Кіріспе

Американдық солдат және бүлікші (1747–1825)

Дэниел Шейс (1747 жылдың тамызы – 1825 жылдың 29 қыркүйегі) – 1786–1787 жылдары Массачусетс штатында даулы қарыз жинау және салық саясатына қарсы халық көтерілісі – Шейс бүлігін жетекшілік еткен деген күдікпен танымал американдық солдат, революционер және фермер. Ғалымдар Шейс бүлігінде Дэниел Шейстің нақты қандай рөл атқарғаны туралы пікірде келіспейді.

Ерте өмір

Дэниел Огден Шейс 1747 жылдың сәуір және тамыз айлары арасында Массачусетс штатының Хопкинтон қаласында ирланд иммигранттары Патрик Шейс пен Маргарет Демпси отбасында дүниеге келді. Дэниел жеті бауырдың екіншісі болды; оның бауырлары – Маргарет, Джеймс, Роджер, Фиби, Мэри және Полли. Ол өмірінің басында жері жоқ шаруа еңбекшісі болып жұмыс істеді.

Революциялық соғыс

Шейс американдық төңкеріске тікелей кіріспес бұрын ополчениеге қосылды және Бенджамин Р. Вудбридж басқаратын полкте сержант шеніне жетті. Лексингтон және Конкорд шайқастары 1775 жылдың 19 сәуірінде болды, ал ертесі күні Шейстің бөлімі жұмылдырылып, Бостонға жол тартты. Оның ротасы Бостон науқаны мен Бостонды қоршауға қатысты, ал Шейс Бункер-Хилл шайқасында күресті. Бункер-Хилл шайқасынан кейін көп ұзамай, Шейс көрсеткен батырлығы мен шеберлігі үшін екінші лейтенант қызметіне тағайындалды. 1776 жылдың соңында Шейс Континентальдық армияның Варнум полкіне қосылды, онда Нью-Йорк және Нью-Джерсидегі шайқастарда қызмет етті. 1776 жылдың соңында Массачусетс штатында уақытша жұмылдыру міндетін орындағаннан кейін, 1777 жылдың 1 қаңтарында Шейс 5-ші Массачусетс полкінің рота командирі ретінде капитандыққа көтерілді. 1777 жылы Шейс Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі бірнеше шайқастарға қатысты, соның ішінде Саратога шайқасы болды. Саратогадан кейін Шейс Нью-Йорк штатының солтүстігінде Континентальдық армиядағы қызметін жалғастырды. Энтони Уэйн басқарған Жеңіл жаяу әскер корпусының рота командирі ретінде Шейс 1779 жылдың шілдесінде Стони-Пойнт шайқасына қатысты. Содан кейін ол британдық әскерлердің азық-түлік іздеуіне жол бермеу үшін Гудзон өзенінің Нью-Джерси жағындағы егістік жерлерін күзеткен маркиз де Лафайеттің ротасын басқарды. 1780 жылы Лафайет әскери қызметтері үшін Шейс сияқты бірнеше офицерлерге әшекейлі қылыштар сыйлады. Шейс оны ақшаға сатты, қарыздарын төлеуге көмектесу үшін; ол өзінің әрекетінде ешқандай бұрыс жоқ екенін айтты, өйткені ол бұрыннан қылышқа ие болған, бірақ оның сату шешімі әріптестерінен сынауға ұшырады. Британ офицері Джон Андре, Континентальдық офицер Бенедикт Арнольдтың Вест-Пойнтты британдықтарға тапсыру жоспарына қатысқан кезде тұтқындалғаннан кейін, Шейс Андренің қамауда ұсталуын бақылаған күзетшілердің бірі ретінде тағайындалды, бұл міндетті Континентальдық армияның бас қолбасшысы Джордж Вашингтон жеке таңдады. Шейс 1780 жылдың 2 қазанында Андренің өлім жазасын орындауға куә болды және, мүмкін, оны дарға аспанға шығаруға сүйемелдеген офицер болды. Шейс көп ұзамай отставкаға кетіп, 1780 жылдың 14 қазанында армиядан шығарылды.

