Кіріспе
138–161 жылдар аралығында Рим императоры болған Антониннің әкесінің басқа балалары болған жоқ және 89 жылғы азаматтық консулдығынан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Антонин анасының әкесі Гней Аррий Антониннің тәрбиесінде өсті, ол замандастарының пікірінше адалдығымен және мәдениеттілігімен көзге түсетін, Платондардың жақын досы болған. Аррий Антонин отбасы – Италияның ежелгі сенаторлық әулеті, Нерва билігінде өте беделді болды. Антониннің анасы Аррия Фадилла кейін 98 жылы Публий Юлий Лупуске тұрмысқа шықты, ол сол жылы консул болды; осы некеден екі қызы – Аррия Лупула мен Юлия Фадилла дүниеге келді.
Antoninus' father had no other children and died shortly after his 89 ordinary consulship. Antoninus was raised by his maternal grandfather Gnaeus Arrius Antoninus, reputed by contemporaries to be a man of integrity and culture and a friend of Pliny the Younger. The Arrii Antonini were an older senatorial family from Italy, very influential during Nerva's reign. Arria Fadilla, Antoninus' mother, married afterwards Publius Julius Lupus, suffect consul in 98; from that marriage came two daughters, Arria Lupula and Julia Fadilla.
Неке және балалар
110–115 жылдары Антонин Анния Галерия Фаустина Ескіге үйленді. Олардың некелері бақытты болған деп саналады. Фаустина консул Марк Анний Верус (II) пен Рупилия Фаустинаның (Императрица Вибия Сабинаның әпкесі) қызы болды. Фаустина әдемі әйел болған, оның мінезі туралы әңгімелер болғанымен, Антониннің оған терең қамқорлық жасағаны анық. Фаустина Антонинге төрт бала – екі ұл мен екі қыз дүниеге әкелді. Олар: Марк Аврелий Фулв Антонин (138 жылға дейін қайтыс болды); оның қабір тасы Римдегі Адриан мавзолеінен табылған. Марк Галерий Аврелий Антонин (138 жылға дейін қайтыс болды); оның қабір тасы Римдегі Адриан мавзолеінен табылған. Оның аты грек императорлық монетада кездеседі. Аурелия Фадилла (135 жылы қайтыс болды); ол 145 жылы консул Луций Плавтий Ламия Сильванға үйленді. Ол күйеуінен бала таппаған секілді, ал оның қабір тасы Италияда табылған. Анния Галерия Фаустина Кіші немесе Фаустина Жасы (125–130 және 175 жылдар аралығында), болашақ рим императоршасы, 146 жылы анасының туысы Марк Аврелийге үйленді. 141 жылы Фаустина қайтыс болғанда, Антонин қатты қайғырды. Оның естелігін құрметтеу үшін ол Сенаттан оны құдай деп жариялауды және оның атынан Рим форумында храм салуды өтінді. Ол оның бейнесі бар түрлі монеталар соқтырды. Бұл монеталарға «DIVA FAUSTINA» деп жазылған және олар әсем безендірілген. Ол сондай-ақ «Puellae Faustinianae», яки Фаустинаның қыздары деп аталатын қайырымдылық қорын құрды, ол мұқтаж қыздарға көмектесті. Соңында Антонин Cura Annonae аясында римдік әл-ауқат бағдарламасының бір бөлігі ретінде жаңа alimenta құрды. Император қайтадан үйленбеді. Оның орнына ол Фаустинаның босатылған құлының бірі Галерия Лисистратемен бірге өмір сүрді. Конкубинаж – ежелгі Римдегі қуатты ерлердің, әсіресе Веспасиан мен Марк Аврелий сияқты жесірлердің кейде таңдайтын әйелдермен серіктестіктің бір түрі болды. Олардың одағы Антониннің мұрагерлеріне, мысалы, оның балаларына қауіп төндіретін заңды балаларға әкелмеді. Сонымен қатар, бір адам бір уақытта әйел мен ресми кәнизакқа (немесе екі кәнизакқа) ие бола алмайтындықтан, Антонин басқа отбасыдан келген ақсүйек әйелге үйленуге мәжбүр болудан сақтануға тырысты. (Кейін Марк Аврелий де өзінің бұрынғы никесінен бас тартты, Луций Верустың әпкесі Цеония Фабия, балаларын өгей анадан қорғау үшін, оның ұсыныстарын қабылдамады және оның орнына кәнизакты алды.)
