Кіріспе
Жаңа Зеландияның Баяудағы арал жанартауы Whakaari / White Island (, , lit. "Драмалық жанартау"), сонымен қатар Ақ арал немесе Вакари деп те аталады, Жаңа Зеландияның Солтүстік аралының шығыс жағалауында, Баяудағы шығанақта орналасқан белсенді андезит стратовулканы. Аралдың аумағы шамамен 3,2 км² құрайды, бұл әлдеқайда үлкен су асты жанартауының шыңы ғана. Бұл арал Жаңа Зеландияның ең белсенді конус вулканы болып табылады және соңғы 150 000 жыл ішінде үздіксіз жанартаулық белсенділікпен қалыптасқан. Ең жақын қалалар – Уакатане және Тауранга. 1769 жылы Джеймс Кук аралды көргеннен бері арал үздіксіз түрде жанартау газдарын шығарып келеді. Вакари 1975 жылдың желтоқсанынан 2000 жылдың қыркүйегіне дейін үнемі атқылап, 2012, 2016 және 2019 жылдары да атқылап шықты. 1930 жылға дейін аралда күкірт өндірілді. 1914 жылы кратер қабырғасының бір бөлігі құлап, он кенші қаза тапты. 2019 жылдың 9 желтоқсанында сағат 14:11-де үлкен жарылыс болды, нәтижесінде 22 адам қаза тапты, оның ішінде екі адам жоғалып, сот-медициналық сарапшылар өлген деп таныды. 25 адам жарақат алды, олардың көпшілігі ауыр күйіктермен және жағдайы қиын болды. Жарылыс кезінде аралда 47 адам болғандығы хабарланды. Бірінші жарылыстан кейін дереу екінші жарылыс болды.
Whakaari / White Island (, , lit. "the dramatic volcano"), also known as White Island or Whakaari, is an active andesite stratovolcano situated from the east coast of the North Island of New Zealand, in the Bay of Plenty. The island covers an area of approximately , which is just the peak of a much larger submarine volcano. The island is New Zealand's most active cone volcano, and has been built up by continuous volcanic activity over the past 150,000 years. The nearest mainland towns are Whakatāne and Tauranga. The island has been in a nearly continuous stage of releasing volcanic gas at least since it was sighted by James Cook in 1769. Whakaari erupted continually from December 1975 until September 2000, and also erupted in 2012, 2016, and 2019. Sulphur was mined on the island until the 1930s. Ten miners were killed in 1914 when part of the crater wall collapsed. A large eruption occurred at 14:11 on 9 December 2019, which resulted in 22 fatalities, including two people who were missing and ruled to be dead by a coroner. Twenty five survivors were injured, many critically and with severe burns. Forty seven people were reportedly on the island when it erupted. A second eruption closely followed the first.
География
Уакаари / Ақ арал – ұзындығы (солтүстік-батыс – оңтүстік-шығыс) және ені шамамен 2 км² болатын, қалыпсыз овал пішіндес арал. Бұл арал – жақын маңдағы теңіз түбінен жоғары көтерілген, әлдеқайда үлкен су асты жанартауының шыңы ғана. Аралдың жағалауы көбінесе тік жарлармен қоршалған. Тек қана кратерден оңтүстік-шығысқа қарай, күл мен тас беткейлері Те Авапуа шығанағына (Кратер шығанағы деп те аталады) төмен түседі. Бұл шығанақта құлайтын ғимараттар мен аралдың кемежайы орналасқан. Бұл шығанақ аралдың оңтүстік-шығыс шетіндегі Troup Head (Трауп Хед) және аралдың ең оңтүстік нүктесі Отакетакэ арасында жатыр. Отакетакэ – аралдың