Кіріспе

69 жылы Рим императоры Ото (о́тхо; туған аты Маркус Сальвий Ото; 28 сәуір 32 - 16 сәуір 69) – Рим императоры, 15 қаңтардан 16 сәуірге дейін үш ай билік етті. Ол Төрт император жылының екінші императоры болды. Етруск әулетінен шыққан Ото бастапқыда жас император Неронның досы және сарайындағы адамы болды, бірақ 58 жылы оның әйелі Поппея Сабинаның Неронмен болған қарым-қатынасынан кейін Лузитания провинциясының губернаторы ретінде елден қуылды. Провинцияда біршама уақыт билік еткеннен кейін, ол 68 жылы болған көтерілістер кезінде көршілес Испания Тарраконенсис провинциясының губернаторы Галбамен бірікті. Ол Галбамен бірге Римге жорық жасады, бірақ келесі жылдың басында Галбаны өлтіріп, көтеріліс ұйымдастырды. Вителлийдің, Төменгі Германиядағы әскердің қолбасшысы, көтерілісін мұра еткен Ото, Вителлий әскерімен Бедриак шайқасында кездесетін үлкен күштерге басшылық етті. Бастапқы шайқастарда 40 000 адам қаза болып, оның әскері шегінуге мәжбүр болғаннан кейін, Ото соғысты жалғастырудың орнына өз-өзіне қол жұмсады, ал Вителлий император деп жарияланды.

Ерте өмір

Ото біздің заманымыздың 32 жылы 28 сәуірде дүниеге келді. Оның әкесі Марк сенатор болған, ал Клавдий Отоның әкесі Луций Сальвий Отоға патриций мәртебесін берді. Суэтон, «Цезарлардың өмірі» еңбегінде, Отоның сыртқы келбеті мен жеке гигиенасы туралы айтады. Ол орташа бойлы, кең табанды және икемсіз аяқты болған, бірақ өзін күтуде әйелдей нәзік болған. Ол денесіндегі шашын жұлып тастаған, ал шашы жұқа болғандықтан, ешкім күдік білдірмеу үшін, басына өте мұқият жасалған және жарасымды келген перік киген. Сонымен қатар, ол күнде қырқылып, бетін ылғал нанмен сүрген, алғашқы жұмсақ түктерінен бастап, сақалын өсірмеу үшін осыны жалғастырған. Ювенал, «Сатира II» атты шығармасында еркектердің гомосексуализмін сынап, Отоның мақтаншыл және әйелдей екенін айтады, ол шайқасқа барар алдында айнаға қарап, жақсы көріну үшін «бетін қамырмен жағып» алған. Гринхолг «ол римдіктердің арасында да сирек кездесетіндей, зәулімдік пен ләззатқа құмар болған» деп жазды. Кәрі қызметші әйел оны император Неронға әкелді. Ото императордың сүйіктісі Поппея Сабинаға үйленді, бірақ Нерон оны Поппеядан ажырастырып, өзіне үйленді. 58 немесе 59 жылы ол Отоны Лузитания провинциясына жер аударып, губернатор етіп тағайындады. Ото Лузитанияның губернаторы ретінде өзінің қабілетін көрсетті, бірақ Неронның Поппеяға үйленгенін ешқашан кешірмеді. 68 жылы Неронға қарсы көтеріліс кезінде ол көршілес Испания Тарраконенсисінің губернаторы Галбамен одақтасты. Сол жылы Нерон өз-өзіне қол жұмсады, ал Гальба Сенат тарапынан император деп жарияланды. Ото 68 жылдың қазанында жаңа императормен бірге Римге келді. Қалаға кірмес бұрын Гальбаның әскері Неронның ұйымдастырған легионымен шайқасты.

