Он екі қатарлы гитараның дыбыстық ерекшеліктері

Кіріспе

Көбірек дыбыс үшін жасалған қыллы аспап, алты бағытты гитаралар.

Он екі қыллы гитара (немесе 12 қыллы гитара) – стальной қыллы гитара, онда алты бағытта 12 қыл бар, ол стандартты алты қыллы гитараға қарағанда қалыңдау, дыбыстырақ тембр береді. Әдетте, төменгі төрт бағыттың қылдары октавалармен, ал жоғарғы екі бағыттың қылдары бірдей үнмен күйленеді. Әр қос қыл бағытындағы қылдар арасындағы аралық тар, және әр бағыттың қылдары бірлік ретінде таспаланады және тартылады. Мойын кеңірек, қосымша қылдарды орналастыру үшін, және классикалық гитара мойнының еніне ұқсас. Дыбысы, әсіресе акустикалық аспаптарда, алты қылды аспаптарға қарағанда толырақ және гармониялық резонансты. Он екі қыллы гитара 6 қылды гитара сияқты ойналуы мүмкін, өйткені ойнаушылар стандартты 6 қылды гитара сияқты бірдей ноталар, аккордтар мен гитара әдістерін қолданады, бірақ озық әдістер қиын болуы мүмкін, өйткені ойнаушылар бір уақытта екі қылды тартуы немесе ойнауы керек. Құрылымдық тұрғыдан алғанда, он екі қылды гитаралар, әсіресе 1970 жылға дейін жасалғандары, алты қылды гитаралардан келесідей ерекшеленеді:
Қақпағы 12 құбырды орналастыру үшін ұзартылған. Алты қосымша қылдың арттырылған тартылысы мойынды нығайтуды қажет етеді. Денесі де нығайтылған, және жоғары тартылысқа төтеп беру үшін мықты құрылыммен салынған. Жалпы қылдың тартылысын азайту үшін, таспалардың ұзындығы қысқа болады. Он екі қылды гитаралар акустикалық және электрлі түрлерде жасалады. Дегенмен, акустикалық түрі көбірек таралған.

"Хор" эффектісі

12 кыллы гитараның екі қатарлы сымдары жылтылдаған әсер тудырады, себебі тіпті бір-бірімен үйлесімде күйделген сымдар да нақты бір уақытта дірілдей алмайды – яғни, олар фазадан шығып дірілдейді. Бұл дыбыс құлаққа «жанды» немесе «ылғалды» секілді естіледі, кейбірлер бұл дыбысты сәл қатемен күйленген сымдарға теңейді. Фазадан шыққан дірілдесулердің арасындағы қиылысу белгілі бір ырғақты құбылысқа әкеледі, ол дыбыс қарқындығының мезгіл-мезгіл көтерілуі мен төмендеуін тудырады, бұл музыкада әдетте құлаққа жағымды болып есептеледі. Пит Сигер 12 кыллы гитараның ерекше дыбысын «қоңыраудың саңғырығы» деп сипаттаған.

