Кіріспе
Фирмалық атауы бар дәрілік затқа теңдес препарат
Жалпыға қолжетімді дәрі (немесе жай ғана жалпыға қолжетімді) – бастапқыда химиялық патенттермен қорғалған дәрілік заттармен бірдей химиялық затты қамтитын дәрілік зат. Жалпыға қолжетімді дәрілерді сатуға бастапқы дәрілік заттардың патенті аяқталғаннан кейін рұқсат беріледі. Белсенді химиялық заттың бірдей болуына байланысты, жалпыға қолжетімді дәрілердің медициналық профилі олардың патенттелген дәрілер болған кездегі тиімділігімен салыстырғанда теңдес болады. Жалпыға қолжетімді дәрінің бастапқы препараттың белсенді фармацевтикалық ингредиенті (API) бірдей, бірақ оның өндіріс процесі, құрамы, қосымша заттар, түсі, дәмі және қаптамасы сияқты кейбір ерекшеліктері болуы мүмкін. (FDA-ның «бірдей» деген сөзді қолдануы – заңдық интерпретация, нақты мағынасы емес.) Моноклоналды антиденелер сияқты биофармацевтикалық препараттар кішкентай молекулалы дәрілерден биологиялық тұрғыдан өзгеше. Биоэквивалент препараттардың белсенді фармацевтикалық ингредиенттері түпнұсқа өнімге өте жақын және әдетте кеңейтілген ережелер жиынтығымен реттеледі, бірақ олар жалпыға қолжетімді дәрілермен бірдей емес, себебі белсенді ингредиенттері олардың эталондық өнімдерінен өзгеше. Көп жағдайда жалпыға қолжетімді препараттар дәрілік затты алғашқы дамытушының патенті аяқталғаннан кейін қолжетімді болады. Жалпыға қолжетімді дәрілер нарыққа енгеннен кейін бәсекелестік нәтижесінде бастапқы фирмалық өнімнің де, оның жалпыға қолжетімді аналогтарының да бағасы айтарлықтай төмендеуі мүмкін. Көптеген елдерде патент 20 жылдық қорғауды қамтамасыз етеді. Алайда, Еуропалық Одақ және АҚШ сияқты көптеген елдер мен аймақтар, егер өндірушілер педиатриялық пациенттерге клиникалық сынақтар жүргізу сияқты нақты мақсаттарға жетсе, қосымша бес жылдық қорғауды («патент мерзімін қайта жаңарту») беруі мүмкін. Өндірушілер, көтерме саудагерлер, сақтандыру компаниялары және дәріханалар өндіріс пен таратудың әртүрлі кезеңдерінде бағаны көтере алады. 2014 жылы Generic Pharmaceutical Association талдауы бойынша, АҚШ-та жазылған 4,3 миллиард рецепттердің 88 пайызы жалпыға қолжетімді дәрілерді құрады. «Фирмалық жалпыға қолжетімді» препараттар FDA және Ұлттық денсаулық сақтау қызметі тарапынан «(а) молекуланың бастамашысы емес өндіруші шығарған патент мерзімі өткен өнімдердің жаңа дозалық формалары немесе (б) тауарлық атауы бар патент мерзімі өткен өнімнің молекулалық көшірмесі» деп анықталады. Фирмалық жалпыға қолжетімді препараттарды шығаратын компания ғылыми-зерттеу және әзірлеуге аз қаржы жұмсауы мүмкін болғандықтан, ол тек маркетингке жұмсауға болады, осылайша жоғары пайда табады және шығындарды төмендетеді. Мысалы, қазір Sun Pharma компаниясына тиесілі Ranbaxy компаниясының ең көп кірісі фирмалық жалпыға қолжетімді препараттардан түскен.
Номенклатура
Дәрілік заттардың жалпы атаулары стандартталған жұрнақтарды қолдана отырып жасалады, бұл жұрнақтар препараттарды кластар арасында және кластар ішінде ажыратады және олардың әсер ету механизмін көрсетеді.
