Кіріспе

Кью-спорт – бильярд шарларын соққыға түсіру үшін қолданылатын және осылайша оларды иілгіш бамперлермен шектелген матамен жабылған үстелдің айналасында қозғалуға мәжбүр ететін дағды ойындарының кең ауқымы. Кью-спорт ойындары жиынтығы бильярд деп те аталады, бірақ бұл термин ағылшын тілінің кейбір нұсқаларында нақтырақ мағынаға ие. Кью-спорттың үш негізгі түрі бар:
Каром бильярды, әдетте он футтық үстелдерде ойналады, оның ішінде тік рельс, балклайн, бір жақты каром, үш жақты бильярд, көркем бильярд және төрт шарлы ойын.
Алты қалталы бильярд (немесе пул), жеті, сегіз, тоғыз немесе он футтық үстелдерде ойналады, оның ішінде сегіз шар (әлемдегі ең көп таралған кью-спорт), тоғыз шар (басқарылған кәсіби ойын), он шар, тура пул (бұрынғы басқарылған кәсіби ойын), бір қалта және банк пул.
Снукер, ағылшын бильярды және ресейлік пирамида, шамамен 12 футқа 6 фут үстелде (бірнеше сантиметрден кем) ойналады, олардың барлығы да пулдан өзгеше даму тарихы, ойыншылар мәдениеті, ережелер және терминология негізінде бөлек жіктеледі. Бильярдтың тарихы 15 ғасырда басталған, Шекспирдің шығармаларында көптеген сілтемелер бар, соның ішінде «Антоний мен Клеопатрада» (1606–07) «бильярдқа ойнайық» деген жол бар. Осы спорттың жанкүйерлерінің арасында Моцарт, Францияның Людовик XIV патшасы, Мария Антуанетта, Иммануил Кант, Наполеон, Авраам Линкольн, Марк Твен, Джордж Вашингтон, Жюль Греви, Чарльз Диккенс, Джордж Армстронг Кастер, Теодор Рузвельт, Льюис Кэрролл, В. С. Филдс, Бейб Рут, Боб Хоуп және Джеки Глисон болған.

Тарих

Барлық бильярд түрлері әдетте сыртқы таяқ пен допты қолданатын ойындардан, яғни кейіннен "жер бильярды" деп аталған ойындардан жабық үй ішіндегі ойындарға дамыған деп есептеледі. Осыған байланысты, олар тарихи "jeu de mail" және "palle malle" ойындарымен, сондай-ақ қазіргі заманғы "trucco", "крокет" және "гольф" ойындарымен, ал алыс туыстас – таяқсыз "bocce" және "bowls" ойындарымен байланысты. "Бильярд" сөзі француз тіліндегі "billart" немесе "billette" сөздерінен, яғни "таяқ" деген мағынадан шыққан болуы мүмкін, бұл гольф путеріне ұқсас құралға сілтеме жасайды және ол қазіргі бильярд таяғының алдағысы болды. Алайда, бұл терминнің шығу тегі француз тіліндегі "bille" сөзінен, яғни "доп" деген мағынадан да болуы мүмкін. Қазіргі заманғы бильярд термині тарихи себептерге байланысты, ата-бабаларымыздың таяқпен ойнайтын ойындарын, тіпті қазіргі заманғы таяқсыз түрлерін, мысалы, саусақ бильярдын қамту үшін қолданылуы мүмкін. Ал "cue" сөзінің өзі француз тіліндегі "queue" сөзінен шыққан, яғни "құйрық" деген мағынаны білдіреді. Бұл, шақты соққыға ұрып-соғу үшін таяқтың басын немесе артқы жағын, оның аяғының орнына пайдаланудың ертедегі практикасына сілтеме жасайды.

Спорт түрінде

Басқалары болмаса, реттелген халықаралық кәсіби бәсекелестікпен жүзеге асырылатын ойындар 1893 жылдан бері "ойындар" емес, "спорттық іс-шаралар" немесе "спорт" деп аталады. Қазіргі таңдағы бәсекелестікке сан алуан ойын түрлері (яғни, ережелер мен жабдық жиынтығы) қатысады, оның ішінде жоғарыда айтылғандары да бар, әсіресе тоғыз доп, снукер, үш доптық және сегіз доптық ойындарда бәсекелестік кеңінен таралған. Снукер – қалташардың бір түрі және жабдықтары мен бастауы ағылшын шарына жақын болғанымен, халықаралық деңгейде ұйымдастырылған кәсіби спорт болып табылады, ал оның ережелері қазіргі бильярд, пирамида және басқа да осындай ойындардың ережелерінен көп ерекшеленеді. Бильярд, снукер және карам ойындары 2001 жылдан бері Әлемдік ойындардың құрамына кіреді.