Marcus Aurelius Fulvus Antoninus (died before 138); his sepulchral inscription has been found at the Mausoleum of Hadrian in Rome. Marcus Galerius Aurelius Antoninus (died before 138); his sepulchral inscription has been found at the Mausoleum of Hadrian in Rome. His name appears on a Greek Imperial coin. Aurelia Fadilla (died in 135); she married Lucius Plautius Lamia Silvanus, consul 145. She appeared to have no children with her husband; and her sepulchral inscription has been found in Italy. Annia Galeria Faustina Minor or Faustina the Younger (between 125 and 130–175), a future Roman Empress, married her maternal cousin Marcus Aurelius in 146. When Faustina died in 141, Antoninus was greatly distressed. In honour of her memory, he asked the Senate to deify her as a goddess, and authorised the construction of a temple to be built in the Roman Forum in her name, with priestesses serving in her temple. He had various coins with her portrait struck in her honor. These coins were scripted "DIVA FAUSTINA" and were elaborately decorated. He further founded a charity, calling it Puellae Faustinianae or Girls of Faustina, which assisted destitute girls Finally, Antoninus created a new alimenta, a Roman welfare programme, as part of Cura Annonae. The emperor never remarried. Instead, he lived with Galeria Lysistrate, one of Faustina's freed women. Concubinage was a form of female companionship sometimes chosen by powerful men in Ancient Rome, especially widowers like Vespasian, and Marcus Aurelius. Their union could not produce any legitimate offspring who could threaten any heirs, such as those of Antoninus. Also, as one could not have a wife and an official concubine (or two concubines) at the same time, Antoninus avoided being pressed into a marriage with a noblewoman from another family. (Later, Marcus Aurelius would also reject the advances of his former fiancée Ceionia Fabia, Lucius Verus's sister, on the grounds of protecting his children from a stepmother, and took a concubine instead.)
Адрианның ықыласы
Квестор және претор лауазымдарын қалыптыдан артық сәтті атқарғаннан кейін, ол 120 жылы консул болып сайланды. Содан кейін император Адриан оны Италияны басқару үшін тағайындалған төрт проконсулдың бірі етіп белгіледі, оның аймағына ол жерде мүлігі болған Этрурия да кірді. Ол Азия проконсулы қызметін атқарған кезінде, шамамен 134–135 жылдары, өте жақсы көзге түсіп, зор беделге ие болды. Ол Адрианның құрметіне бөенді, ол оны 25 ақпан 138 жылы, оның алғашқы асырап алған ұлы Луций Элий қайтыс болғаннан кейін, ұлы және мұрагері ретінде қабылдады, бірақ Антонин өз кезегінде әйелінің інісінің ұлы Марк Анний Верус және Луций Элийдің ұлы Луцийді асырап алуға міндеттелді, олар кейіннен императорлар Марк Аврелий және Луций Верус атанды.
Император
Патшалыққа келгеннен кейін Антониннің аты мен титулы Imperator Caesar Titus Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pontifex Maximus болды. Император ретінде оның алғашқы істерінің бірі – Сенатты Адрианға құдайлық мәртебе беруге көндіру болды, бірақ Сенат бастапқыда бас тартты; оның Сенатты осы мәртебе беруге ынталандыру әрекеті оның Пиус (имектеп, адал; pietas-пен салыстырыңыз) деген аталуының ең мүмкін себебі болып саналады. Осы атауға ие болудың тағы екі себебі – ол қарт қайын атасын Сенат отырыстарында қолдап тұрды және Адрианның ауру кезінде өлім жазасына кесілген адамдарды құтқарды. Адрианның қайтысынан кейін Антонин Маркқа жүгініп, оның некелік шартын өзгертуді сұрады: Марк пен Цеиония Фабияның никесі бұзылып, оның орнына Антониннің қызы Фаустинаға берілді. Фаустинаның Цеионияның бауыры, Маркпен бірге билейтін болатын Луций Коммодқа жасаған уәдесі де күшін жойылды. Марк Антониннің ұсынысын қабылдады. Антонин храмдар, театрлар және мавзолейлер салды, өнер мен ғылымды дамытты, риторика және философия пәнінің оқытушыларына құрмет көрсетіп, қаржылық сыйлықтар берді. Ол Лориумда (Этрурия) және Вилла Магнада (Лациум) сарайларға ие болды.