Экономика
Фармацевтикалық компания дәрі-дәрмекті алғаш рет нарыққа шығарғанда, оны әдетте патент қорғайды, ол мерзімі біткенше компания бәсекелестерді патентті бұзғаны үшін сотқа беру арқылы шеттетуге мүмкіндік береді. Жаңа дәрі-дәрмектерді әзірлейтін фармацевтикалық компаниялар, әдетте, дәрі-дәрмектерді әзірлеуге жұмсаған шығындарын (сәтсіз аяқталған кандидаттардың шығындары да қоса алғанда) өтеу және пайда табу мақсатында, күшті патенттік қорғауға ие дәрі-дәрмектерге ғана инвестиция жасайды. Жаңа химиялық құрамы бар дәрі-дәрмекті табу, сынау және нормативтік келісім алудың бір брендтік компанияға орташа құны 2003 жылы 800 миллион АҚШ доллары, ал 2014 жылы 2,6 миллиард АҚШ доллары деп бағаланды. Жаңа өнімдерді нарыққа шығаратын фармацевтикалық компаниялар өнімдерінің эксклюзивтілігін ұзарту үшін бірнеше стратегия қолданады, олардың кейбіреулері жүйеге қарсы ойын ретінде қарастырылады және сыншылар оларды "мәңгі жасыл" деп атайды, бірақ бір кезде патенттік қорғау болмайды. Ірі фармацевтикалық компаниялар патенттерін жалпыға қолжетімді бәсекелестіктен қорғауға миллиондаған доллар жұмсайды. Жалпы қолжетімді дәрілер әдетте брендтік дәрілерге қарағанда әлдеқайда төмен бағамен және кірістілігі төмен сатылады. Бұған себеп – дәрі-дәрмек патентпен қорғалмағанда өндірушілер арасында бәсекелестік күшейеді. Бағалар көбінесе экономикалық жағдайы нашар елдердегі тұтынушыларға қолжетімді болады. Жалпы қолжетімді дәрі-дәрмек компаниялары брендтік компанияның бұрынғы маркетингтік күш-жігерінен де пайда көре алады, соның ішінде жарнама, дәрі-дәрмек өкілдерінің презентациялары және тегін үлгілерді тарату. Көптеген дәрі-дәрмектер жалпыға қолжетімді өндірушілермен нарықта он жыл немесе одан да көп уақыттан бері бар және пациенттер мен дәрігерлерге жақсы таныс болуы мүмкін, бірақ көбінесе олардың брендтік атауларымен. Үндістан әлемдегі жалпы қолжетімді дәрі-дәрмектер нарығында көшбасшы ел болып табылады және 2019-20 (сәуір-наурыз) жылы 20,0 миллиард АҚШ долларына тең дәрі-дәрмек экспорттады. Үндістан АҚШ және Еуропалық Одаққа жалпы қолжетімді дәрі-дәрмектерді экспорттайды. Сондай-ақ, нарық зерттеулері қауымдастығының мәліметтері бойынша, 2021 жылы жаһандық жалпы қолжетімді дәрі-дәрмектер нарығы 465,96 миллион АҚШ долларына бағаланды және 2022-2028 жылдар аралығында 5,5% құрастыратын өсім күтілуде. Ұлыбританияда жалпы қолжетімді дәрілердің бағасы мемлекеттік өтеу мөлшерімен реттеледі. Фармацевттер мен дәрігерлер төлейтін баға негізінен лицензия иелерінің санына, бастапқы брендтің сату көлеміне және өндірістің қарапайымдылығына байланысты анықталады. Бағаның төмендеу графигі әдетте "тісті" қисық түрінде болады, ол жалпы қолжетімділік күні брендтік бағадан басталады, содан кейін бәсекелестік күшейген сайын төмендейді. Бірнеше жылдан кейін график әдетте бастапқы брендтік бағаның шамамен 20% деңгейінде тұрақтанады. Шамамен 20% жағдайда баға "қайта өседі": кейбір лицензия иелері сату бағасы өнімнің өзіндік құнынан төмен болған кезде нарықтан шығып, баға қысқа мерзімге көтеріледі, содан кейін лицензия иелері жаңа қормен нарыққа қайта кіреді. 2016-2017 жылдары Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі (NHS) жалпы қолжетімді дәрі-дәрмектерге шамамен 4,3 миллиард фунт стерлинг жұмсады. 