ганнеттердің бірінің қонысы. Тағы бір қонысы Те Хоковитуде, ол аралдың батыс жағалауының көп бөлігін құрайтын жардан тұрады. Уакаари / Уайт аралының қазіргі кратер едені теңіз деңгейінен төмен жатыр және негізінен 1914 жылғы қалдықтардың күшті құлауынан келген материалдармен жабылған. Негізгі кратерде үш біріккен субкратер бар. Субкратерлер амфитеатр пішіндес Орталық конус ішінде солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай тізілген. Ашық теңіз оңтүстік-шығыс кратер қабырғасын үш жерде бұзып, Шарк, Те Авапуа және Уилсон шығанақтарын құрайды. Troup Head (Трауп Хед) және Pinnacle Head (Пиннакл Хед) оларды бір-бірінен бөліп тұрады. Ұзақ жылдар бойы жалғасып, жартылай үздіксіз, әлсіз гидротермальдық жарылыстар, қазіргі Батыс субкратерінде болып жатқандарға ұқсас, осы үш шығанақты гидротермальдық жарылыс кратері ретінде қалыптастырды деп есептеледі. Қазіргі Орталық конустың амфитеатр пішіндес кратері Уайт Айленд жанартауының бұрынғы конусының оңтүстік-батысқа қарай құлауынан пайда болған деп саналады. 20 м GIS контурлық деректерін экстраполяциялау негізінде, қазіргі кратерді және жоғары қарай ең жоғары еңіс бұрышы 30° дейін есептегенде, бұрынғы құлау алдындағы шыңның биіктігі шамамен анықталды. Жақсылық және батиметриялық деректер оның құлауымен байланысты ықтимал қалдықтар ағынын көрсетеді, олардың бастауы Уайт аралындағы қазіргі кратерге дейін жетеді. Осы қалдықтардың бірі Troup Head (Трауп Хед) жағынан оңтүстікке қарай және оңтүстік-шығысқа қарай кратерден шығып, теңіз түбінде жақсы анықталған тас жамылғылы бөліктерді құрады. Тағы бір қалдық ағысы Troup Head (Трауп Хед) жағынан солтүстікке қарай қазіргі кратерден шығып, бірнеше су асты аңғарлары арқылы шығысқа қарай терең суға жетті. Бұл тас таспен қапталған аңғарлық толтыру кен орындарын құрады. Соңғы қалдық ағыны үлкен цунами тудыруға жеткілікті болды. Бұрынғы Уайт Айленд жанартауының құлауы нәтижесінде ол 3000 мен 2200 жылдар аралығында Плэнти шығанағының жағалауын су баскан, шамамен биіктігі жоғары цунами тудырды деп күдіктеледі.
Вулканология
Уакари / Ақ арал Таупо жанартау аймағының солтүстік бөлігінде орналасқан. Таупо вулкандық аймағы Тонга–Кермадек–Таупо вулкандық доға жүйесінің ең оңтүстік сегментін құрайды, сондай-ақ Лау бассейні–Хаврь ойысы–Нгаторо ойысының артқы доғалық бассейні жүйесін құрайды. 1970-ші жылдардың соңынан 1980-ші жылдардың ортасына дейін стромобилиялық белсенділік болғанымен, Уакари / Уайт-Айлендтегі жарылыстар көбінесе фреатикалық немесе фреатомагматикалық сипатта болады. Тарихи және геологиялық тұрғыдан ертедегі жарылыстардың нәтижесінде пайда болған лава ағындары, күл және пирокластикалық ағындар андезиттік және дациттік құрамға ие. Бұл жарылыстар Орталық конус кратерінің ішіндегі кратерлік шөгінділерде дискретті кратерлерді де жасайды. 1826 жылдан бері кем дегенде 28 фреатикалық немесе фреатомагматикалық жарылыс болған. Сонымен қатар, геологиялық тұрғыдан ертедегі жарылыстар лава шығарып келген. Бұл ертедегі жарылыстардан шыққан лава ағындары Орталық конус кратерінің қабырғаларында көрінеді. Мысалы, бұл жанартау порфирлі мыс кендерінің пайда болуына қатысқан жанартаулық магмалық-гидротермальдық жүйенің зерттелуге ыңғайлы мысалын ұсынады. GeoNet жобасының вулканологтары бақылау камералары арқылы жанартаудың белсенділігін үздіксіз бақылап отырады. 