Қарыз және салықтық жүктеме

Үйіне оралғаннан кейін Шейс төленбеген қарыздар үшін сотқа шақырылды, оны ол әскери қызметі үшін толық төленбегендіктен төлей алмады. Шейс көптеген әріптес ардагерлер мен фермерлердің де осындай қаржылық жағдайға тап болғанын білгенде алаңдады. Халық жиналыстарында ардагерлер босатылғанда оларға әділетсіз қарағанын, ал бизнесмендер еуропалық соғыс инвесторларына өздерінің қарыздарын төлеу үшін шағын шаруалардан ақша алуға тырысатынын мәлімдеді. Массачусетс штатының көптеген ауылдық қауымдары бірінші болып Бостон заң шығарушы органына петиция жолдауға тырысты, бірақ заң шығарушы орган осы петицияларға мағыналы жауап бермеді. Петициялар мен ұсыныстар көбінесе қағаз валюта шығару туралы сұранысты қамтыды. Мұндай инфляциялық шығарылымдар валютаны құнсыздандырып, жоғары құнмен жасалған міндеттемелерді төмен құнды қағазбен өтеуге мүмкіндік берер еді. Саудагерлер, оның ішінде Джеймс Боудойн, олардың көбіне зиян тиетін несие берушілер болғандықтан, осы ұсыныстарға қарсы болды. Ұсыныстар бірнеше рет қабылданбады. Кейбіреулер дағдарылды күткен деп айыптаған губернатор Джон Хэнкок 1785 жылдың басында кенеттен отставкаға кетті. Сол жылы Боудойн (бұрынғы сайлауда Хэнкокқа жеңіліп қалған) губернатор болып сайланғанда, жағдай одан да нашарлады. Боудойн өтімдік салықтарды өндіру үшін азаматтық шараларды күшейтті, ал заң шығарушы орган мемлекеттің сыртқы қарыз төлемдерінің үлесін қаржыландыру үшін қосымша мүлік салығын таңу арқылы жағдайды ушықтырды. Тіпті Джон Адамс сияқты салыстырмалы түрде консервативті сарапшылар осы салықтардың "халық көтере алмайтындай ауыр" екенін байқады.

Сотқа қарсы наразылық

1786 жылғы тамызда Массачусетс штатының ауылдық аймақтарындағы наразылықтар 17 тамызда тікелей әрекетке ұласты, себебі штат заң шығарушы органы Бостонға жіберілген көптеген петицияларды қарастырмай, сессиясын жапты. 29 тамызда Шейс тағы басқаларымен бірге жақсы ұйымдастырылған наразылар тобы Нортгемптонға жорық жасап, округтік соттың отырысын өткізуге кедергі келтірді. Осы және кейінгі күштердің жетекшілері халықты жерінен және мүлкінен айыратын, қиын сот процестерінен құтылуды мақсат еткендерін мәлімдеді. Олар өздерін Регуляторлар деп атады, бұл 1760 жылдардың соңында сыбайлас жемқорлықпен күресуге тырысқан Солтүстік Каролинадағы Регулятор қозғалысына сілтеме еді. 2 қыркүйекте губернатор Боудин мұндай тәртіпсіздіктерді айыптайтын жарлық шығарды, бірақ болашақ әрекеттерге милицияның жауабын жоспарлаудан басқа әскери шаралар қолданбады. 5 қыркүйекте Вустердегі сот ұқсас әрекет салдарынан жабылғанда, округтік милиция (көптеген мүшелері наразыларға көңіл білдірген) Боудиннің таңғалуын тудырып, жиналмады. Шейс, Нортгемптон әрекетіне қатысқан, қараша айындағы көтеріліске қатысты; Шейстің нақты рөлі белгісіз және ғалымдардың пікірінше, заманауи элиталар тарапынан шамадан тыс көрсетілген. Тарихшы Леонард Ричардс: «Шейске және наразыларға қарсы [кері реакцияның] көп бөлігі Бостон элитасының есебінен болды. Егер олар Дэниел Шейсті қарапайым қалалық көтерілісшінің басшысы ретінде қараса, нәтиже басқаша болуы мүмкін еді. Бірақ олар оны ірі жау ретінде көрсетті». Жоғары сот 26 қыркүйекте Спрингфилдте отырыс өткізуді жоспарлағанда, Хэмпшир округындағы Шейс және Люк Дей (қазіргі Хэмпден округында, бірақ сол кезде Хэмпшир округының бір бөлігі болған) сотты жабуға әрекеттенді. Оларға жергілікті милиция командирі Уильям Шепард қарсы шықты, ол сот отырысы басталуға тиіс сәрсенбі күні үкіметті қолдайтын милицияны жинауға кірісті. Сот ашылуға дайын болған кезде Шепард Спрингфилд сот үйін қорғауға 300 адамды жіберді. Шейс пен Дей де шамамен осындай санда адамдарды жинады, бірақ ғимаратты басып алуға тырысудың орнына, тек демонстрация жасап, Шепардтың шебінен тыс жерде әскерлерін жаттықтырды. Соттар тыңдауды кейінге қалдырып, 28-і күні бірде-бір істі қарамай, отырысты жапты. Шепард күшін (Регуляторлардың 1200 адамына қарсы 800-ге жуық адамнан тұратын) федералдық қару-жарақ қоймасына қайтарды, оның белсенділердің мақсатында болуы күдік тудырды.

