылды, кейін олардың барлығы күмәнді жағдайларда қайтыс болды. Сеян Агриппина Егде және оның отбасын жойған кезде, Калигула, Агриппина Кіші, Юлия Друзилла және Юлия Ливила ғана аман қалды. 31 жылы Сеян Тиберийдің қатысуынсыз консулдыққа ие болды және билік үшін күресін шын мәнінде бастады. Не болғанын анықтау қиын, бірақ Сеян Джулийлерге байланысты отбасыларға жасырын түрде жүгінуге тырысқан сияқты, және өзін Джулий әулетіне жақындатып, асырап алған Джулий ретінде Принцепс немесе ықтимал регент лауазымына орналастыруға тырысты. Кейінірек Ливилла осы жоспарға қатысқандығы және бірнеше жыл бойы Сеянның сүйіктісі болғандығы анықталды. Жоспар олардың екеуінің Тиберийді Джулийлердің қолдауымен құлатуын және Принципатты өздері қабылдауын немесе жас Тиберий Гемеллдің немесе тіпті Калигуланың регенті ретінде қызмет етуін көздеген. Оның жолына кедерес келтіргендер сатқындықпен айыпталып, тез жазаланды. Тиберий Каприде болған кезде, оның немен айналысқаны туралы көптеген әңгімелер тарады. Суетоний жыныстық бұзықтар туралы қорқынышты әңгімелерді, соның ішінде балаларға жасалған зорлық-зомбылық, қатыгездік және, ең бастысы, оның паранойясы туралы сипаттады. Суетонийдің әңгімелері сенсациялық болғанымен, олар Тиберийдің Рим сенаторлары тарапынан қалай қабылданатынын және оның 23 жылдық билігі кезінде Принципатқа қандай әсер еткенін көрсетеді.
Соңғы жылдар
Сеянның ісі және мемлекетке опасыздық жасағандардың соңғы жылдары Тиберийдің беделі мен атына қайырсыздай нұқсан келтірді. Сеян құлағаннан кейін Тиберий Римнен толықтай қашып кетті; империя Август құрған бюрократияның инерциясымен, принцепстің басшылығымен емес, жалғасты. Суетоний оның параноидалыққа шалдыққанын, ұлының өлімі туралы көп ойланып уақыт өткізгенін жазды. Осы кезеңде Парфиядан қысқа шабуыл болды, сондай-ақ дак және герман тайпалары римдік жерлерге шабуыл жасады. Тиберийдің орнын басуды жоспарлауға немесе қамтамасыз етуге көңіл толық болған жоқ. Сеянның салдарынан Юлийлер мен олардың қолдаушыларының саны мен саяси ықпалы азайды, ал Тиберийдің тікелей мұрагерлері қайтыс болды. Германның жалғыз тірі ұлы Калигула немесе Тиберийдің немересі Тиберий Гемелл мұрагер болуға үміткер болуы мүмкін еді. Алайда, Тиберий өмірінің соңында Калигуланы квестор қылып тағайындауға, осылайша оған болашақ мұрагер ретінде сенімділік беруге әрең тырысты, ал Гемелл әлі жасөспірім болғандықтан бірнеше жылға дейін мүлдем жарамсыз еді.
Өлім
Тиберий біздің заманымыздың 37 жылы 16 наурызда Мисенумда қайтыс болды, 78 жасқа толуына бірнеше ай қалғанда. Тацит императордың тыныс алуын тоқтатқанын айтады, және Тиберийдің вилласында болған Калигула, император қайта жанданып, санасын қайтарғанда, оны империяның мұрагері ретінде құттықтауға дайын еді. Ол содан кейін, Калигула императордың қаһарынан қорқып, оны Август деп мойындағандардың бірден қашқандарын, ал Макро осы хаосты пайдаланып, Тиберийді өз төсек жамылғыларымен тұншықтырғанын хабарлайды. Суетоний бірнеше қауесеттерді айтады, оның ішінде императорды Калигула улаған, аштырып өлтірген, немесе жастықпен тұншықтырған; сауығып, өзін тастап кеткен қызметшілерін тапқанда, төсектен тұруға тырысып, бірақ қайтыс болған. Кассиус Дионың сөзіне қарағанда, Калигула императордың жазылып кетуінен қорқып, Тиберийдің тамақ сұрауына келіспеді, оның жылылыққа, тамаққа емес, мұқтаж екенін айтты; содан кейін, Макроның көмегімен, императорды төсек жамылғыларымен тұншықтырды. Оның өлімінен кейін Сенат Тиберийге Августқа көрсетілген құдайлық құрмет көрсетуден бас тартты, ал көшелер "Тиберийді Тибрге!" деп айқайлайтын халыққа толы болды (қылмыскерлердің денелерін әдетте жерлемей не өртемей, өзенге тастайтын). Дегенмен, императорды өртеп, оның күлін Август мавзолейіне қойды. Өсиетімен Тиберий Калигуланы және Тиберий Гемеллді бірлескен мұрагерлері етіп тағайындады. Калигуланың ханзада болғаннан кейінгі алғашқы әрекеті Тиберийдің өсиетін жоққа шығару болды.