Соғыс жүргізудің болмауы
Ол қатысқан әскери іс-қимылдар туралы ешқандай жазба жоқ. Бір ғалым: «Оның өмірінде Рим әскерін көргені де, сондай-ақ оған қолбасшылық еткені де емес, тіпті билік құрған жиырма үш жыл ішінде бес жүз шақырымға жуық римдік легионға жолықпағаны да анық» деп жазған. Оның билігі империя тарихындағы ең бейбіт кезең болды, бірақ оның тұсында империяда бірнеше әскери алағайлар орын алды. Мұндай алағайлар Мавританияда болды, онда сенатор Мавритания Тингитананың губернаторы болып тағайындалды, әдеттегі атты прокуратордың орнына, сондай-ақ Панониядан қосымша атты әскерлер келтіріліп, Сала және Типаса сияқты қалалар нығайтылды. Ұқсас алағайлар Яһудеяда және Британиядағы бриганттар арасында болды, бірақ бұл екеуі бұрынғы (және кейінгі) көтерілістерге қарағанда аз ауыр болды. Дегенмен, Антонин Британияда жаңа, күштірек бағыт ұстанды, 139 жылы Квинт Лоллиус Урбикус, Нумидиялық және бұрын Германия Инфериорының губернаторы, жаңа губернатор тағайындалды. Императордың бұйрығымен Лоллиус Шотландияның оңтүстігіне жорық жасап, бірнеше маңызды жеңіске жетіп, Форт теңізінен Клайд теңізіне дейін Антонин қабырғасын тұрғызды. Алайда, қабырға 150-ші жылдардың ортасында біртіндеп қолданыстан шығарылып, соңында билігінің соңында (160-шы жылдардың басында) себептері әлі толыққанды түсініксіз қалған күйде тастап кетілді. Антонин қабырғасы туралы айтылған жалғыз әдеби дерек – «Август тарихындағы» Антониннің өмірбаяны. Паузания Британиядағы соғыс туралы қысқаша және шатасқан пікір білдіреді. Антонинге құрмет көрсетіп, қабырғаның құрылысына қатысқан Легио II Августа орнатқан бір жазуда, төрт жалаңаш тұтқынның бейнесі, олардың бірі бас кескен, нақты соғыс болғанын көрсетеді. Антонин қабырғасы қағида бойынша Адриан қабырғасынан әлдеқайда қысқа (37 мильге қарсы 73 миль) және көрінеу қорғанысқа қабілетті болғанымен, империя шегінде қоршалған қосымша аумақ шөлейт болды және жайылымдық жерлердің пайдалануы күрт төмендеді. Бұл қабырғаға жабдықтау жолдарының қиындығына әкелді, қосымша аумақты ұстаудың шығындары оның пайдасынан асып кетті. Сонымен қатар, қалалық дамудың және одан кейінгі римдік мәдениеттің таралуының болмауы қабырғаның арт жағын тұрақты түрде бейбіттендіруге мүмкіндік бермеді. Сондықтан, Шотландияның төмендігіне жасалған жорық пен қабырғаның салынуы негізінен ішкі саясатқа байланысты болды, яғни Антонинге билігінің басында қажетті әскери беделге ие болу мүмкіндігін берді. Шын мәнінде, Британиядағы жорықтан кейін императорлық салют жасалды, яғни Антонин 142 жылы екінші (және соңғы) рет Император атағын ресми түрде қабылдады. Сол кезде Британиядағы жеңіс туралы монеталар соғылғаны Антониннің өзінің жетістіктерін жариялау қажеттігін көрсетеді. Кейінірек оратор Фронто Антонин британдық жорықты басқаларға тапсырғанымен, оны сапарды басқарған рульші ретінде қарастыру керек деді, сондықтан оның даңқы оған тиесілі болды. Әскери жетістіктерге деген осы ізденіс нақты қажеттілікке жауап бергенін Антониннің билігі жалпы бейбіт болғанымен, узурпация әрекеттерінен толыққанды азат болмағаны дәлелдейді: «Август тарихы» сенаторлар Корнелий Присциан («Испанияның бейбітшілігін бұзғаны үшін»; Присциан сонымен қатар Лоллиус Урбикустың Британия губернаторының орынбасары болды) және Атилиус Руфиус Тициан (мүмкін, Хадриан тұсында сүргінге айдалған алауыздық тудырушы) жасаған екеуін атады. Бұл екі әрекетті де «Остиандық тізімі» растайды, сондай-ақ Присцианның есімін жазудан өшіру де растайды. Екі жағдайда да Антонин осы репрессияны жетекшелік етпеді: Присциан өзін-өзі өлтірді, ал Тициан Сенаттан кінәлі деп танылды, Антонин олардың отбасы мүлкін тәркілеуден бас тартты. Дакия Инфериорда да бірнеше қиындықтар болды, бұл прокуратор губернаторына қосымша өкілеттік беруді және провинцияға қосымша сарбаздарды жіберуді талап етті. Қара теңіздің солтүстік жағалауындағы грек қаласы Олбия скифтерге қарсы тұрды. Сонымен қатар, оның билігі кезінде Жоғарғы Германияның губернаторы, мүмкін, Гай Попиллиус Карус Педо, Агри Декуматтарда жаңа бекіністер салды, оның провинциясында және көршілес Раетияда Лаймс Германкусты он бес шақырымға жылжытты. Шығыста Римнің Арменияға билігі 140 жылы Арсакид әулетінен шыққан Сохаемді клиент патша ретінде таңдауымен сақталды. Дегенмен, Антонин императорлар арасында ерекше болды, өйткені ол өзінің билігінің кезінде бірде-бір рет Италияны тастамай, провинциялық соғыс және бейбіт мәселелерді губернаторлар арқылы немесе Эфес сияқты қалаларға императорлық хаттар арқылы шешті (олардың кейбіреулері жарияланды). Оның үкім ету стилі замандастары мен кейінгі ұрпақтар тарапынан жоғары бағаланды. Антонин – Рим императорларының соңғысы, Үнді патшалықтары, әсіресе Кушан империясы тарапынан мойындалған.
