Кіріспе

Римдік саяси кеңесші (б.з.д. 8 ж.)

Гай Кильний Маэценас (б.з.д. 13 сәуір 68 ж. – б.з.д. 8 ж.) Октавианның (кейіннен император Август болып билеген) досы және саяси кеңесшісі болды. Ол сонымен қатар Хораций мен Вергилийді қоса алғанда, Август дәуірінің ақындарының жаңа буынының маңызды демеушісі болды. Август билігі тұсында Маэценас Рим императорының дербес мәдениет министрі рөлін атқарды, бірақ байлығы мен билігіне қарамастан, Сенатқа кірмеуді таңдады, атты әскер тобының құрамында қалды.

Өмірбаян

Проперцийдің кітабындағы мәлімдемелер Мэйценнің Мутина, Филиппи және Перуджа шайқастарына қатысқан болуын көрсетеді. Ол ежелгі этрус тегімен мақтанды және б.з.б. 4-ғасырда Аррециумдағы байлығы мен ықпалымен қалалықтарының қызғануын тудырған Цилний әулетінен шыққанмын деп мәлімдеді. Гораций өзінің алғашқы "Одалар" кітабының басында Мэйценге арнаған сөзінде "atavis edite regibus" (патшалардың ұрпағы) деген сөздермен осыған сілтеме жасайды. Тацит оны "Цилний Мэйцен" деп атайды; "Цилний" оның анасының тегі болуы мүмкін, немесе Мэйцен – шын мәнінде, тегі есім болуы мүмкін. Б.з.б. 91 жылы Цицеронның айтуынша, атты әскерлер орденінің ықпалды мүшесі болған Гай Мэйцен оның әкесі немесе атасы болуы мүмкін. Гораций мен Мэйценнің әдеби талғамдары оның заманының ең жақсы білімін алғанын көрсетеді. Оның зор байлығы бір бөлігі мұраға алынған болуы мүмкін, бірақ оның мәртебесі мен ықпалы император Августпен тығыз байланысына байланысты болды. Ол алғаш рет 40 жылы тарихқа енді, ол Октавианның Скрибониямен некелесуін ұйымдастырды, содан кейін Брундизий келісімін келіссөздер арқылы және Марк Антониймен татуласуға көмектесті. Жақын досы және кеңесшісі ретінде, Август шетелде болғанда оның орынбасары ретінде де қызмет етті. 38 жылы Гораций Мэйценмен танысты, ол бұрын Луций Варий Руфты және Вергилийді жақын қарым-қатынасына қабылдаған еді. 37 жылы "Брундизийге саяхат" еңбегінде Мэйцен мен Марк Кокцей Нерва – болашақ император Нерваның арғы атасы – маңызды тапсырмамен жіберілгені және Тарантум келісімі арқылы билікке таласқан екі адамның арасында татуласуға қол жеткізгені айтылады. 36 жылы Секст Помпейге қарсы Сицилия соғысы кезінде Мэйцен Римге қайтарылды және қала мен Италиядағы жоғарғы әкімшілік басқару құқығы оған сеніп тапсырылды. Ол Актиум шайқасына әкелген науқан кезінде Октавианның вице-губернаторы болды, ол Лепид кішісінің қастандығын жылдам және құпия түрде жойды; оның басшысы провинцияларда болмаған кезде ол қайтадан сол лауазымды иеленді. Суетоний жазғандай, өмірінің соңғы жылдарында ол қожайынының құрметінен біршама айырылды. Тарихшы императордың құрметінен айырылуын Мэйценнің өзінің әдемі, бірақ қиын әйелі Теренцияға оның ағасы Луций Лициний Варро Мурена қатысқан қастандықтың ашылуын жариялағандығымен байланыстырады, бірақ Кассий Дионың айтуынша (б.з.б. 3-ғасырдың басында жазған), бұл императордың Теренциямен қарым-қатынасына байланысты болды. Мэйцен б.з.б. 8 жылы қайтыс болды, өзінің байлығының жалғыз мұрагері ретінде императорды тағайындады.