Тарихнама
Егер ол 23 жылға дейін қайтыс болғанда, оны үлгілі билеуші деп мақтаған болар еді. Рим тарихшыларының басым жағымсыз сипаттамаларына қарамастан, Тиберий қайтыс болғанда императорлық қазынада шамамен 3 миллиард сестерций қалдырды. Ол қымбатқа түсетін жаулау науқандарына кіріспей, дипломатия мен әскери қауіп-қатерлерді қолданып, қосымша базалар салу арқылы қолдағы империяны нығайтуды жөн көрді және бәсекелес шекаралық тирандардың ұсақ-күшік дауларына араласпады. Нәтижесінде, империя нығайтылып, бекемделді, осылайша оның асырап алған әкесі енгізген императорлық институттар ғасырлар бойы сақталуын қамтамасыз етті. Қалған авторлардың ішінде Тиберийдің билігін егжей-тегжейлі сипаттаған тек төртеуі ғана бар: Тацит, Суетоний, Кассий Дио және Марк Веллей Патеркул. Плиний Ескі, Страбон және Сенека Ескінің шашыраңқы мәліметтері де сақталған. Тиберий өзінің автобиографиясын жазған, оны Суетоний "қысқа және сызбалы" деп сипаттаған, бірақ бұл кітап жоғалып кеткен.
Публий Корнелий Тацит
Бұл кезең туралы ең толық мәліметті Тацит жазған, ол өзінің "Анналдарында" алғашқы алты кітабын Тиберийдің билеуіне толығымен арнады. Тацит – римдік сенатор, 56 жылы Нерон билігінде дүниеге келген және 97 жылы консул болған. Оның мәтіні негізінен "Acta Senatus" (Сенат отырысының хаттамалары) және "Acta Diurna" (үкімет актілері мен сарай және астана жаңалықтарының жинағы), сондай-ақ Тиберийдің өзінің сөздері мен Марк Клувий Руф, Фабий Рустикус және Плиний Ақсақал сияқты замандастарының тарихтарына (барлығы қазір жоғалған) негізделген. Тациттің баяндамасы саяси және психологиялық себептерге ерекше назар аударады. Ол алғашқы алты кітапта Тиберийді көбінесе теріс сипаттайды, және оның билігі төмендеген сайын оның бейнесі нашарлай береді, 23 жылы ұлы Друздың өлімімен нақты шегін анықтайды. Тацит Юлий-Клавдий әулетінің билеуін жалпы алғанда әділетсіз және "қылмыстық" деп сипаттайды, ал Тиберийдің билігінің басындағы айқын ізгіліктерін екіжүзділікпен байланыстырады. Тағы бір маңызды қайталама тақырып – Сенат пен императорлар арасындағы билік тепе-теңдігі, жемқорлық және Римнің басқарушы топтары арасындағы тиранияның өсуі. Сондықтан Тациттің Тиберий туралы жазғандарының көп бөлігі Август тұсында "maiestas" заңының қайта жаңғыруынан кейінгі мемлекетке опасыздық туралы сот процестері мен қуғын-сүргіндерге арналған. Ақырында, Тациттің Тиберийге қатысты пікірін алтыншы кітаптың қорытындысы ең жақсы көрсетеді:
Suetonius Tranquillus (қазақша)
Суетоний - Траян мен Адриан билік еткен кезеңде әкімшілік қызметтер атқарған атты әскер офицері. "Он екі Цезарь" кітабында Юлий Цезарьдің дүниеге келгенінен бастап 96 жылы Домицианның қайтысына дейінгі кезеңдегі императорлық биліктің тарихы баяндалады. Тацит сияқты, ол императорлық архивтерді, сондай-ақ Ауфидий Басс, Марк Клувий Руф, Фабий Рустик және Августтың өзінің хаттарын пайдаланды. Оның баяндамасы замандасы Тациттің баяндамасына қарағанда көбірек сенсациялық және әңгімелеуге құмар, сонымен қатар Тиберийдің Каприде болған кезіндегі көптеген ұқыпсыздықтарына тоқталды. Дегенмен, Суетоний Тиберийдің билігінің бастапқы кезеңіндегі іс-әрекеттерін жоғары бағалап, оның қарапайымдылығын ерекше атап көрсетті.