2012 жылы АҚШ-тағы рецепттердің 84 пайызы жалпы қолжетімді дәрілермен орындалды, ал 2014 жылы АҚШ-та жалпы қолжетімді дәрілерді қолдану денсаулық сақтау саласында 254 миллиард доллар үнемдеуге мүмкіндік берді. Дамыған елдердің көпшілігі жалпы қолжетімді дәрі-дәрмек өндірушілерден олардың препараттары брендтік препараттармен биоэквивалентті екенін дәлелдеуін талап етеді. Биоэквиваленттілік жалпы қолжетімді дәрі-дәрмектер брендтік өніммен бірдей болуы керек дегенді білдірмейді ("фармацевтикалық балама"). Химиялық айырмашылықтар болуы мүмкін, мысалы, басқа тұз немесе эфир қолданылуы мүмкін. Әртүрлі қосалқы ингредиенттер жалпы қолжетімді препараттың бастапқы брендтен өзгеше болуы мүмкін. Алайда, дәрі-дәрмектің терапевтикалық әсері бірдей болуы тиіс ("фармацевтикалық балама"). Көптеген кіші молекулалы препараттар, егер олардың фармакокинетикалық параметрлері (аудан астындағы қисық (AUC) және ең жоғары концентрация (Cmax)) 80-125% сенімділік интервалының 90% шегінде болса, биоэквивалентті деп танылады; АҚШ-та бекітілген көптеген жалпы қолжетімді препараттар осы шекте жақсырақ. Ингаляторлар, жабысқақ жеткізу жүйелері, липосомалық препараттар немесе биодайымалы препараттар сияқты күрделі өнімдер үшін фармакодинамикалық немесе клиникалық эквиваленттілікті көрсету қиынрақ.
Америка Құрама Штаттары
1984 жылы қабылданған дәрілік заттар бағасының бәсекелестігі және патенттік мерзімді қалпына келтіру туралы заң, бұл Хэтч-Ваксман заңы ретінде белгілі, генерикалық дәрілерді мойындау рәсімдерін стандартизациялады. 2007 жылы FDA Құндылық және тиімділік үшін арналған генерикалық бастаманы (GIVE) іске қосты: генерикалық дәрілерді мақұлдау процесін жаңғырту және оңайлату, сондай-ақ қол жетімді генерикалық өнімдердің санын және әртүрлілігін арттыру мақсатындағы бастама. Кез келген компания генерикалық дәріні сату үшін алдымен Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасына (FDA) Ұқыпты жаңа дәрі өтінімін (ANDA) ұсынуы керек, бұл дәрінің бұрын мақұлданған «эталондық тізімдегі дәріге» терапиялық эквивалентті екенін көрсету және оны қауіпсіз және тұрақты түрде өндіре алатынын дәлелдеу үшін қажет. (Бұл көрсеткіш статистикалық есептеудің бөлігі болып табылады және генерикалық дәрілер брендтік аналогтарынан 25 пайызға дейін ерекшеленуі мүмкін дегенді білдірмейді.) FDA 1996 және 2007 жылдар арасында жүргізілген 2070 зерттеуді бағалады, олар брендтік және генерикалық дәрілердің адам ағзасына сіңуін салыстырды. Генерикалық және брендтік дәрілердің сіңуінің орташа айырмашылығы 3,5 пайызды құрады, бұл брендтік дәрілердің екі партиясы арасындағы айырмашылыққа ұқсас. Биологиялық препараттардың инновациялық емес нұсқалары, яғни биосимилярлар, биоэквиваленттілікті анықтайтын сынақтармен қатар иммуногенділік үшін клиникалық сынақтарды қажет етеді. Бұл өнімдер партиялар арасындағы өзгергіштік және олардың биологиялық табиғатына байланысты толықтай бірдей бола алмайды және оларға қосымша талаптар қойылады. Өтінім мақұлданған кезде FDA генерикалық дәріні өзінің терапиялық эквиваленттілік бағалаулары бар мақұлданған дәрілік өнімдер тізіміне қосады және эталондық тізімдегі дәрі мен генерикалық арасындағы эквиваленттілікті көрсететін түсіндірмелер қосады. FDA сондай-ақ әртүрлі биожетімділікке ие бірдей ингредиенттерді қолданатын дәрілерді таниды және оларды терапиялық эквиваленттілік топтарына бөледі. Мысалы, 2006 жылғы деректер бойынша дилтиазем гидрохлориді төрт эквиваленттілік тобына бөлінді, олардың барлығы бірдей белсенді ингредиентті қолданды, бірақ тек әр топтың ішінде ғана эквивалентті саналды. Инновациялық дәрінің патенті аяқталғаннан кейін генерикалық компания дәріні жылдам сату үшін патент мерзімі аяқталғанға дейін ANDA-ны ұсынуы керек. Бұл генерикалық компанияны патентті бұзу туралы сотқа шақыру қаупіне ұшыратады, өйткені ANDA-ны ұсыну актісі патенттің «жасалма бұзушылығы» ретінде қарастырылады. Дәрілік инноватор немесе патент иесі патенттік дау