Беделі

Оның жеке басы туралы пікірлер ежелгі заманда зәулім түрде екіге бөлінген, бірақ оның басқару және дипломатиялық қабілеті туралы куәлік бірауыздан болды. Ол жаңа тәртіп орнатуға, тараптарды келісуге жеткізуге және жаңа империяны көптеген қауіптерден сәуматты түрде алып өтуге үлкен үлес қосты. Октавианның Антоний мен Лепидпен алғашқы одағынан кейінгі гуманистік саясаты оның ықпалымен тікелей байланысты болды. Марк Веллей Патеркул оның адам және мемлекет қайраткері ретіндегі мінез-құлқын "қиын жағдайларда тынымсыз еңбек етіп, алысқа көре білетін, әрекет ету жолын білетін, бірақ жұмыстан босағанда әйелге қарағанда ысырапшыл және нәзік" деп сипаттаған. Горацийдың "Одаларындағы" сөздер Маценаттың римдіктер өз қаласына тән деп есептеген мінсіздік пен күшке ие болмағанын көрсетеді.

Меценат (меценаттық)

Мейцен жас ақындарды қолдауымен танымал; сондықтан оның есімі «өнердің меценаты» деген атауға ие болды. Ол өзінің құрметіне «Георгика» шығармасын жазған Вергилийді қолдады. Вергилий, Хораций поэзиясының үлгілеріне тәнті болғаннан кейін, Хорацийді Мейценмен таныстырды. Шын мәнінде, Хораций өзінің «Одалар» жинағының бірінші өлеңін (Ода I. i) жаңа меценатына арнап бастайды. Мейцен оған толық қаржылық көмек көрсетті, сондай-ақ Сабин тауларындағы меншік берді. Проперций, сондай-ақ Варий Руф, Плотий Тукка, Вальгий Руф және Домиций Марс сияқты кішігірім ақындар да оның қолдауында болды. Оның әдебиетке деген жомарт меценаттығы – оның есімін әйгілі еткен – оның иегерлері тарапынан алғыспен еске алынады және Марциал мен Ювеналдың кейінгі дәуірдегі әдебиетшілердің өкінішімен куәландырылады. Оның меценаттығы мақтан тұту немесе әдебиетке ғана құмарлықтан емес, мемлекеттің жоғары мүддесін ескере отырып жүзеге асырылды. Ол сол кездегі ақындардың талантын тек сарайдың ең көрнекті әшекейі ғана емес, сонымен қатар адамдардың санасын жаңа тәртіпке бейімдеу және ағымдағы жағдайға идеалды даңқ пен сәулет беру күші деп таныды. Вергилийдің «Эклогтары» мен «Георгикасы» арасындағы мақсаттың өзгеруі көбінесе мемлекет қайраткерінің ақынның талантына берген бағытының нәтижесі болды. Хорацийдің ерте одаларында, онда ол мемлекеттік істерге деген эпикурейлік бейжайлығын жариялайды, одан кейінгі үшінші кітаптың ұлы ұлттық одалары арасындағы ұқсас өзгеріс кейбіреулерімен де осы басшылыққа байланысты деп есептеледі. Алайда, «Одалар» жинағының құрылымы толық хронологиялық емес, ал олардың жазылуы «Сатиралар» мен «Эподалар» жинақтарынан кейін болғандықтан, бұл аргумент әлсіз; бірақ, Мейценнің айналасындағы ортаның «Рим Одалары» (III.1–6) және басқалары, мысалы, Полиоға арналған «Motum ex Metello» (II.1) өлеңдеріне әсер еткені сөзсіз. Мейцен сонымен қатар Проперцийдің ақындық табиғатын қоғамдық мәселелер туралы үнемі айтудан аулаққа тырысты, бұл күш-жігер үшінші кітаптың ирониялық элегияларында кері нәтиже берді. Бірақ оның меценаттық ниеті тек саяси болғанда, ол ешқашан оның иегерлеріндегідей құрмет пен сүйіспеншілікті оятпаған болар еді. Мейценнің өзінің айналасындағы талантты адамдармен қарым-қатынасындағы ең бағалы қасиеттері – оның қарапайымдылығы, жылылығы және адалдығы болды. Ол өзінің кейбір достарын таңдауда ерекшелік танытпаса да, жақындыққа тек лайықты адамдарды ғана қабылдады және бір рет қабылдағаннан кейін олармен теңдес ретінде қарым-қатынас жасады. Мейценнің даналығының көп бөлігі Хорацийдің «Сатиралары» мен «Жазуларында» сақталған. Әдебиеттің басқа да меценаттарының ешқайсысының есімі Вергилийдің «Георгикасы», Хорацийдің «Одаларының» алғашқы үш кітабы және оның «Жазуларының» бірінші кітабы сияқты ұзақ қызығушылық тудыратын шығармалармен байланысты емес. «Вергилиана қосымшасындағы» екі өлең – оған арналған элегиялар. Вергилий оларды жазған жоқ, өйткені ол Мейценнен он бір жыл бұрын қайтыс болды; оларды Альбинован Педо жазған болуы мүмкін.