Velleius Paterculus (Ауылдық құс)
Тиберийдің билігі кезінде сақталған сирек көздердің бірі – Веллей Патеркулдың жазбалары. Ол Тиберийдің Германия және Паннониядағы сегіз жылдық (4 жылдан бастап) әскери қызметінде атты әскер командирі (praefect of cavalry) және легат ретінде қызмет еткен. Патеркулдың "Рим тарихының шолуы" Трояның құлауынан Ливияның 29 жылы қайтыс болуына дейінгі кезеңді қамтиды. Оның Тиберий туралы мәтіні императорды да, Сеянды да жоғары бағалайды. Бұл мақтаудың шынайы құрметтен туындағандығы ма, әлде сақтық шарасы ма, әлі де күмәнді, бірақ ол 31 жылы Сеянның досы болғандықтан өлтірілген болуы мүмкін деген болжам бар.
Евангелиелер, яһудилер мен мәсіхшілер
Ізгі хабарларға сәйкес, Назареттік Иса Тиберийдің билігі тұсында уағыздап, Римнің Яһудея провинциясының әкімі Понти Пилаттың бұйрығымен жазаланды. Лұқа 3:1-де Жақия пайғамбардың (ЖД) Тиберийдің билік құрған он бесінші жылы өз қызметін бастағаны айтылады. Тиберия қаласы, Ғалилея теңізінің (сонымен қатар Тиберия теңізі деп те аталады) батыс жағалауында, Тиберийдің құрметіне Ирод Антипаспен аталған. Бұл туралы Жохан 6:23 және 6:1-де көрсетілген. Матай және Марқ жазған ізгі хабарлардағы «салық тиыны» көптеген адамдардың пікірінше, Тиберийдің күміс денарийі болған. Тиберийдің билігі тұсында яһудилер Римде маңызды орынға ие болды, ал Исаның яһуди және жұртшылық ізбасарлары римдік азаматтарды дінге өтуге шақырып, ұзақ жылдар бойы қайнап келген наразылықты күшейтті. 19 жылы Тиберий әскери жастағы яһудилерге Рим армиясына қосылуға бұйрық берді. Жоссаның пікірінше, Тиберийдің христиан дінін яһудиліктен бөлек дін ретінде білгені «ойға сыймайтын» жайт. ХХ ғасырдың канадалық тарихшысы Дж. Е. А. Крейк (1911-1983) 1963 жылы Канаданың классикалық қауымдастығының жылдық мәжілісінде «аздаған адамдар ғана Тертуллианның оқиғалар туралы нұсқасын қабылдайды» және оның «заңдық қайшылықтары Тертуллианнан сарказмге толы екі беттік жазбаны тудырар еді» деді. Аудармашы Г. А. Уильямсонның айтуынша, «Пилаттың мұндай есеп бергеніне күмән келтіруге болмайды, бірақ қазіргі қолдағы нұсқалардың ешқайсысы да шынайы деп есептелмейді». Христиандық тарих институты Тиберийді христиандарды қудалаған рим императоры ретінде тізімдемейді. Тізімдегі алғашқы рим императоры Клавдий болып табылады. Христиандық тарих институтының мәліметінше, «б.