Спрингфилд Арсеналын басып алу жоспары

28 қарашада 300-ге жуық адам Гротонға келіп, Әйүп Шаттукты және сол аймақтағы басқа да наразылық көшбасшыларын тұтқындады. Шаттукты 30-ы күні қуып жетіп тұтқындады, сол кезде ол семсермен жараланды. Бұл әрекет және штаттың шығыс бөлігіндегі басқа да наразылық көшбасшыларының тұтқындалуы батыстағыларды радикалдыландырып, олар мемлекеттік үкіметті құлатуды ұйымдастыра бастады. "Соғыс тұқымы енді себілді", - деп жазды Шрусберидегі бір тілші, ал қаңтардың ортасына қарай бүлікшілердің көшбасшылары "Массачусетс штатының тирандық үкіметін" қирату туралы айта бастады. Шығыста үкіметтік күштер ұйымдасқанда, Шейс, Дей және батыстағы басқа да көтерілісшілер өз күштерін ұйымдастырып, демократиялық сайлау арқылы құрылған комитеттер басқаратын аймақтық полктер құрды. Олардың алғашқы маңызды нысанасы Спрингфилдтегі федералдық қару-жарақ қоймасы болды. Бірақ генерал Шепард, губернатор Боудоиннің бұйрығымен, қару-жарақ қоймасын басып алып, ондағы қару-жарақпен 1200-ге жуық милицияны қаруландырды.