Шығуы мен тарихы

Қазіргі 12 кыллы гитараның шығу тегі нақты белгісіз, бірақ ол 19 ғасырдың соңғы жылдары пайда болды. Екі қатарлы ішектері бар аспаптарды қолданған ең ықтимал ата-бабалары – испандық тарихы бар мексикалық аспаптар, мысалы, бандолон, гитара септима, гитара квинта хуапангуера және бахо сексто. 1901 жылғы Панамерикандық көрмедегі мексикалық үлгілі оркестр суретінде 12 ішекшелі гитара бейнеленген. 19 ғасырдың соңында аркалы мандолина АҚШ-та жасалған екі қатарлы ішектері бар алғашқы аспаптардың бірі болды. 19 және 20 ғасырдың басында 12 ішекшелі гитаралар «жаңалық» саналды. 12 кыллы гитара 1920 және 1930 жылдарға дейін блюз және халық музыкасының маңызды бөлігіне айналмады, олардың «көлемді» дыбысы осы кезеңде бағаланды. Содан бері 12 кыллы гитара халық, рок, джаз және эстрада музыкасының белгілі бір түрлерінде өзінің орнын тапты. 1930 жылдары мексика-американдық гитарист әрі әнші Лидия Мендоса бұл аспапты кеңінен танымал етті. 1950 жылдары Лид Беллидің шәкірті Фред Герлах аспапты американдық халық музыкасына енгізді. Бастапқыда, оның екі қатарлы ішектерінде ішектерді таңдау немесе «бұру» орындаудың қиындығына байланысты, көбінесе сүйемелдеу үшін қолданылды. Дельта-блюз гитарасының шебері Роберт Локвуд кісіге 1960 жылдардың соңында көрнекті жапондық гитара шебері жасаған қолмен жасалған 12 ішекшелі акустикалық гитара сыйға тартылды, ол одан әрі Локвудтың таңдауына айналды. Алайда, 20 ғасырдың соңында көптеген музыканттар 12 кыллы гитарада жеке орындау өнерін дамытуға белсенді түрде кірісті, олардың ішінде Лео Коттке, Питер Ланг, Джон Маклафлин, Ларри Кориэлл, Ральф Таунер, Робби Башо, Роджер Уиттакер, Джек Роуз және Джеймс Блэкшоу болды.