1976 жылы жер сілкінісін ерте ескерту үшін радио байланысымен кратер қабырғаларына тіреу тіректері, магнитометрлер және сейсмографиялық құралдар орнатылды. Көп жағдайда жанартаулық белсенділік бу шығаратын фумаролалармен және қайнап жатқан лаймен шектеледі, ал арал әдетте 0-ден 5-ке дейінгі шкалада 1 немесе 2 сақтық деңгейінде болады, себебі "2-деңгей – жарылысқа дейінгі ең жоғары сақтық деңгейі және "орташа немесе күшейген жанартаулық алапаттық" пен "жарылыс қаупінің болуын" көрсетеді". Бұл жанартауды "Жердің тереңінен көміртегі газын шығару" жобасы да бақылайды. 2000 жылдың наурыз айында негізгі кратерде үш кішкентай тесік пайда болып, аралды ұсақ сұр күлмен жабатын күлді шығара бастады. 2000 жылдың 27 шілдесінде болған жарылыс аралды лай мен шөгіндімен жауып, жаңа кратер пайда болды. 1981–1983 жылдардағы ірі жарылыстар аралдың ландшафтын өзгертіп, кең өрісті пӯхутава орманды жойды. Сол кезде пайда болған үлкен кратерде қазір көл бар, оның деңгейі айтарлықтай өзгеріп тұрады. 2012 жылдың шілдесі мен тамызы аралығында кратер ішінен көл және газ деңгейінің көтерілуімен арал белсенділіктің арту белгілерін көрсетті. 2012 жылдың 5 тамызында шағын жарылыс болды, нәтижесінде күл ауаға тарады. Содан бері тағы да жарылыстар орын алды. 2013 жылдың 25 қаңтарындағы жанартаулық белсенділік пен сілкіністер тағы бір жарылыс жақын арада болатынын көрсетті. 2013 жылдың 20 тамызында сағат 10:23-те шағын жарылыс болды, ол он минутқа созылды және көбінесе бу шығарды.
2019 жылғы атылу
2019 жылдың қараша айында Вакааридегі фонолық белсенділік күшейіп, кратерден газ, бу және лай шығарылды. 2019 жылдың 9 желтоқсанында сағат 14:11-де (Жаңа Зеландия уақтысы бойынша) Вакаари / Уайт аралы жарылыс жасады. Жарылыс кезінде аралда қырық жеті адам болғандығы хабарланды. 2020 жылдың 23 қаңтарында 22 адам қаза тапты, оның ішінде екі адам жоғалып, қайтыс болғандары расталды. Аймақтағы сейсмикалық және жанартаулық белсенділік, сондай-ақ одан кейін болған қатты жаңбыр, нашар көріну және уытты газдар құтқару жұмыстарын қиындатты. Сарапшылар оқиғаны фреатикалық жарылыс деп анықтады: бу мен жанартау газдарының шығарылуы салдарынан жарылыс болды, одан тас пен күл ауаға ұшырылды. 23 және 26 желтоқсанда аз мөлшерде күлдің шығарылуы байқалды, бірақ басқа жарылыстар болған жоқ. Қаңтар айында жасалған визуалды бақылаулар 9 желтоқсандағы жарылыстан пайда болған жерлерге лаваның ағып шыққандығын көрсетті.
Атауы
Маори атауы Вакаари 19 ғасырдағы еуропалықтардың бірнеше мәтіндерінде тіркелген, соның ішінде 1849 жылға дейінгі бір дерек бар. Бірақ атаудың жазылуы әртүрлі болған, мысалы, Вакаари, Вакари, және Вакаарири. Вакаари атауы "көрінетін ету" немесе "көзге ілу" деген мағынаны білдіреді. Аралдың толық маори атауы – те пуиа Вакаари, яғни "Қызықты жанартау". LINZ мәліметінше, бұл атау одан шығатын тығыз ақ бу бұлттарынан туындаған. Осылайша, ол Жаңа Зеландияда маори және ағылшын тіліндегі екі атауға ие көптеген орындардың біріне айналады.