Экономика және әкімшілік
Антонинді шебер әкімші және құрылысшы деп есептеген. Орасан зор құрылыс жоспарына қарамастан – Рим халқының ішу суына қолжетімділігі су құбырларын салу арқылы кеңейтілді, бұл тек Римде ғана емес, бүкіл империяда, сондай-ақ көпірлер мен жолдар да салынды – император шамамен 2,7 миллиард сестерция көлемінде айтарлықтай мемлекеттік қазынаны қалдыруға үлкерді. Рим мұрагеріне артық ақша қалдырған императорды көптен көрмеді, бірақ бұл қазына Антониннің билігінен кейін, парфяндық жеңістен оралған сарбаздар әкелген Антонин обасынан кейін тез сарқылды. Император табиғи апаттарға ұшыраған бірнеше қаладан салық алуды тоқтатты, мысалы, Рим мен Нарбонаны өртеп жіберген кезде, сондай-ақ Родос пен Азия провинциясында жер сілкінісі болғанда. Ол екі ауыр жер сілкінісінен кейін грек қалаларын қайта құруға және қалпына келтіруге үлкен қаржылық көмек берді: біріншісі, шамамен 140 жылы, негізінен Родос пен басқа аралдарға әсер етті; екіншісі, 152 жылы, Кизикус (жаңа салынған және үлкен Адриан ғибадатханасы қираған), Эфес және Смирнаны шарлады. Антониннің қаржылық көмегі Аэлий Аристид және Паусаний сияқты грек жазушыларының алғысына ие болды. Бұл қалалар Антониннен әдеттегідей құрметті марапаттар алды, мысалы, ол Азияның барлық губернаторлары провинцияға Ефес арқылы кірсін деп бұйырды. Антонин Эфеске ерекше қамқорлық жасады, императорлық культ үшін екі ғибадатханасы бар екенін растады (неокорат), осылайша императорлық құрметті атақтар тізімінде бірінші орынға ие болды, Смирна мен Пергамоннан озып кетті. Грек тілінде сөйлейтін қалалармен қарым-қатынаста Антонин Адриан қабылдаған жергілікті элиталармен, әсіресе жергілікті зиялылармен жақсы қарым-қатынас жасау саясатын ұстанды: философтар, әдебиет мұғалімдері, риториктер мен дәрігерлер азаматтық мақсаттарға жеке шығындарды қажет ететін кез келген міндеттен босатылды, бұл Адриан берген жеңілдік, Антонин Дижестте сақталған (27.1.6.8) жарлық арқылы бекітті. Антонин Афинада риторика кафедрасын да ашты. Антонин діни рәсімдер мен ресми мерекелерді, римдіктер мен шетелдіктерді мұқият сақтаған адам ретінде танымал болды. Ол Ұлы Анаға арналған ресми культті формальдандырғанымен белгілі, оның билігінен бастап бұқа құрбандығы, тауроболий, бұрын жеке рәсім болған, енді императордың игілігі үшін де орындалды. Антонин Митраға табынуды да қолдады және оған Остияда ғибадатхана салды. 148 жылы Римнің құрылғанына 900 жыл толуына орай, ол салтанатты шараларды өткізді.