Электрлік 12 кыллы гитаралар

Электрлі 12 кыллы аспап 1960 жылдары поп және рок музыкасының маңызды бөлігіне айналды. Аспапты алғаш рет қолдануды The Wrecking Crew гитаристтері бастады; 1963 жылы Кэрол Кей The Crystals хит-трегінде "Then He Kissed Me" және Джеки ДеШаннонның "When You Walk in the Room" әнінде Guild компаниясының алты кыллы аспабын пайдаланды. Глен Кемпбелл ДеШаннонның өзі құрастырған әйгілі гитаралық үлгіні 12 кыллы электрлі аспапта орындады. Алғашқы кең көлемде өндірілген 12 кыллы электрлі аспаптардың бірі – Bellzouki. 1961 жылы Danelectro компаниясы ұсынған, сессиялық гитарист Винни Беллдің дизайны бойынша жасалған ол бастапқыда дәстүрлі 12 кыллы гитараның электрлі нұсқасы емес, электр гитарасы мен бузукидің аралас түрі саналды. 1963 жылы Ұлыбританияда JMI компаниясы Vox Bouzouki аспабын қысқа мерзімге өндірді, кейін Италияда The Vox Tempest XII деп аталды. Оны 1964 жылы Питер мен Гордонның "A World Without Love" хит-синглінде Вик Флик қолданды. 1963 жылдың соңында Burns компаниясы Double Six аспабын жасады және прототипін The Shadows тобының Хэнк Марвинге ұсынды. Ол оны 1964 жылы Клифф Ричардтың "Wonderful Life" фильмінің саундтрегіндегі бірнеше әндерде пайдаланды. Double Six сонымен қатар The Searchers тобының ДеШаннонның "When You Walk in the Room" әнінің кавер-нұсқасында қолданылды. Электрлі 12 кыллы аспап 1964 жылы Rickenbacker 360 аспабының шығуымен танымал болды. 1965 жылы Харрисоннан шабыттанған Роджер МакГинн Rickenbacker 12 кыллы аспабын The Byrds тобының фолк-рок дыбысының негізгі бөлігіне айналдырып, аспапты одан әрі танымал етті. 1960 жылдардың ортасына қарай көптеген гитара өндірушілер бәсекелес аспаптарды шығара бастады, олардың ішінде Fender Electric XII (The Move тобының Рой Вуд қолданған) және Vox Phantom XII (The Hollies тобының Тони Хикс қолданған) болды. Gretsch, Guild және Gibson да 60-жылдардың ортасынан бастап және келесі онжылдықтарда 12 кыллы электрлі модельдерді өндірді. Стандартты электрлі 12 кыллы аспаптар 60-жылдардың соңында американдық фолк-рок сахнасының аяқталуымен азырақ танымал болды. 1969 жылы Fender және Gibson компаниялары Electric XII және ES 335 12 кыллы нұсқаларын өндіруді тоқтатты. Алайда, 1970 жылдардан бастап прогрессивті рок, хард-рок және джаз-фьюжн гитаристтері, ең әйгілісі Led Zeppelin тобының Джимми Пейдж, Eagles тобының Дон Фельдер, The Mahavishnu Orchestra тобының Джон Маклафлин және Rush тобының Алекс Лифсон, тізімдегі алты және 12 кыллы мойындары бар екі мойынды гитараларды (мысалы, Gibson EDS 1275) концерттерде пайдаланды, бұл оларға әндердің ортасында дыбыстарды оңай өзгертуге мүмкіндік берді. 70-ші жылдардың соңы мен 80-ші жылдардың басындағы пост-панк дәуірінде 60-шы жылдарға ықпал еткен альтернативті рок, поп және инди гитаристтері арасында 12 кыллы гитараны қолдану қайта жанданды. The Smiths тобының Джонни Марр, XTC тобының Дейв Грегори, The Bangles тобының Сусанна Хоффс, The Church тобының Марти Уилсон Пайпер, R.E.M. тобының Питер Бак, Tom Petty and the Heartbreakers тобының Том Петти және Майк Кэмпбелл көптеген әндерінде 12 кыллы аспапты (әсіресе Rickenbacker) таңдады. 1980 жылдары Rickenbacker компаниясының президенті Джон С. Холл Роджер МакГиннді шектеулі шығарылымдағы қолтаңбалық модельге қатысуға шақырды. МакГинн риза болды. Роджер МакГинннің Rickenbacker 12 кыллы аспабы 1988 жылы 370/12 RME1 моделі ретінде таныстырылды. Кейбір 12 кыллы гитаралар сыртқы түрі мен дыбысының есебінен иілуді болдырмау немесе кейінге жылдыру үшін дәстүрлі емес құрылымдық элементтерге ие. Сымдардың кернеуін азайту үшін 1970 жылға дейін жасалған 12 кыллы гитаралардың мойны мен шкаласы алты кыллы гитараларға қарағанда қысқа болды, бұл табақтардың арасы тығыз болуына әкелді. Бірақ Oscar Schmidt компаниясы банкротқа түскенге дейін жасаған аспаптарда 26,5 дюймдей шкала ұзындығы болды. Олардың көпірлері, әсіресе акустикалық гитараларда, сол себепті үлкен нығайту пластиналарына ие болды, ал жоғары кернеудің әсеріне қарсы күресудің тағы бір жолы ретінде алты кыллы аспаптарға қарағанда құйрық және жүзетін көпірлер жиі кездесті. 1970 жылдан кейін жасалған гитаралардың материалдары, дизайны және құрылымындағы жетістіктер осы шаралардың көпшілігін жойды. Қазіргі 12 кыллы гитаралар көбінесе алты кыллы гитаралармен бірдей өлшемдерде және шкала бойынша жасалады, бірақ әдетте салмағы ауыр және тіректері күшті болады.

Electric 12 strings became a staple in pop and rock music in the 1960s. Early use of the instrument was pioneered by the guitarists of The Wrecking Crew; in 1963, Carol Kaye used a converted Guild six string on The Crystals' hit "Then He Kissed Me," and on Jackie DeShannon's song "When You Walk in the Room," Glen Campbell played a well known guitar figure, composed by DeShannon, on an electric 12 string. One of the first mass produced electric 12 strings was the Bellzouki. Introduced by Danelectro in 1961, from a design by session guitarist Vinnie Bell, it was initially considered a cross between an electric guitar and a bouzouki rather than an electric version of the traditional 12 string guitar. In the UK in 1963, JMI briefly produced the Vox Bouzouki, later produced in Italy as The Vox Tempest XII, which was used by Vic Flick on the Peter and Gordon hit single "A World Without Love" in 1964. In late 1963, Burns developed the Double Six, supplying a prototype to Hank Marvin of The Shadows, who used it on a number of songs for the soundtrack of the 1964 Cliff Richard movie Wonderful Life; the Double Six was also used on The Searchers' cover version of De Shannon's "When You Walk in the Room." The electric 12 string gained prominence with the introduction in 1964 of the Rickenbacker 360, In 1965, inspired by Harrison, Roger McGuinn made the Rickenbacker 12 string central to The Byrds' folk rock sound, further popularising the instrument. By the mid 1960s, most major guitar manufacturers were producing competing instruments, including the Fender Electric XII (used by Roy Wood of The Move), and the Vox Phantom XII (used by Tony Hicks of The Hollies). Gretsch, Guild, and Gibson also produced electric 12 string models from the mid Sixties and following decades,