Бильярд шарлары

Бильярд шарлары ойыннан ойынға, мөлшері, дизайны және саны жағынан әртүрлі болады. Ресей пирамидасы мен кайса шарларының диаметрі 68 мм (2 11/16 дюйм). Ресей пирамидасында, бильярдтағыдай, 16 шар бар, бірақ 15-і ақ түсті және нөмірленген, ал біреуі әдетте қызыл. Кайсада бес шар қолданылады: сары шар (фин тілінде «кайса» деп аталады), екі қызыл объект шарлары және екі ақ кью шарлары (әдетте бір кью шардың үстінде нүкте немесе басқа белгі болады, және олардың әрқайсысы қарсыластың объект шарлары ретінде қолданылады). Каром бильярд шарлары бильярд шарларынан ірі, диаметрі 61,5 мм (2 7/16 дюйм), және екі кью шардан (біреуі түсті немесе белгіленген) және бір объект шардан (немесе төрт шарлы ойын болғанда екі объект шардан) тұратын жиынтық ретінде келеді. Стандартты бильярд шарларының диаметрі 57,15 мм (2 1/4 дюйм), олар әлемнің көптеген елдерінде кездесетін бильярд ойындарының көпшілігінде қолданылады, екі объект шар, жеті және жеті, бір және бір ; шарлар әртүрлі ойындар үшін әртүрліше тізіледі (кейбіреулері шарлардың барлық жиынтығын қолданбайды). Блэкболл (ағылшын стиліндегі сегіз шар) жиынтығы да ұқсас, бірақ қатты және жолақты шарлардың орнына белгісіз және шарлар бар, олар «казино» стилі деп аталады. Олар негізінен Ұлыбританияда, Ирландияда және кейбір Достастық елдерінде қолданылады, бірақ тоғыз шар ойнауға қолайсыз болғандықтан, олардың қолданылуы тек соған ғана шектелмейді. Диаметрі әртүрлі болуы мүмкін, бірақ әдетте стандартты қатты және жолақты жиынтықтардан сәл кішірек. Снукер шарлары америкалық стильдегі бильярд шарларынан кішірек, диаметрі 52,5 мм (2 1/16 дюйм), және 22 шардан (15 қызыл, 6 және бір кью шар) тұратын жиынтықтарда болады. Ағылшын бильярд шарлары снукер шарларымен бірдей мөлшерде және үш шардан (екі кью шар және бір қызыл объект шар) тұратын жиынтықтарда келеді. Басқа ойындарда, мысалы, бампер бильярдта, шарлар арнайы жиынтықталады. Бильярд шарлары ойынның басынан бері көптеген түрлі материалдардан жасалған, соның ішінде саз, бакелит, целлулоид, кристаллит, пил сүйегі, пластик, болат және ағаш. 1627 жылдан бастап 20 ғасырдың басына дейін ең көп қолданылатын материал – пил сүйегі болды. Пил сүйегін алмастыру іздеуі экологиялық алаңдаушылықтармен байланысты емес, экономикалық себептерге және пил аулаушылардың қауіпсіздігіне байланысты болды. Бұл идеяны Нью-Йоркте бильярд үстелдерін шығаратын бір компания қолға алды, ол пил сүйегіне балама материал тапқан адамға 10 000 доллар сыйлық беруге уәде берді. Бірінші тиімді балама – 1868 жылы Джон Уэсли Хайатт ойлап тапқан целлулоид болды, бірақ бұл материал тұрақсыз болды, кейде өндіріс кезінде жарылып, өте тез тұтанатын.