Құқықтық реформалар
Антонин өзінің құзыреті қаншалықты кең және дұрыс анықталмаған болса да, өзін res publica судьясы ретінде көрсетуге тырысты. Ол императорлық қазынаны бөлді. Бұл бөліну императорлық меншікті екіге бөлумен байланысты болды. Біріншіден, фискус өзі немесе патримониум, яғни "Таж" қасиеттері, тақта отырған әрбір келесі адамның тұқым қуалайтын қасиеттері, императорлық отбасының бұрынғы мүшелігіне қарамастан, оның орнын басушыларға беріледі. Екіншісі, "res privata" - император мен оның отбасының жеке тұрмысына байланысты "жеке" мүлік, яғни "жеке ақша" сияқты. Historia Augusta өмірбаянындағы анекдот, онда Антонин Фаустинаға (өзінің ашкөздігіне шағымданған) "біз империяға ие болдық [және] тіпті бұрын болған нәрсені жоғалттық" деп жауап береді. Бұл, мүмкін, Антониннің res privata құрудағы нақты уайымдарына байланысты. Антонин әлі де жеке азамат болған кезде туыстарына қамқорлық жасауының салдарынан әртүрлі мұралар арқылы өзінің жеке байлығын арттырды. Сондай-ақ, Антониннің ашкөздігі де танымал болды және ол жеке мүлігін императорлық тақтың талаптары "жұтып қоймауына" тырысқан болуы мүмкін. Res privata жерлерін сатуға және/немесе беруге болады, ал патримониум мүліктері мемлекеттік болып саналды. Бұл императорлық функция – және оған байланысты мүліктердің көпшілігі – мемлекеттік функция, ресми түрде Сенат пен Рим халқының өкілеттігіне бағынады деп ойлаудың бір жолы болды. Бұл айырмашылықтың кейінгі саяси тарихқа қатысы жоқ екендігі, принцепстің жеке билігі оның лауазым иеленуші рөлін сіңіріп алғаны, императорлық тәртіптің автократиялық логикасы ескі республикалық институттарды қамтығанын дәлелдейді. Бұл кезеңдегі мемлекеттік операциялар туралы ақпарат өте аз, бірақ, сақталғандарға сүйенсек, бұл жиырма екі жыл билікке дейінгі және кейінгі жылдармен салыстырғанда ерекше оқиғалы болған жоқ. Алайда Антонин бүкіл империядағы заңдарды қайта қарау мен қолдану мәселесіне үлкен қызығушылық танытты. Оның басты мәселелерінің бірі жергілікті қоғамдастықтардың өздерінің құқықтық рәсімдерін Римнің қолданыстағы нормаларына сәйкес келтіруі болды: Кіші Азиядағы жергілікті полиция қызметкерлерінің ("иренархтар", грек тілінде "бейбітшілік сақтаушылар") бандиттікті басуына қатысты жағдайда Антонин бұл қызметкерлерге күдіктілерге бұрыннан сотталғандай қарамау керектігін және олардың тергеулерінің егжей-тегжейлі көшірмесін Рим губернаторына шағымдану мүмкіндігіне пайдалану үшін сақтауға бұйырды. Сондай-ақ, Антонин жаңашыл болмағанымен, ол әрқашан заңның абсолютті мәтінін ұстанбайтын; керісінше, ол адамгершілік пен теңдікке қатысты уайымға ұшырап, осы ұғымға негізделген көптеген маңызды жаңа қағидаларды Рим заңына енгізді. Бұл ісінде императорға бес заңгер көмек көрсетті: заңгерлердің авторы Люций Фулвий Абурний Валенс, еңбекті жазушы Люций Ульпий Марцелл және тағы үш адам. Осы үшеудің ішіндегі ең көрнектісі - Антонин азаматтық прокурорға айналдырған бұрынғы әскери офицер Луций Волюций Маециан, әрі оның кейінгі мансабы (эпиграфикалық және просопографикалық зерттеулер негізінде ашылған) императордың ең маңызды заң кеңесшісі болды. Кейіннен Маециан түрлі префектураларды алып жүруге, сондай-ақ Марк Аврелийдің заңгерлік зерттеулерін жүргізуге таңдалды. Сонымен қатар ол Fidei commissa (Тестменттік трастар) туралы үлкен еңбектің авторы болды. Антониннің тұсында заңгерлер мен император үкіметінің арасындағы байланыс нығая түскенін дәлелдейтін тағы бір маңызды құжат - Гаий институтының пайда болуы. Антонин құлдарды босатуды жеңілдету шараларын қабылдады. Ол негізінен favor libertatis қағидасын қолдады, бостандыққа деген талап нақтыланбағанда күмән пайдасын күтті. Сондай-ақ, ол құлдың қожайыны оны сотқа дейін қарамай өлтірген жағдайда жазасын тартқан және құлдарды үнемі қатаңдықпен ұстаған жағдайда, проконсул басқа қожайынына мәжбүрлеп сата алатынын белгілеген. Антонин әйел құлдарды