Галбаның құлдырауы

69 жылы 1 қаңтарда Галба Тит Виниймен бірге консул лауазымына кірген күні, Германия Жоғарғысының төртінші және он сегізінші легиондары императорға адалдық серт беруден бас тартты. Олар Галбаның мүсіндерін құлатып, жаңа император тағайындалуын талап етті. Келесі күні Германия Төменгісінің әскерлері де адалдық серт беруден бас тартып, провинцияның әкімі Аулус Вителлиді император деп жариялады. Галба өзінің императорлық билігін нығайту үшін дворян Писо Лицинианды мұрагері ретінде қабылдауға тырысты, бұл әрекет Отоның наразылығын тудырды. Галба 15 қаңтарда преториандық гвардияның қолынан қаза тапты, одан кейін Виний мен Пизо да өлтірілді. Олардың бастары тік қадалып қойылды, ал Ото император деп жарияланды. Неронның мүсіндері қайта орнатылды, оның босатылған құлдары мен үй қызметкерлері қайтадан қызметтеріне кірді, соның ішінде Нерон әйел ретінде үйленген және Ото да жақын қарым-қатынаста болған Спорус атты жас, қақпақталған жігіт. Халық оны «Нерон Ото» деп мақтап, шақыра бастады, бірақ Ото бұл атауды ұнатпаған сияқты. Сонымен қатар, ақылды және құрметті азаматтардың аласыздануы Отонның әділ басқару ниетін ашық білдіруімен және Галбаның адал қолдаушысы, болашақ консул Аул Марий Цельске көрсеткен игілігімен басылды. Ол ағасы Тицианмен бірге жылдық консулдық лауазымын алды, бірақ тек 1 наурызға дейін ғана.

Вителиуспен соғыс

Ото көп ұзамай императорды құлатудың император ретінде билік етуден әлдеқайда оңай екенін түсінді: Суетонийдің айтуынша, Отон бірде: "Ұзын сырнай тарту – менің ісім емес" деген (яғни, өз қабілетіне сай емес нәрсені қолға алу). Отонның саясатының одан әрі дамуы Галбаның жеке хаттарын оқып, Германиядағы төңкерістің ауқымын білгеннен кейін тоқталды, онда бірнеше легион Рейн өзенінің төменгі ағысындағы легиондардың қолбасшысы Вителлиус үшін жарияланды және Италияға қарай жылдам итермелеп келе жатқан еді. Вителлиустің империяның бір бөлігімен бөлісу туралы ұсынысын қабылдамай, Отон күтпеген шабытпен соғысқа дайындалды. Оның билікке келуін тыныш қабылдаған алыс провинциялардан көп көмек күтілмеді, бірақ Далмация, Паннония және Моэзия легиондары оның ісіне ынталы болды, преториандық когорталар күшті күштерді құрады, ал тиімді флот оған Италия теңіздерін бақылау мүмкіндігін берді. Флот дереу Лигурияны қорғау үшін жіберілді, ал 14 наурызда Отон, белгілер мен болжамдарға қарамастан, Вителлиус әскерлерінің Италияға кіруіне жол бермеу ниетімен әскерлерінің басында солтүстікке бет түзеді. Бірақ ол үшін ол кеш қалды, сондықтан жасалатын жалғыз нәрсе – әскерлерді Плаценцияға жіберіп, По өзенінің бойында тұру еді. Отонның алғы шебі Аул Цецина Алиенге қарсы Плаценцияны сәтті қорғап, оны Кремонаға шегінуге мәжбүр етті, бірақ Фабиус Валенттің келуі жағдайды өзгертті. Вителлиус қолбасшылары Бедриак шайқасын шешуші шайқас деп шешті, ал Отон лагеріндегі бөлінген және шешімсіз кеңестер олардың жоспарларына көмектесті. Тәжірибелі офицерлер Далмациядан легиондар келгенге дейін шайқастан аулақ болудың маңыздылығын атап өтті. Алайда императордың бауыры Тициан мен преториандық гвардия префекті Прокулдың асығыс әрекеттері Отонның ыстық ықыласына қосылып, барлық қарсылықты жоққа шығарды және дереу шабуылға шығу туралы шешім қабылданды. Отон По өзенінің оңтүстік жағалауындағы Брикселлде үлкен резервтік күштермен қалды. Бұл шешім қабылданған кезде Отон әскері По өзенін кесіп өтіп, Далмациядан келген легиондар келетін жолмен Виа Постумиядағы шағын Бедриакм (немесе Бетриакум) ауылына орналасты. Бедриакмдағы лагерьді ұстауға күшті жасақ қалдырып, Отон әскерлері Виа Постумия бойымен Кремонаға қарай жылды. Кремонаға жақын жерде олар күтпеген жерден Вителлиус әскерлерімен кездесті. Отондықтар, артықшылықтары болмаса да, қаһармандықпен соғысты, бірақ ақырында Бедриакмдағы лагеріне тәртіпсіздікпен шегінуге мәжбүр болды. Сол жерде келесі күні жеңімпаз Вителлиус әскерлері оларды қуды, бірақ бірден шарттасуға келісіп, лагерьге достар ретінде қабылдады.