Шығармалары

Мэйценн проза мен өлең түрінде өзі де әдебиет жазды, бірақ олардың барлығы қазір жоғалған туындылар. Қазір сақталған жиырмаға жуық үзінді оның әдебиетті бағалаушы және қолдаушы ретіндегі жетістіктеріне қарағанда, автор ретінде кем жеткенін көрсетеді. Оның түрлі тақырыптарға арналған прозалық шығармалары – "Прометей", "Симпозиум" (Вергилий, Гораций және Мессалла қатысқан кеш), "De cultu suo" (өз өмірі туралы) және мазмұны белгісіз "In Octaviam" ("Октавияға қарсы") атты өлеңі Август, Сенека және Квинтилиан тарапынан ерекше стильі, сирек қолданылатын сөздері және дұрыс емес ауыстырулары үшін сынға ұшырады. Дио Кассиусқа сәйкес, Мэйценн стенографияның бір жүйесін де ойлап тапқан.

Мейцена бақтары

Мейцена өзінің атақты бақтарын, Римдегі эллиндік-парсы бақ стиліндегі алғашқы бақтарды, Эскилин төбесінде, Сервий қабырғасының үстінде және оған іргелес жатқан некрополь үстінде, Ламия бақтарының жанында орналастырды. Онда террасалар, кітапханалар және рим мәдениетінің басқа да элементтері болды. Мейцена Римде алғашқы жылы сумен қыздырылатын ванна салды дегенді айтады, ол бақтарда орналасқан болуы мүмкін. Оның сәнді бақтары мен виллалары Жас Сенеканың наразылығын тудырды. Бақтардың шамамен орналасқан жері белгілі болғанымен, әдеби мәліметтерді салыстырып, оның нақты орнын анықтау қиын – олар Сервий аймағының екі жағында және Эскилин қақпасының солтүстігінде де, оңтүстігінде де жатқан болуы мүмкін. Ескі Эскилин некрополінің жалпы қабірлері қазіргі Витторио Эммануэле алаңының солтүстік-батыс бұрышынан, яғни Ескилин қақпасының сыртынан және Тибуртина ветус жолының солтүстігінен табылды. Horti Maecenatiani, әдетте, осы қақпадан және жолдан солтүстікке қарай, аймақтың екі жағында да созылған. "Мейценаның аудиториясы" – тамақтану мен ойын-сауық үшін пайдаланылған орын, қазіргі уақытта (алдын ала брондау жасау қажет) Виа Меруланаға жақын Ларго Леопардиде сақталған. Мейценаның қайтысынан кейін бақтар императорлық меншікке өтті, ал Тиберий Римге 2 жылы қайтып келгеннен кейін сол жерде тұрды. Нерон оларды өзінің Домус Транзиториясы арқылы Палатин төбесімен байланыстырды және одан Maecenatiana мұнарасынан өрттің көрінісін тамашалады. Бұл мұнара, мүмкін, Горацийдың айтуынша, "molem propinquam nubibus arduis" ("көкке жақын үлкен құрылыс") болған. Фронто сатып алған horti Maecenatiani Мейценаның бұрынғы бақтары болды ма, әлі белгісіз, ал XII ғасырда Magister Gregorius есімді автордың айтуынша, domus Frontoniana да Мейценаның бақтарына қатысты болуы мүмкін.