туған жағдайда генерикалық компаниялар патенттің жарамдылығына қарсы сотқа шағымдануы мүмкін. Жеке тараптар арасындағы кез келген сот процесі сияқты, инноваторлар мен генерикалық компаниялар дауды бітісуге келісе алады. Мұндай келісімдердің кейбіреулері кері төлемді патенттік келісімдер түрінде болғанда соттармен жойылды, онда генерикалық компания сот ісін тоқтату үшін төлем қабылдайды, генерикалық өнімді енгізуді кешіктіреді және Хэтч-Ваксман заңының мақсатына нұқсан келтіреді. Инноваторлық компаниялар патенттерінің мерзімі өткеннен кейін басқа компанияға авторизацияланған генерикті сатуға рұқсат беру арқылы өз дәрілерінен түсетін кірістің бір бөлігін сақтауға тырысады. 2011 жылғы FTC есебінде 180 күндік эксклюзивтілік кезеңінде авторизацияланған генериктің енгізілуі тұтынушыларға төменгі бағалармен пайда әкелгені көрсетілді, себебі бұл бәсекелестікті күшейтеді. Инноваторлық компаниялар FDA-ға азаматтық петиция ұсыну арқылы ANDA қабылдануына қарсы аргументтер келтіре алады. Жеке тұлғалардың немесе ұйымдардың федералды үкіметке петиция ұсыну құқығы АҚШ Конституциясының Бірінші түзетуімен кепілдендірілген. Осы себепті FDA ережелерді қабылдады, олардың ішінде кез келген «мүдделі тұлға» FDA-дан «ережелер мен бұйрықтарды қабылдауды, өзгертуді немесе күшін жоюды» сұрауға және осыны іске асыру процедурасын белгілеуге құқылы.
Қабылдау
Кейбір жалпы қолданылатын дәрілерді дәрігерлер күдікпен қарайды. Мысалы, варфарин (Кумадин) емдік диапазоны тар және пациенттерде емдік емес немесе уытты деңгей болмауына көз жеткізу үшін жиі қан талдауы қажет. Онтариода жүргізілген зерттеуде Кумадинді жалпы варфаринмен алмастыру қауіпсіз екені көрсетілді, бірақ көптеген дәрігерлер өз пациенттерінің фирмалық жалпы баламаларын қабылдауына қанағаттанбайды. Кейбір елдерде (мысалы, Австралияда) бір дәрі бірнеше фирмалық атаумен тағайындалған жағдайда, дәрігерлер дәріханаларға пациенттің өтініші болмаса, жазылған фирмадан басқасын алмастыруға рұқсат бермеуі мүмкін.
Қалпына келтіру
1980 жылдардың соңында генерикалық дәрілерді мақұлдауға байланысты бірқатар дау-дамайлар жұртшылықтың генерикалық дәрілерге сенімін күйретті; бірнеше жағдайда компаниялар өз өнімдерінің орнына нақты дәріні пайдаланып, биоэквиваленттілік туралы деректерді алаяқтық жолмен алды. Конгресс жүргізген тергеу нәтижесінде FDA-да сыбайлас жемқорлық анықталды, онда қызметкерлер кейбір генерикалық компаниялардың өтінімдарын мақұлдау үшін пара алды және басқаларын кешіктірді немесе қабылдамады. 2007 жылы Солтүстік Каролина мемлекеттік радиосының «Халықтың дәріханасы» бағдарламасы тұтынушылардың бупропион (Веллбутрин) генерикалық түрлерінен күтпеген салдарлар байқалғаны туралы шағымдарын жариялай бастады. Соңынан, Teva Pharmaceutical Industries компаниясы сатқан Impax Laboratories компаниясының 300 мг ұзартылған босатылатын таблеткалары 2012 жылы FDA олардың биоэквивалентті емес екенін анықтағаннан кейін АҚШ нарығынан алынып тасталды. 2019 жылға қарай генерикалық дәрілердің сапасымен байланысты мәселелер, әсіресе АҚШ-тан тыс жерде өндірілгендерде, кеңінен таралды. FDA АҚШ-тан тыс өндіріс орындарын сирек – жыл сайынғыдан кем – тексеріп отырады. FDA әдетте тексерулер туралы алдын ала хабарлайды, бұл инспекторлар келгенге дейін мәселелерді жасыруға мүмкіндік береді; ешқандай алдын ала хабарламасыз немесе минималды хабарламамен жүргізілген тексерулер Үндістан мен Қытайдағы генерикалық дәрі-дәрмек өндіріс орындарындағы көптеген ауыр проблемаларды көрсетті. Сот генерикалық компаниялар авторлық құқықтың белгісіндегі ақпараттың болуына немесе болмауына жауапты емес деп шешті.