Мифология
Кейбір маори аңыздарында Вакаари Нгаторо и Рангидің Тонгарироға көтерілуінің бір бөлігі ретінде сипатталады. Бір деректе, ол жылу үшін ата-бабаларын шақырды; от Вакаариде тұтандырылып, оған жеткізілді. Осы оқиғаның басқа нұсқалары да ұқсас, бірақ оған жылуды оның қарындастары немесе құдайлар Вакаариден жіберген. 1914 жылдың қыркүйегінде кен өндіру тоқтатылды, сол кезде кратердің батыс жиегінің бір бөлігі құлап, лахар пайда болды, ол барлық 10 жұмысшының қазасына себеп болды, олар із-түзсіз жоғалып кетті. Тек бір лагерь мысығы ғана аман қалды, ол бірнеше күннен кейін жабдықтау кемесімен табылған еді және «Ұлы Петр» деп аталды. 1923 жылы кен өндіруге тағы да тырысылды, бірақ 1914 жылғы апаттан сабақ алған кеншілер өз үйлерін аралдың тегіс бөлігінде, қазылмалы құстар колониясының жанында салды. Олар күн сайын қайықтарын суға түсіріп, Кратер шығанағындағы кен өндіру фабрикасының портына дейін ескек еседі. Теңіз толқынды болса, олар кратер жиегіндегі өте тар жолмен жартастардың үстімен өтуге мәжбүр болды. Антибиотиктер пайда болғанға дейін күкірт дәрі-дәрмектерде, қабықша жасауға және шарап тығындарын зарарсыздандыруға антибактериялық зат ретінде қолданылды. Күкірт ұсақ теміржол вагондарымен ұнтақтау орнатына тасымалданды, сондай-ақ қаптау орнатылысы да салынды. Дегенмен, аралдағы кенде күкірт жеткіліксіз болғандықтан, ұнтақталған тас ауыл шаруашылығында тыңайтқыш компоненті ретінде пайдаланылды. Кен өндіру 1930 жылдары тыңайтқыштағы минералдық заттардың жеткіліксіздігіне байланысты тоқтатылды. Салынған ғимараттардың қалдықтары әлі де көрініп тұр, күкірттік газдардың әсерінен қатты тотыққан.
Меншік
Уакари / Ақ аралдың меншік құқығы Жаңа Зеландияның Тұрғын халқының жер сотында (қазіргі Маори жер соты) қараған алғашқы екі істің бірі болды, екіншісі – жақын орналасқан Мотухора аймағының меншік құқығы. Retireti Tapihana (Tapsell) 1867 жылы меншік құқығын талап етіп сотқа шағым түсірді. Ретриети Филипп Тапселл мен Хинеи турама Нгатикидің ұлы еді. Меншік құқығы Retireti Tapihana мен оның қарындасы Кэтрин Симпкинске бірлесіп берілді. Арал қазір Баттл отбасының сенім қорына тиесілі, оны 1936 жылы биржа брокері Джордж Реймонд Баттл сатып алған. Баттл кейіннен оны үкіметке сатудан бас тартты, бірақ 1952 жылы оны жеке табиғат сақталмалы аймақ деп жариялауға келісті. 2012 жылы аралдың меншік құқығы Питер, Эндрю және Джеймс Баттл акционерлері болып табылатын Уакари Трастқа ауыстырылды.
Жергілікті билік
Арал аумақтық әкімшілік шегіне (аудандық кеңес шегіне) кірмейді және Ішкі істер департаментінің қолдауымен Жергілікті Өзін-Өзі Басқару Министрі оның аумақтық әкімшілігі болып табылады. Аралда тұрғындар болмағандықтан, жер дамытылмаған және жеке меншікте болғандықтан, аумақтық әкімшіліктің функциялары шектеулі.
Табиғи тіршілік
Уакаари / Ақ арал - Жаңа Зеландиядағы австралиялық шұбардың маңызды көбею ошақтарының бірі. Жыл сайын мыңдаған шұбарлар осы аралға жұптасу үшін, балапандарды өсіру үшін және айналасындағы судың балықтарымен қоректену үшін келеді. Аралдың өзінде өсімдіктер өте аз, бірақ айналасындағы суларда теңіз балдырлары өседі және шұбарлардың ата-аналары балапандарын салқындату үшін оларды жинайды. 1912 жылы келген орнитолог бес түрді анықтап, төртеуін сәйкестендірді: шұбарлардан басқа, қызыл мүңкіділ гагаралар, үлкен қанатты проворниктер және ақ маңдайлы шағалалар да кездесті. BirdLife International халықаралық ұйымы шұбарлардың көбею колониясының болуына байланысты бұл аралды маңызды құс аймағы деп жариялады.
Қол жеткізу
Уакаари / Ақ арал жеке меншікте. Ол 1953 жылы жеке көркі жақсы қорық деп жарияланды және 1977 жылғы қорықтар туралы заңның талаптарына бағынады. Рұқсатсыз келушілерге араға түсуге тыйым салынған. Дегенмен, рұқсат алған туристік операторларға оған қол жеткізу оңай.