Мұра

Оның есімі көптеген тілдерде жақсы байланысы бар және бай демеуші деген мағынада қолданылады. Мысалы, Джон Дьюи «Өнер тәжірибесі» атты лекциясында былай деді: «Бай және ықпалды адамдардың экономикалық қолдауы көптеген жағдайларда көркем өнер туындыларын дамытуға септігін тигізді. Мүмкін, көптеген ежелгі тайпалардың өзінің Маэценасы болған шығар». Ол осы рөлі үшін екі өлеңде мақталады, олар оның өлімінен кейін жазылған және «Виргилиана қосымшасында» жиналған «Маэценасқа арналған Элегиялар» (Elegiae in Maecenatem) деп аталады. Әртүрлі тілдерде бұл тіпті (жеке) демеушілік сөзіне айналған (көбінесе мәдени, бірақ кейде кең ауқымды, әдетте демеушіліктен гөрі ізгіленген). «Gaudeamus igitur» студенттік әнінің бір шумағы студенттердің жомарттығына ұзақ өмір тілейді («Maecenatum», «Maecenas» сөзінің көпше түрінің жайылым септігі). 18 ғасырдың ақыны және кітап жариялаған алғашқы афроамерикандық жазушы Пхиллис Уитли 1773 жылы «Діни және моральдық тақырыптардағы өлеңдер» атты кітабының алғашқы өлеңі ретінде «Маэценасқа» деген өлеңін жариялады. Польша мен Батыс Украинада заңгерлерге әдетте «Пан Меценас» деп құрметпен аталатын, себебі заңгерлер қайырымдылықпен айналысып, өнерді қолдаушылар саналған. «Ұлы Гетсбиде» Мидас пен Дж. П. Морганмен бірге Маэценас – үш белгілі байдың бірі, олардың құпияларын баяндаушы Ник Карравей үй кітапханасына сатып алған кітаптардан табуға үміттенеді.

Кино және теледидар суреттері

Маэценасты 2005 жылғы HBO телесериалының екінші маусымында Алекс Уиндхам сомдады. Ол "Imperium: Augustus" телефильмінде Рассел Барр рөлінде ойнады. Сондай-ақ ол ITV телеарнасының "Plebs" екінші маусымының бір бөлімінде де пайда болды. 2021 жылғы "Домина" телесериалында оны Юсеф Керкур бейнеледі.

Екіншілік көздер

В. Гардтаузен, Август және оның заманы, I. 762 және келесі беттер; ii. 432 және келесі беттер. Мэйценаның поэзиясының фрагменттері Ж. Блансдорф (ред.) жинап, жариялаған, Филипп Ле Дозе, "Мекен. Көлеңкелер мен жарқырау", Париж, "Қарапайым хаттар", 2014. Fragmenta poetarum Latinorum epicorum et lyricorum praeter Ennium et Lucilium, 3-ші басылым, Штутгарт: Тьюбнер, 1995, 243–48 беттер. С. Лайонс, Горацийдың одаларындағы музыка, 2010, Оксфорд, Арис және Филлипс.