Шабуыл және құлдырау

Көтерілісшілер үш негізгі топқа бөлініп, қару-жарақ қоймасын қоршап алып, бір мезгілде шабуыл жасауға ниеттенді. Шейс Палмер маңында Спрингфилдтен шығысқа қарай бір топты басқарды, Люк Дейдің екінші күші Коннектикут өзенінің арғы бетінде, Батыс Спрингфилдте орналасты, ал үшінші күш, Илай Парсонстың басшылығымен, солтүстікке қарай Чикопиде болды. Көтерілісшілер шабуылды 25 қаңтарда жоспарлаған еді, бірақ Люк Дей соңғы сәтте бұл жоспарды өзгертті, Шейске 26-сы күні ғана шабуылға дайын емес екенін хабарлады. Дейдің хабары Шепардтың әскерлерімен ұсталды, сондықтан Шейс пен Парсонстың шамамен 1500 адамнан тұратын жасағы 25-і күні қару-жарақ қоймасына батыстан күшектенудің болмайтынын білмей жақындады. Шейс және оның әскері қару-жарақ қоймасына жақындағанда, Шепардтың жасағы оларды күтіп отырғанын көрді. Шепард алдымен көтерілісшілерге ескерту үшін оқ атып, содан кейін екі зеңбірекпен Шейстің әскеріне шашыранды оқтарды атуға бұйрық берді. Төрт көтерілісші қаза тауып, жиырмасы жараланды. Екі тараптан да мылтықпен атыс болған жоқ, көтерілісшілердің шабуылы күйреп кетті. Көтерілісшілердің көп бөлігі солтүстікке қашып, ақырында Амхерст қаласында қайта топтасты. Өзеннің қарсы бетінде Дейдің күштері де солтүстікке қашып, соңынан Амхерстке жетті. Генерал Бенджамин Линкольн көтерілісшілерді басу үшін Вустерде 3000 әскер жинады. Спрингфилдте болған оқиға туралы естіген соң, ол дереу батысқа қарай жорыққа шықты. Шейс Линкольнге қарсы тұру үшін көтерілісшілерді солтүстік және шығысқа қарай басқарып, ақырында Питершемде лагерь құрды. Жол бойында олар жергілікті саудагерлердің дүкендерін тонап, кейбіреулерін тұтқынға алды. Линкольн оларды қуа жете, 2 ақпанда Питершемнен 16 шақырым қашықтықтағы Пелхамға жетті. 3-4 ақпан түнде ол әскерін қатты қарлы боран арқылы Питершемге күштеп шабуылға алып барды. Таңертең ерте келгенде, олар көтерілісшілердің лагерін осылайша таң қалдырды, олар "өздерінің алғы шептегі әскерлерін, тіпті күзетшілерін шақыруға уақыт таппай" шашырап кетті. Линкольн 150 адамды ұстағанын мәлімдеді, бірақ олардың ешқайсысы офицер болған жоқ, бұл тарихшы Леонард Ричардсты есептің дұрыстығына күдік тудырды. Шейс және басқа да көшбасшылардың бір бөлігі солтүстікке қарай Нью-Гэмпшир және Вермонтқа қашып кетті. Шамамен төрт мың адам көтеріліске қатысқандығын мойындап, (кешірім алу үшін) жазбаша мойындауға қол қойды; бірнеше жүз қатысушы көтеріліспен байланысты айыптаулар бойынша сотталды. Олардың көпшілігі бірнеше бас жетекшілерді ғана алып тастаған жалпы кешірім арқасында кешірілді. 18 адам, соның ішінде Шейс, сотталып, өлім жазасына кесілді. Олардың көпшілігінің үкімі жоғары сотта қайта қаралып, кешірілді немесе жазасы жеңілдетілді. 1787 жылдың 6 желтоқсанында екі адам, Джон Блай және Чарльз Роуз, асылып өлтірілді. Шейс 1788 жылы кешірілді және Вермонт ормандарында жасырынудан кейін Массачусетске оралды. Алайда Бостон баспасөз оны үкіметке қарсы радикал ретінде бейнелеп, жамандады.

Кейінгі өмірі

Кейіннен Шейске Континенттік армияда бес жыл жалақысыз қызмет еткені үшін федералды үкімет зейнетақы тағайындады. Шейс өмірінің соңғы жылдарын кедейлікте өткізді, көп ішіп, денсаулығына немқұрайлы қарады. Ол зейнетақысымен және кішкентай жер учаскесінде жұмыс істеу арқылы күнкөрісін қамтамасыз етті. Шейс 78 жасында Нью-Йорк штатының Спарта қаласында қайтыс болды және кейіннен Скоттсбургтегі Юнион зиратына жерленді.

Қайта арналған зират белгісі

Шейстің бастапқы қабір тасында қате болды; "s" әрпін түсіріп жіберу арқылы Шейс "Шей" деп дұрыс емес жазылған. Нью-Йорк штатының Кларенс орталығынан шыққан, Дэниел Шейстің ұрпағы Филип Р. Шейс бұл қатені түзетуге күш салды. Алғашқы тасқа әріп қосуға жеткілікті орын болмағандықтан, жаңа белгі жасалды. Жаңа қабір тасы 2016 жылдың 12 тамызында өткізілген салтанатта ашылды.