Standard electric 12 strings became less popular with the end of the American folk rock scene in the late sixties; Fender and Gibson ceased production of the Electric XII and ES 335 12 string variant respectively, in 1969. However, from the 1970s, some progressive rock, hard rock, and jazz fusion guitarists, most notably Jimmy Page of Led Zeppelin, Don Felder of the Eagles, John McLaughlin of The Mahavishnu Orchestra and Alex Lifeson of Rush used double necked guitars such as the Gibson EDS 1275, with six string and 12 string necks, for live appearances, allowing easy transition between different sounds mid song. The post punk era of the late '70s and early '80s saw a resurgence of electric 12 string guitar use among '60s influenced alternative rock, pop, and indie guitarists. Players such as Johnny Marr of The Smiths, Dave Gregory of XTC, Susanna Hoffs of The Bangles, Marty Willson Piper of The Church, Peter Buck of R. E. M., and Tom Petty and Mike Campbell of Tom Petty and the Heartbreakers often chose 12 strings (particularly Rickenbackers) for many songs. In the 1980s John C Hall, president of Rickenbacker, invited Roger McGuinn to participate in a limited edition signature model. McGuinn was delighted. Roger McGuinn's signature model Rickenbacker 12 string was introduced in 1988 as the 370/12 RME1. Some 12 string guitars have nontraditional structural supports to prevent or postpone warping, at the expense of appearance and tone. To additionally reduce string tension, 12 string guitars built prior to 1970 typically had shorter necks and scale lengths than six string guitars, which made frets more closely spaced, with some notable exceptions such as the instruments made by the Oscar Schmidt company before their bankruptcy, which usually had scale lengths of around 26.5". Their bridges, especially in acoustic guitars, had a larger reinforcement plate for the same reason, and tailpiece and floating bridge setups were far more common than on six string instruments as another way to combat the effect of the high tension. Advances in materials, design, and construction in such guitars made after 1970 have eliminated most of these accommodations. Contemporary 12 string guitars are commonly built to the same dimensions and scale as their six string counterparts, albeit still usually with heavier build and bracing.

Тюнинг

Қазіргі кезде стандарт саналатын ең көп таралған қосымшалар – стандартты алты қыллы гитараның қосымшаларының өзгеруі: E3•E2 A3•A2 D4•D3 G4•G3 B3•B3 E4•E4, ең төменгі (алтыншы) қатардан ең жоғары (бірінші) қатарға дейін. Lead Belly және басқа да кейбір музыканттар ең төменгі қатарды бір октаваның орнына екі октаваға көтеріп, жоғарғы қатармен бірге үшінші қылды шығарады, ал кейбіреулері үшінші қатарды да бірге, ал кейбіреулері жоғарғы қатардан басқа барлық қатарларды октавамен қосады. Кейбір орындаушылар 12 қыллы гитарада ашық қосымшаларды және стандартты емес гитара қосымшаларын қолданады. Кейбір орындаушылар екі қылды октава немесе унисоннан басқа интервалдарға қосумен тәжірибе жасады: Ральф Тауннер (Oregon), Ларри Кориелл және Филип Кэтрин сияқты джаз гитаристері 12 қыллы гитараларының бас қылдарын октавалар мен унисонның орнына жоғарғы квинталарға және үштіктерді төменгі кварталарға қосты; Майкл Гулезиан жоғарғы екі қылдағы қылдарды толық тон интервалдарына (сондай-ақ кейбір басқа қылдарды октава төмен) өте бай, күрделі дыбыс алу үшін қосты. Қылдардың санының көп болуы дерлік шексіз мүмкіндіктер ұсынады.