Үндістан
Үндістан үкіметі 1960-шы жылдардың басында және 1970 жылғы Патенттер туралы заңмен үнді компанияларының дәрі-дәрмек өндірісін көтеруге бастама берді. Патенттер туралы заң тағамдық өнімдер мен дәрі-дәрмектердің құрамына патент беруді жойды, бірақ өндіріс процесіне патенттерді сақтап, олардың мерзімін бес-жеті жылға дейін қысқартты. Патенттік қорғаудың болмауы Үндістан және әлемдік нарықтарда арзан бағада дәрі-дәрмек өндіру үшін жаңа процестерді кері инжиниринг арқылы жасап, үнді компанияларына ниша жасады. 2002 жылы Үндістанның Медициналық Кеңесі жариялаған этика кодексі дәрігерлерге дәрі-дәрмектерді тек қана халықаралық бейтарап атауларымен тағайындауды талап етеді. Үндістан әлемдегі генерикалық дәрі-дәрмектер нарығында көш бастап тұр, ал Sun Pharmaceuticals – Үндістандағы ең ірі фармацевтикалық компания. 2017–2018 жылдары (сәуір–наурыз) үнді генерикалық дәрі-дәрмек компаниялары 17,3 миллиард АҚШ долларына тең дәрі-дәрмек экспорттады. 1945–2017 жылдары биоэквиваленттілік зерттеулері тек төрт жылдан кем уақыт бұрын шыққан дәрі-дәрмектердің генерик түрлері үшін ғана қажет болды. 2017 жылдан бастап, белгілі бір кластағы барлық генерикалық дәрі-дәрмектер, олардың жасынан тәуелсіз, мақұлдану үшін биоэквиваленттілікті көрсетуі керек.
Қытай
Қытайдың фармацевтикалық индустриясының үлкен бөлігі – генерикалық дәрілерді өндіру. Батыс сарапшылары Қытайда патенттерге әкімшілік қорғау жеткіліксіз дейді. Бірақ, Дүниежүзілік сауда ұйымына қосылу патенттік жүйені күшейтті. Қытай әлі де белсенді фармацевтикалық ингредиенттердің ең ірі экспорттаушысы болып табылады, 2017 жылғы есеп бойынша әлемдік нарықтың 40 пайызы осы елге тиесілі. 2016 жылдан бастап жаңа генерикалық дәрілер үшін биоэквиваленттілік зерттеулері қажет, ал ескі дәрілерге де осы талап қолданылады. Сонымен қатар, in vitro ерігіштік сипаттамалары да сәйкес болуы керек. 2018 жылдан бері 44 түрдегі дәрілер сынақтан босатылды (тек ерігіштігі тексеріледі), ал 13 түріне жеңілдетілген сынақтар ғана қажет.
Өнеркәсіп
2021 жылға қарай бірнеше ірі компания дәстүрлі түрде генерикалық дәрілер нарығын басып келді, олардың ішінде Viatris (Mylan және Upjohn компанияларының бірігуі), Teva, Novartis-тің Sandoz және Sun Pharma компаниялары бар. Дәстүрлі генерикалық дәрілердің бағасы төмендегендіктен, Үндістанның Sun Pharma, Aurobindo Pharma және Dr. Reddy's Laboratories, сондай-ақ Канаданың Apotex сияқты жаңа компаниялар нарық үлесін кеңейтті, бұл биосимилярларға қызығушылықты арттырды.