Кестелер

Бильярд үстелдерінің түрлері мен өлшемдері көптеген. Әдетте, үстелдер енінен екі есе ұзын тіктөртбұрыш тәрізді болады. Үстелдің өлшемі оның ең ұзын қабырғасының шамамен ұзындығымен белгіленеді. Толық өлшемді снукер үстелінің ұзындығы 12 фут (4 метр) болады. Каром бильярд үстелдерінің ұзындығы әдетте 10 фут (3 метр) шамасында. Регламенттік бильярд үстелінің ұзындығы 9 фут (3 метр), бірақ пабтар мен ойын-сауық орындарында көбінесе 7 фут (2 метр) үстелдер қолданылады, олар көбінесе монетамен жұмыс істейді. Бұрын 10 футтық бильярд үстелдері жиі кездесетін, бірақ қазір мұндай үстелдер антиквариат саналады. Жоғары сапалы үстелдердің беті қалың шиферден жасалған, ол үш бөлікке бөлінген, температура мен ылғалдың әсерінен бұрмаланудың алдын алу үшін. Қазіргі заманғы каром үстелдерінің шифер беттері ылғалдылықтан сақтау және ойын бетінің тегіс болуын қамтамасыз ету үшін қыздырылады. Кішкентай бар үстелдері көбінесе бір шиферден жасалады. Барлық типтегі қалталы бильярд үстелдерінің әдетте алты қалтасы болады, әр жағында үштен (төрт бұрыштық және екі жақ немесе орталық қалта).

Киіз

Барлық үстел түрлері бильярд матасымен жабылады (көбінесе "фильтр" деп аталады, бірақ шын мәнінде жүн немесе жүн/нейлон қоспасынан жасалған байз матасы). Бильярд үстелдерін матамен жабу практикасы 15 ғасырдан бері қолданылып келеді. Көп пайдаланылатын барлар мен таверналардағы үстелдерге "баяу", бірақ тозуға төзімді мата қолданылады. Ал жоғары деңгейдегі бильярд залдарында, снукер ойнайтын орындарда және үйлердегі бильярд бөлмелерінде "жылдам" мата қолданылады (яғни, сүрткініс аз болады, шарлар үстел бойынша ертеу қозғалады), ал жарыс деңгейіндегі бильярд матасы 100% жүннен жасалады. Снукер матасының дәстүрлі түрде қалың түктемесі (талшықтардың бір бағытта орналасуы) болады, сондықтан шарлар түктемеге қарсы және түктеме бойымен домаланғанда әртүрлі қозғалады. Бильярд үстелінің матасы дәстүрлі түрде жасыл түсті болып келеді, бұл оның тарихын көрсетеді (алғашқыда бұл мата ата-бабаларымыздың шөптегі ойындарына арналған), және кем дегенде 16 ғасырдан бері осы түс сақталып келеді, бірақ ол қызыл және көк сияқты басқа да түстерде де шығарылады. Телевизияда бильярд және 3 Cushion бильярды көрсету үшін көк түсті мата көбірек қолданылады, себебі ол шарларға қарағанда жақсы көрінеді және контрасттық түс болып табылады.

Ракеті

Бильярд шарларын ұйымдастыру үшін қолданылатын рама (әдетте ағаш, пластик немесе алюминийден жасалған) ойынның басында "рак" деп аталады. Ол дәстүрлі түрде үшбұрышты пішінде болады, бірақ қандай бильярд түрі ойналып жатыр дегенге байланысты өзгеруі мүмкін. Рактердің екі негізгі түрі бар: сегіз доп және тік бассейн үшін қолданылатын үшбұрышты пішін, ал тоғыз доп үшін қолданылатын ромб пішіндес рактер. Бильярд шарларын тығыз ұстау үшін "үлгі" негізінде жасалған, сирек кездесетін тағы бірнеше рак түрлері де бар. Көбінесе бұл ромб пішіндес кесінділері бар жұқа пластик тілімше, ол доптарды ұстап, үстелге қойылады, содан кейін доптар рак үстіне орналастырылады. Рак "соққыны" дайындау үшін қолданылады және соққы аяқталғаннан кейін, егер шаблонды кедергі келтіретін доптар болмаса, алынып тасталады.

