Кіріспе

Гүлді өсімдіктер түрі, Эрик Фридландер альбомы. Жұмақ дәндері (Aframomum melegueta) – имбирь тұқымдасына жататын, Zingiberaceae, және кардамонға жақын түр. Оның тұқымдары дәмдеуіш ретінде қолданылады (ұнтақталған немесе бүтін); ол тікенектей, қара бұрыш сияқты дәмімен, цитрус ескертулерімен ерекшеленеді. Оны мелегуэта бұрышы, Гвинея дәндері, оссаме немесе фом виса деп те атайды, кейде аллигатор бұрышымен шатастырады. Африка бұрышы және Гвинея бұрышы деген терминдер де қолданылған, бірақ олар Селим (Xylopia aethiopica) дәндері сияқты басқа дәмдеуіштерге де қатысты болуы мүмкін. Бұл Батыс Африкаға тән, кейде осы тауардың құрметіне Бұрыш жағалауы (немесе Астық жағалауы) деп аталады. Сонымен қатар, Оңтүстік Эфиопияның Баскето ауданында да маңызды ақшалай дақыл болып табылады.

Сипаттамалары

Aframomum melegueta – Батыс Африка жағалауындағы батпақты ортада өсетін, көп жылдық шөптесін өсімдік. Оның құбыр тәрізді, қызғылт гүлдері ұзын қабықшаларға айналады, олардың ішінде көптеген кішкентай, қызғылт қоңыр тұқымдар болады. Тұқымдардың күшті, бұрыш тәрізді дәмі ароматты кетондардың, мысалы (6) парадолдың (жүйелі атауы: 1 (4-гидрокси-3-метоксифенил) декано-3-он) әсерінен туындайды. Қадам сияқты туыс өсімдіктерде кең таралған эфир майлары тек аз мөлшерде кездеседі. Сабағы кейде қысқа болып келеді және көбінесе жарақат іздері мен түскен жапырақтардың белгілерін көрсетеді. Жапырақтары тар, бамбук жапырақтарына ұқсас, және жақсы дамыған тамыр жүйесіне ие. Шөптесін өсімдіктің гүлдері хош иісті, апельсин түсті төменгі жапырақтары және жазғы қызғылт-сары жоғарғы бөлігі болады. Жемістерінің ішінде көптеген, кішкентай, алтын-қызыл қоңыр тұқымдар бар.

Қолданылуы

Мелегута бұрышы Батыс және Солтүстік Африка тағамдарында жиі қолданылады, сол жерден дәстүрлі түрде Сахара шөлі арқылы түйе керуендерімен тасымалданып, Сицилияға және Италияның басқа аймақтарына таратылған. Плиний оны "африкалық бұрыш" деп атаған, бірақ кейіннен Еуропа оны ұмытып кеткен. "Парижтік үй шаруашылығы" оны "жасыраған иісі бар" шарапты жақсарту үшін ұсынады. Орта ғасырлар мен жаңа заманның басында дәрігерлер, шөпшілер және дәріханашылардың тамақтану туралы теорияларын төрт темперамент теориясы басқарды. Осыған байланысты Джон Расселл "Нәзіктік кітабында" жұмақ дәндерін "жылулы және ылғалды" деп сипаттады. 1469 жылы Португалия королі Афонсу V Гвинея шығанағындағы сауда монополиясын Лиссабон саудагері Фернао Гомеске берді. Бұл Aframomum melegueta саудасындағы, сол кезде малагета бұрышы деп аталған эксклюзивті құқықты қамтыды. Бұл құқық жылына 100 000 [[португалиялық реал]] төлеу және бес жыл бойы Африка жағалауының 100 мильін (161 км) зерттеу міндеттемесімен байланысты болды; бұл дәмдеуіштің еуропалық құндылығын көрсетеді. 1492 жылы Христофор Колумб Жаңа әлемге жеткеннен кейін және алғашқы чили бұрышы (Capsicum frutescens) үлгілерін Еуропаға әкелгеннен кейін, малагета деген атау, испан және португал тілдерінде жазылған, жаңа чили бұрышына қолданылды, өйткені оның өткірлігі жұмақ дәндерін еске түсірді. Осы атаумен белгілі малагета чили бұрышы Бразилияда, Кариб бассейнінде, Португалияда және Мозамбикте танымал. А. мелегута дәмдеуішінің маңыздылығы Либериядағы Сент-Джон өзенінен (қазіргі Буканнанға жақын) Харперге дейінгі аймақтың жұмақ дәндерінің болуына орай Астық жағалауы немесе Бұрыш жағалауы деп аталуынан көрінеді. Кейіннен дәмдеуіштің танымалдылығы төмендеді және оның қолданылуы шұжық пен сыраға дәм берумен шектелді. 18 ғасырда Ұлыбританияға импорты Джордж III патшалығы кезінде парламент актісі алкогольдік сусындарда оны пайдалануға тыйым салғаннан кейін азайып кетті. 1855 жылы Англия жылына заңды түрде (баж салығы төленген) белгілі бір мөлшерде импорттады. Жабайы жазық жерлердегі гориллалардың рационында тұқымның болуы олардың жүрек-қан тамырлары денсаулығына жағымды әсер ететін сезім тудырады. Олар жапырақтарын жеп, төсек ретінде де пайдаланады. Тұтқындағы жазық жерлердегі гориллалардың рационында тұқымның болмауы олардың жануарлар бағындағы жүрек-қан тамырлары денсаулығының нашарлауына себеп болуы мүмкін. Бүгінде дәмдеуіш кейде гастрономияда бұрышқа орнына және кейбір қолөнер сыраларында, джиндерде және норвегиялық аквавитте ерекше дәм беру үшін қолданылады. Жұмақ дәндері Солтүстік Америкада танымал шеф-аспазшылардың қолдауына байланысты танымалдылығын қайта қалпына келтіруде. Алтон Браун бұл дәмдеуішті жақсы көреді және оны бамия қайнатпасында және алма пірінің рецептісінде Good Eats телешоуының бір бөлімінде қолданады. Жұмақ дәндерін шикі тамақ диетасы сияқты белгілі бір диеталарды ұстанатын адамдар да қолданады, өйткені олар қара бұрыштан гөрі асқазанға азырақ тітіркендітеді деп саналады.

Халықтық медицина және ырым-жырымдық қолдану

Батыс Африка халық медицинасында, жұмақ дәндері олардың жылу беретін және ас қорытуға көмектесетін қасиеттері үшін бағаланады. Нигериядағы Эфик халқы оларды кінәлі екенін анықтау үшін болжау және сынақтарда қолданған. A. melegueta Кариб аймағы мен Латын Америкасына әкелінген, онда ол Вуду діни обрядтарында пайдаланылады. Бұл дәндер афроамерикандық гуду және тамырмен жұмыс істеуші протестант христиандарының арасында кеңінен таралған, олар тұқымдарды сәттілікке қолданады және оларды шыншылдықты көрсету үшін аузында ұстайды немесе шайнайды.