Операда

Ото (немесе Оттоне) – Клаудио Монтевердидің 1643 жылғы итальяндық операсы «Поппеяның тажына отырғызылуы» («L'incoronazione di Poppea») кейіпкері. Ото Поппеяға ғашық, бірақ ол оны жек көреді. Неронның оны тастап, Поппеяға үйленетінін білгеннен кейін, императрица Оттавия Отоға Поппеяны өлтіруді бұйырады, ол оны өлтіруге тырысады, бірақ оны іске асыра алмайтынын түсінеді. Ол операны өзін сүйетін сарай қызы Друзилламен бірге шет елде жүрумен аяқтайды. Ото 1709 жылғы Генделдің «Агриппина» операсындағы маңызды кейіпкерлердің бірі. Агриппина, Неронның анасы, ұлының таққа талап етуін ілгерілетуге ниетті. Поппея, жас бойжеткен, Клавдий, Нерон және Отоның құштарлығының нысаны ретінде бейнеленеді, ал Агриппина осы бәсекелестікті өзінің пайдасына қолдануға тырысады. Поппея Агриппинаның алдауын аңғарып, оған ден қояды, бірақ тек Отомен бірігу үшін, оны өзінің жалғыз шын сүйгені ретінде көрсетеді. Ото (немесе Оттоне) – Вивальдидің 1713 жылғы «Вилладағы Оттоне» («Ottone in villa») операсының атау кейіпкері. Оттон Клеониллаға ғашық, ол екі жас римдік – Остилио мен Каиомен әдемі сөздерге құмарлық танытуға қарсы тұра алмайды. Шындығында Остилио – Каиоға ғашық болғандықтан өзін әйел ретінде жасырған Туллия.

Әдебиетте

Ото – Кейт Куинннің «Рим қыздары» тарихи романындағы екінші дәрежелі кейіпкер. Кітап Төрт император жылын бейнелейді. Отоны әрі зорлыққа құмар, әрі тартымды деп көрсетеді. Оның билігіне арналған бөлімнің соңындағы өзіне-өзі қол жұмсауы – қадірлі құрбандық ретінде суреттелген.

Фильмде

L'incoronazione di Poppea операсының бірнеше жазылған нұсқасы бар. Біріншісі 1979 жылы Цюрих операсымен бірге болды, онда Ото рөлін Пол Эсвуд ойнады. 2008 жылғы Глиндеборн қойылымында Ото рөлін Иестин Дэвис сомдады. 2010 жылы Мадридтегі Театро Реалда қойылған, 2012 жылы DVD-де жарық көрген қойылымда Макс Эммануэль Ценцик Ото рөлінде ойнады. 2013 жылы түсірілген, толығымен латын тіліндегі поляк фильмі «Imperator»-да Ото басты кейіпкерлердің бірі болып, оны Роберт Врзосек бейнелейді.