Сөйлемдер

Бильярд ойындары көбінесе киу деп аталатын таяқпен ойналады. Киу әдетте бір бөліктен тұратын, немесе ортасынан металл немесе фенолді шайырдан жасалған қосылыспен екіге бөлінген екі бөліктен тұратын таяқ болады. Жоғары сапалы киулер әдетте екі бөліктен тұрады және бильярд үшін көлемді, ал снукер үшін күл ағашынан жасалады. Киудің ұстауға арналған бөлігі ауқымдырақ, ал соңы тар келеді, әдетте шыны талшықтан немесе латуньден жасалған астыңғы бөлікке (феррул) жалғанады, оған шармен соңғы жанасу үшін былғары ұш бекітіледі. Ұш, бормен бірге қолданылғанда, орталық нүктесіне тигізбеген кезде киу допқа айналу бере алады. Арзан киулер көбінесе қарағайдан, төмен сапалы көлемді ағаштан (бұрын раминнен де жасалған, бірақ қазір ол жойылу қаупінде) немесе басқа сапасыз ағаштан, нашар пластик феррулдермен жасалады. Сапалы киу қымбатқа түсуі мүмкін және экзотикалық ағаштардан және әртүрлі сәндік өрнектермен шеберлікпен енгізілген басқа да қымбат материалдардан жасалуы мүмкін. Көптеген заманауи киулер, гольф таяқтары сияқты, тоқылған графит сияқты жоғары технологиялық материалдардан жасалады. Соңғы кезде көміртекті талшықтан тоқылған композиттер дамытылып, оларды кәсіби ойыншылар мен әуесқойлар қолданады. Бұл материалдардың артықшылықтарына иілгіштігінің азайтылуы және таяқтың сызаттан немесе зақымданудан қорғалғандығы жатады. Шебер ойыншылар бір ойын барысында бірнеше киуді қолдануы мүмкін, соның ішінде бастапқы соққы үшін қатты фенолді шайыр ұшы бар жеке киуді, ал екінші, қысқа киуді арнайы ұшымен қолдануы мүмкін.

Механикалық көпір

Механикалық көпір, кейде "реке", "қарақ", "көпір таяғы" немесе жай ғана "көпір" деп, ал Ұлыбританияда "тіреу" деп аталады, ойыншының қол жеткізу мүмкіндігін арттыру үшін қолданылады, егер шарды ұру үшін қолмен тигізуге тым алыс болса. Ол металл немесе пластиктен жасалған ойықты басы бар таяқтан тұрады, оған кью таяғы сығады. Кейбір ойыншылар, әсіресе қазіргі немесе бұрынғы снукер ойыншылары, механикалық көпірдің орнына немесе оған қосымша кью таяғының ұшасын бұрап бекітеді. Көпір басының дизайны әртүрлі, және барлық дизайн (әсіресе кью таяғының шахтасын қоршаған сақиналары немесе бас бөлігіндегі дөңгелектері бар дизайн) турнирлерде кеңінен мақұлданбаған. Италияда мұндай қиын соққы үшін әдетте ұзын, жуан таяқ қолданылады. Снукерде көпірлер әдетте үш түрде болады, олардың қолданылуы ойыншының қиын жағдайына байланысты; стандартты тіреу қарапайым крест тәрізді, "өрмекші" 12 см шамасындағы көтерілген доғаға ие, онда кью таяғын қою үшін үш ойық бар, ал ең қиын жағдайларда "жираф" (немесе Англияда "қу") қолданылады, ол "өрмекшіге" ұқсас, бірақ 15 см шамасында созылған жұқа қолында ойық бар.

Снукер

Снукер – 19 ғасырда Үндістанда дислокацияланған британдық офицерлер тағайындаған, «Black Pool» және «Life Pool» сияқты ертерек бильярд ойындарының негізінде пайда болған қалталы бильярд ойыны. Ойынның атауы қарсыласты қателік жасауға немесе өздерін пайдалануға болатын мүмкіндік қалдыру арқылы оны «құлатқанға» дейін оның маңызды стратегияларын сипаттау үшін де қолданылатын болды. Ұлыбританияда снукер – бәсекелес деңгейдегі ең танымал кезекпен ойналатын спорт түрі және футбол мен крикетпен бірге халықтың ұлттық ойын-сауығы. Ол көптеген Ұлттар Достастығы елдерінде, сондай-ақ Азияның кейбір аймақтарында, әсіресе Қытайда кең таралған. Снукер Солтүстік Америкада сирек кездеседі, онда сегіз доп және тоғыз доп сияқты бильярд ойындары басым, ал Латын Америкасы мен Еуропаның континенттік бөлігінде – каром ойындары. Бірінші Снукерден әлем чемпионаты 1927 жылы өткізілді және одан бері жыл сайын, аздаған ерекшеліктермен өткізіліп келеді. Дүниежүзілік кәсіби бильярд және снукер қауымдастығы (WPBSA) 1968 жылы кәсіби ойынды реттеу үшін құрылды, ал Халықаралық бильярд және снукер федерациясы (IBSF) әуесқой ойындарды реттейді.