сату келісімшарттарын олардың бұдан әрі жезөкшелікпен айналысуына тыйым салатын келісімшарттарды жүзеге асыруды қолдады. Қылмыстық құқықта Антонин айыптылық презумпциясының маңызды қағидасын енгізді; айыпталушы адамдар сот алдында кінәлі деп қарастырылмауы керек, мысалы, иренархтар (жоғарыда қараңыз). Мәсіхшілердің атын қорғаған, мәсіхшілікті ақтаған, Юстин Мартир, өзінің әкесінің (Император Адрианның) христиандарға қарсы айыптау үшін дәлел қажет деген ережесін еске салып, Антонинусқа арнады. Антонин сотқа қатысып, жазаны қылмыс жасалған жерде беру керек деген қағиданы да бекітті. Ол құлдарды тексерудегі азаптауды белгілі бір шектеулермен азайтуға тырысты. Ол он төрт жасқа дейінгі балаларға азаптау қолдануға тыйым салды, бірақ бұл ережеде ерекшеліктер болды. Алайда, Антонин ресскрипт арқылы азаптауды дәлел алу құралы ретінде қолдануды, бұрын тек қылмыстық істерде ғана қолданылған, ақшалық дауларға да кеңейтті. Сондай-ақ, сол кезде төмен мәртебелі еркіндіксіз адамдарға (humiliores) азаптау заңды болған, оны Антонин қалалық кеңес мүшелерінен және жалпы жоғары мәртебелі еркіндіксіз адамдардан (honestiores) ашық түрде босату арқылы дәлелдеді. Оның билігіндегі маңызды оқиғалардың бірі 148 жылы болды, Римнің негізі қаланғанының тоғыз жүз жылдығы Римде тамаша ойындар өткізу арқылы тойланды. Ол бірнеше күнге созылды, көптеген экзотикалық жануарлар өлтірілді, оның ішінде пілдер, жирафтар, жолбарыстар, мүйізқұйрықтар, қолтыраулар және бегемоттар. Бұл Антониннің халыққа ұнауына себеп болды, бірақ салымды император Рим валютасын девальвациялауға мәжбүр болды. Ол денарийдің күміс тазалығын 89%-дан 83,5%-ға төмендетті, ал күміс салмағы 2,88 грамнан 2,68 грамға дейін азайды. Ғалымдар Антонин Пийді Рабби Иуданың досы болып саналатын тұлғаның басты үміткері деп атайды. Талмудқа (Avodah Zarah 10a–b) сәйкес, Рабби Иуда Римде өте бай және жоғары құрметтелген. Оның Антонинмен, мүмкін Антонин Пиймен жақын достығы болды, ол Рабби Иудаға түрлі дүниелік және рухани мәселелер бойынша кеңес сұраған.
Қытайдағы дипломатиялық миссия
Қытайға римдіктердің елшілік миссиясы ретінде келген алғашқы топты біздің заманымыздың 166 жылы «Хоу Ханшу» кітабында жазылған. Елшілік, көптеген римдік саудагерлер Үндістанға сапар шеккенін және кейбіреулері одан да әрі кеткен болуы мүмкін екенін ескерсек, саудагерлер тобы болған болуы мүмкін. Римнің ресми елшілерінің осы деңгейде шығысқа сапар шеккені туралы ешқандай жазба жоқ. Бұл топ Хан Қытайының императоры Хуанға келіп, «Дакин патшасы» (Рим) «Андун» (Антонин) елшілігін жібергендерін мәлімдеді. Антонин Пий 161 жылы қайтыс болғандықтан, империяны асырап алған ұлы Марк Аврелийге (Антонин) қалдырды, ал елші 166 жылы келгендіктен, екі императордың да есімі «Антонин» болғандықтан, миссияны кім жібергені туралы әлі де күмәндер сақталуда. Римдік миссия оңтүстіктен (демек, теңіз арқылы) келді, Қытайға Ринан немесе Тонкин (қазіргі Солтүстік Вьетнам) аймағындағы Цзяочжи шекаралық провинциясы арқылы кірді. Олар Оңтүстік Азиядан алынған мүйіз, піл сүйегі және тасбақа панцирі сияқты сыйлықтар әкелді. Бұл екі ел арасындағы тікелей байланыс алғаш рет орнағаны айтылады. Сонымен қатар, Оңтүстік Қытай теңізінің жағасындағы Гуанчжоудағы Батыс Хан кезеңіне жататын қабірден б.з.д. I ғасырдың басына жататын римдік шыны ыдыс табылды. Антонин Пий және тіпті Марк Аврелийдің билігі кезінде жасалған римдік алтын медальондар Оңтүстік Вьетнамдағы Ок Эодан табылды, ол кезде Фунан патшалығының бір бөлігі болып, Қытайдың Цзяочжи провинциясына жақын орналасқан. Тиберийден Аурелианға дейінгі кезеңдегі римдік монеталар Қытайдың Сиань қаласында (Хан астанасы Чанъань орнында) табылған, бірақ Үндістанда табылған римдік монеталардың көп саны Қытай жібін сатып алу үшін римдік теңіз саудасының Қытайда немесе тіпті ежелгі Иран арқылы өтетін Жібек жолында емес, сол жерде шоғырланғанын көрсетеді.