Нэшвилл күйін баптау

Nashville Tuning – екі алты кыллы гитараны бірдей ойнату арқылы он екі кыллы гитараның дыбысын имитациялау тәсілі. Бұл, бір алты кыллы гитараның төменгі төрт кылдарын он екі кыллы жиынтықтан алынған сол төрт кылдың жоғарғы октавалық нұсқаларымен алмастыру және осы төрт кылды алты кыллы гитарадағы стандартты күйден октава жоғары реттеу арқылы қол жеткізіледі. Бұл гитараны стандартты реттелген алты кылды гитарамен екі рет жазу (double tracking) студияларда он екі кылды гитараның "таза" әсерін алу үшін жиі қолданылады.

Мексикалық 12 кыллы көйлек

Мексикалық 12 саптық гитара, сондай-ақ рекинто немесе Сьерреньо стилі деп те аталады, — бұл бадо сексто немесе бадо квинто дыбысын шамамен шығарып, Солтүстік Мексиканың (norteño), Техано (Tex Mex) және конхунто (música mexicana tejana) сияқты аймақтық мексикалық стильдерде ойнай алатын өзгертілген 12 саптық гитаралар. Дәстүрлі 12 кыллы гитарада төменгі төрт кылдың (E, A, D және G) октавалық жұптары, ал жоғарғы екеуінің (B және E) унисондық жұптары болады. Дегенмен, мексикалық аймақтық стильлер үшін барлық кылдар дәстүрлі октавалық жұптардың орнына бір-бірімен үйлесімді унисон жұптарымен орнатылады. Бұл конфигурация құрметті бадо секстоның дыбысына ұқсас резонанстық тембрді қамтамасыз етеді, бірақ көпір мен мойынға айтарлықтай күш түсіреді. Бұған қоса, әдетте, құрылысқа өзгеріс енгізіліп, мойын теңгеріледі және көпір нығайтылады.

Ойнау

12 кыллы гитарадағы көп сандығы саптар мен жоғары жиынтық сым кернеуі екі қолмен ойнауды қиындатады. Аккордтарды басу үшін күш көп керек, ал мойынның ені мен сымдардың қосымша кернеуі соло ойнау мен сымды бүгуді қиын етеді. Екі жіпті саптар арасындағы қашықтық әдеттегі 6 кыллы гитараның бір жіпті саптары арасындағы қашықтықтан тар болады, сондықтан тек аккордтарды тартып ойнағанда ғана емес, медиатормен немесе саусақ ұшымен ойнағанда да жоғары дәлдік қажет. Осының салдарынан, аспап көбінесе сүйемелдеу үшін қолданылады, бірақ бірнеше музыканттар 12 кыллы гитараны сололық аспап ретінде дамытуға уақыт бөлді. Flat picking сололары электр гитарада жиі кездеседі, ал Лео Коттке сияқты акустикалық музыканттар аспапқа саусақпен ойнау техникасын бейімдеген, ал Ральф Тауннер сияқты музыканттар классикалық ойнау техникасын қолданды. Роджер МакГинн 12 кыллы гитарада ойнаудың өзіндік стилін жасады. Rickenbacker 360/12 12 кыллы гитараның мойыны 6 кыллы гитараның мойынындай кең. Сондықтан соло ойнау оңайырақ болды, ол банджодағы әдістерін аккордтарды ойнау үшін пайдаланды. Компрессорды қолданумен қатар, бұл The Byrds тобының дыбысын анықтады. Lead Belly дәстүрлі, қарапайым тартып ойнау стилін және сол кезде танымал болған саусақпен ойнау әдісін бейімдеді, ал Blind Willie McTell де саусақпен ойнау арқылы 12 кыллы гитарада ойнады.