з. 30-311 жылдары империяны 54 император басқарған, олардың шамамен он екі ғана христиандарды мазалауға тырысқан. Сонымен қатар, Децийге (249-251) дейін ешкім де империялық қуғын-сүргінді қасақана ұйымдастыруға тырыспаған. Оған дейін қуғын-сүргін көбінесе жергілікті билеушілердің ықпалымен, бірақ Римнің келісімімен жүзеге асырылған». Республиканың соңғы кезеңіне тән ғимараттың кірпіштері мен едені арқылы анықталатын, дионисиандық пейзаждар мен табиғат фрескаларымен әшекейленген қабырғалары анасының жер астындағы асханасындағы ерте империялық суреттерді еске салады. Тиберийдің Римдегі сарайы Палатин төбесінде орналасқан, оның қиратындары әлі де тұр. Тиберий Римде құдайлық Августқа арналған ғибадатхана салдырды және Помпей театрын қалпына келтірді, бірақ бұл жұмыстар Калигула билігіне дейін аяқталмады. Сперлонгадағы Тиберийдің вилласының қалдықтарында шұңқыр бар, онда Сперлонганың сынық мүсіндері табылды. Капридегі төбедегі Вилла Джовис сақталған. Тацит Капридегі мүлікке он екі вилла кіргенін айтады, олардың ішіндегі ең үлкені Вилла Джовис болған. Тиберий тірі құдай ретінде табынудан бас тартты. Ол империялық құдайлыққа ие болған Августқа деген құлшылықты қатаң сақтауға және оның рәсімдерін басқару үшін Содаль Аугустальдар діни қызметкерлерін құрды. Ол Смирнада өзінің және Сенаттың генийін құрметтейтін жалғыз ғибадатханаға рұқсат берді.
Танымал мәдениет
Тиберий көркем әдебиетте, кинода, теледидарда және бейне ойындарда, көбінесе орталық сюжеттегі маңызды емес кейіпкер ретінде бейнеленген. Төменде Тиберийдің танымал мәдениетте пайда болған кейбір тұстарының тізімі келтірілген. Ол Роберт Грейвстің «Мен, Клаудий» романында және одан кейінгі BBC телесериалдық бейімдеуінде Джордж Бейкер ойнаған рөлде көрінеді. «Мұз бен оттың әні» сериясының авторы Джордж Р. Р. Мартин орталық кейіпкер Станис Баратеонның шабыт көзінің бір бөлігі Тиберий Цезарь екенін, әсіресе Бейкердің ойнаған рөлінің әсер еткенін айтты. 1968 жылғы ITV тарихи драмасы «The Caesars»-та Тиберийді (Андре Морелл) сериалдың көп бөлігінде басты кейіпкер ретінде көрсетеді және ол «Мен, Клаудий» романымен салыстырғанда әлдеқайда тепе-теңдікпен бейнеленген. Ол 2006 жылғы «The Inquiry» фильмінде де маңызды емес кейіпкер ретінде пайда болады, онда оны Макс фон Сидоу ойнайды. Сонымен қатар, Тиберий «Бен-Хур» (Джордж Релфтің соңғы басты рөлі) және «А.Д.» (Джеймс Мейсон ойнайды) фильмдерінде де маңызды рөлдерде көрінеді. Ол Эрнест Тезигер ойнаған «Көмекей» (1953) фильмінде де болды. Питер О’Тул 1979 жылғы «Калигула» фильмінде оны сомдады. Ол Тейлор Колдуэллдің 1958 жылғы «Дарақ және даңқты дәрігер» романындағы маңызды кейіпкер болды, бұл үшінші канондық Інжілдің авторы, евангелист Луқаның өмірбаяны. Оны Кеннет Кранхэм «А.Д. Киелі кітап жалғасады» сериалында ойнады. «Рим империясы» телесериалында Тиберийді Крейг Уолш Райтсон бейнеледі. 2021 жылғы «Домина» телесериалында оны Эрл Кейв ойнады. Тиберийдің тапсырысымен жасалған және ғасырлар бойы аңызға айналған, құпия оккультистер үштігінен ұрланған «Алтын Тиберий» монетасының ұрлануы Артур Махеннің 1895 жылғы «Үш алдамшы» романындағы негізгі оқиғаның сюжетін қозғайды.