Өлім және мұра
156 жылы Антонин Пийдің жасы 70-ке толды. Ол тік тұру қиын болды, денсаулығы нашарлағандықтан тіреу құрылғысы қажет болды. Таңертеңгі қабылдауларда сергек болу үшін құрғақ нан шайнап жей бастады. Маркус Аврелий 140 жылы Антонинмен бірге консул болып тағайындалып, Цезарь атағын алды, яғни мұрагерлік құқығына ие болды. Антонин қартайған сайын Маркусқа әкімшілік міндеттерді көбірек жүктеді. 156 немесе 157 жылы Антониннің ең сенімді кеңесшілерінің бірі Маркус Гавий Максимнің қайтысынан кейін Маркустың әкімшілік жұмысы одан да артты. Гавий Максим 20 жыл бойы преториандық әскердің префекті болды, бұл лауазым әскери емес, көбінесе хатшылық қызметтерді қамтыды. Ол консулдық белгілермен және сенатқа лайықты құрметпен марапатталды. Historia Augusta бойынша, ол өте қатаң тәртіпті (vir severissimus) адам ретінде танымал болды, ал кейбір атты әскер прокураторлары оған ұзақ ашуланып жүрді. Гавий Максим тірі кезінде Гай Цензорий Нигер деген прокуратор қайтыс болды. Цензорий Нигер өсиетімен Максимды жамандады, бұл оратор Фронтоға үлкен ұят болды, өйткені ол мұрагерлердің бірі еді. Гавий Максимнің өлімі биліктегі командада өзгерістерге әкелді. Заң кеңесшісі Люций Волузий Маециан сұр кардинал рөлін алған болуы мүмкін деген болжам бар. Маециан қысқа уақыт Египет префекті болды, содан кейін Римде азық-түлік префекті қызметін атқарды. Егер Маециан билікке келсе, онда ол жаңа және бұрын-соңды болмаған бірлескен мұрагерлікті дайындау үшін көтерілген болуы мүмкін. 160 жылы Маркус пен Люций келесі жылға бірлескен консулдар болып тағайындалды. Антониннің ауру болғаны мүмкін; дегенмен, ол жылдың соңына дейін, 7 наурызда қайтыс болды. Өлімінен екі күн бұрын, өмірбаяншылардың мәліметінше, Антонин Этруриядағы Лориумдағы ата-бабаларының ескі сарайында болды. Ол кешкі асқа альпілік ірімшікті ашкөздікпен жеді. Түнде құсты, келесі күні қызуы көтерілді. Одан кейін ол императорлық кеңес шақырып, мемлекетті және қызын Маркусқа тапсырды. Император өміріне арналған соңғы сөзін айтты: түнгі күзеттің трибуны пароль сұрағанда, ол "aequanimitas" (сабырлылық) деп жауап берді. Содан кейін ол ұйықтап жатқандай бұрылып, қайтыс болды. Оның өлімі Августтан бері (Тиберийден бірнеше айға артық) ең ұзақ билікке нүкте қойды. Оның екінші ең ұзақ билігі 168 жылға дейін, яғни 329 жылы Ұлы Константин билікке келгенге дейін бұзылмады. Антонин Пийдің жерлеу рәсімі, өмірбаяншының сөздерімен айтқанда, "әсем" болды. Егер оның жерлеу рәсімі бұрынғы рәсімдерге сәйкес болса, оның денесі Марс алаңында өртеніп, рухы аспандағы құдайлар мекеніне көтерілер еді. Алайда, бұл олай болмады: Historia Augusta өмірбаянына сәйкес (бұл ертеректегі егжей-тегжейлі баяндаманы қайталайтын сияқты), Антониннің денесі (күлі емес) Адрианның мавзолейіне жерленді. Жеті күндік үзілістен кейін (justitium) Маркус пен Люций әкелерін құдайландыруға ұсынды. Антониннің Адрианды құдайландыру науқаны кезінде болғаннан айырмашылығы, сенат императорлардың тілегіне қарсылық көрсетпеді. Дивус Антонин деп аталатын құдайға табыну үшін фламен, яғни діни қызметкер тағайындалды. Март алаңында Антонинге арналған бағана орнатылды. Антонин басқа рим императорларынан өзгешелігі, оның басқа өмірбаяны жоқ. Антонин көп жағынан жер иесінің идеалды образы болды, оны ежелгі римдіктер ғана емес, кейінгі классикалық тарих зерттеушілері, мысалы Эдвард Гиббон немесе Британ энциклопедиясының он бірінші басылымындағы Антонин Пий туралы мақаланың авторы да мақтап айтты. Кейбір тарихшылар оның билігіне оң көзқарас білдірмейді. Тарихшы Дж. Б. Беридің айтуынша, неміс тарихшысы Эрнст Корнеман өзінің "Рим тарихында" [2 томдық, H. Бенгстон редакциясымен, Штутгарт 1954] Антониннің билігін "келіп жатқан құлпыралар ескеріліп, зор мүмкіндіктердің ысырабына" балады. Бұл пікірдің де себебі бар, өйткені Антониннің өлімінен кейін шығыстағы парфтар да көп ұзамай дүрлік шығарды. Корнеманның пікірінше, Антонин осы сыртқы күштерге қарсы алдын алу соғыстарын жүргізуі мүмкін еді. Майкл Грант Антонин ертерек шешім қабылдаса (оның айтуынша, ол өлім төсегінде парфтарға қарсы кең ауқымды әрекетке дайындалып жатқан), парфтар өз уақытын таңдай алмаған болар еді, бірақ қазіргі дәлелдер нақты емес. Грант Антонин мен оның офицерлері оның билігіндегі шекаралық алапаттықтармен күресуде белсенділік танытты, бірақ ұзақ бейбітшілікке жағдай жасалмады деп санайды. Жалпы, Гранттың пікірінше, Маркус Аврелийдің Антонинге арнаған мақтауы лайықты, және Антонин консервативті және ұлттық рухтағы (бірақ ол Адрианның грек мәдениетін құрметтеу үлгісін орташа деңгейде сақтады) император болды, ол азаматтардың немесе жаулардың қанымен кірленбеген, Нума Помпилийдің жақсы ыбылына, тыныш мінезіне, адалдығына және діни ұқыптылығына ие болды, ал оның заңдары аномалияларды жойды және қаталдықтарды жұмсартты. Кшиштоф Улановский әскери жағынан нашар екендігі туралы айыптаулардың күшететілгенін айтады, өйткені көздер Антониннің бейбітшілікке деген сүйіспендігін және "провинцияларды кеңейту емес, қорғауға" бағытталған күш-жігерін мақтайды, бірақ оны бейбітшіл деп санау қиын, өйткені Төмен Жерлерді жаулап алу, Антонин қабырғасын салу және Германияның Жоғарғы бөлігін кеңейту оның ісі болды. Улановский Антониннің дипломатиялық жолмен үдерлеудегі табысын да жоғары бағалайды.
German historian Ernst Kornemann has had it in his Römische Geschichte [2 vols., ed. by H. Bengtson, Stuttgart 1954] that the reign of Antoninus comprised "a succession of grossly wasted opportunities", given the upheavals that were to come. There is more to this argument, given that the Parthians in the East were themselves soon to make no small amount of mischief after Antoninus' death. Kornemann's brief is that Antoninus might have waged preventive wars to head off these outsiders. Michael Grant agrees that it is possible that had Antoninus acted decisively sooner (it appears that, on his death bed, he was preparing a large scale action against the Parthians), the Parthians might have been unable to choose their own time, but current evidence is not conclusive. Grant opines that Antoninus and his officers did act in a resolute manner dealing with frontier disturbances of his time, although conditions for long lasting peace were not created. On the whole, according to Grant, Marcus Aurelius' eulogistic picture of Antoninus seems deserved, and Antoninus appears to have been a conservative and nationalistic (although he respected and followed Hadrian's example of Philhellenism moderately) Emperor who was not tainted by the blood of either citizen or foe, combined and maintained Numa Pompilius' good fortune, pacific dutifulness and religious scrupulousness, and whose laws removed anomalies and softened harshnesses. Krzysztof Ulanowski argues that the claims of military inability are exaggerated, considering that although the sources praise Antoninus' love for peace and his efforts "rather to defend, than enlarge the provinces", he could hardly be considered a pacifist, as shown by the conquest of the Lowlands, the building of the Antonine Wall and the expansion of Germania Superior. Ulanowski also praises Antoninus for being successful in deterrence by diplomatic means.