Кіріспе

Заң философиясы мен құқықтану ғылымының ой мектебі – Норберто Боббионың кітабы. Құқықтық позитивизм – заңның әлеуметтік фактілерден тұратындығын, оның жақсылығына қарамастан, заң философиясы мен құқықтану ғылымының ой мектебі. Оны негізінен 18-19 ғасырлардағы Джереми Бентам және Джон Остин сияқты заң философтары дамытты. Бентам мен Остин құқықтық позитивизм теориясын жетілдірген кезде, эмпиризм осы дамудың теориялық негізін құрады. 20 ғасырдың ең белгілі құқықтық позитивистерінің қатарында Ханс Келсен, Х. Л. А. Харт және Джозеф Раз болды.

Этимология

Позитивизм термині латын тіліндегі "ponere" сөзінен, яғни "қою" деген мағынасынан туындаған. "Позитивті құқық" – адам жасаған, атап айтқанда, формалды түрде белгіленген заң.

Құқықтық жарамдылық және құқық көздері

Позитивистік көзқарас бойынша, заңның бастауы – әлеуметтік тұрғыдан мойындалған заңды билік органының сол заңды қабылдауы. Заңның сапасы – бөлек мәселе: ол белгілі бір стандарт бойынша нашар заң болуы мүмкін, бірақ егер оны құқықтық билік жүйеге енгізсе, ол бәрібір заң болып саналады. Стэнфорд философия энциклопедиясы құндылық пен бастау арасындағы айырмашылықты былай қорытындылайды: «Саясат әділ, дана, тиімді немесе ойлы болса да, оның шын мәнінде заң екеніне сенуге жеткілікті себеп бола алмайды, ал оның әділетсіз, ақылсыз, тиімсіз немесе ойсыз болғаны оған күмән тудыруға жеткілікті себеп емес. Позитивизмге сәйкес, заң – бұл белгіленген нәрсе (жарияланған, шешілген, тәжірибеде қолданылған, көтерілген, т.б.); қазіргі заманғы тілмен айтқанда, позитивизм – заңның әлеуметтік құрылым екендігі туралы көзқарас». Эмпириктердің тұжырымдары, түсіну және талдау мәселелері үшін позитивистік әдісті жүйелеуге дейін келді, кейіннен оны құқықтық позитивизм бейнеледі.

Әдістеме

Дәстүрлі түрде позитивистік құқық теориясын теоретиктер «айтуға табиғи» нәрсені анықтау үшін тұжырымдамалық талдау әдісін қолдана отырып жасады. Бұл тәсіл құқықтық ұғымдардың «адам ойлауының жіктеу механизмімен» белгіленгендігіне және олардың «тек философиялық зерделеуге ғана бейім» екендігіне негізделген. Жақында, эксперименталдық құқық ғылымының дамып келе жатқан саласындағы зерттеушілер халықтық құқықтық түсініктерді жүйелі психологиялық зерттеулер арқылы құқық пен мораль арасындағы байланысты зерттеп, осы тұжырымға қарсы шықты. Құқықтық позитивизм эмпирикалық және логикалық позитивистік теориялық дәстүрлермен байланысты. Оның әдістері нақты құқықтық жүйелерді сипаттамалық тұрғыдан зерттеуді қамтиды. Питер Курзон бұл тәсіл «индуктивті әдісті пайдаланады» деп жазды, ол «жеке фактілерді бақылаудан бастап, осыған ұқсас барлық фактілерге қатысты жалпылама тұжырымдарға» көшуді қамтиды.

Ханс Келсен

Британдық құқықтық позитивизм эмпиризмге негізделген, ал құқықтық позитивизм неміс философы Иммануил Канттың трансценденттік идеализміне негізделген. Британдық құқықтық позитивистер заңды моральдан ажыратылған деп қарастырса, олардың германдық әріптестері заңды факт пен моральден де ажыратылған деп санайды. Германдық құқықтық позитивизмнің ең белгілі жақтаушысы Ханс Келсен, оның құқықтық позитивизм жөніндегі тезисін Сури Ратнапала түсіндіреді, ол былай деп жазады: Осы аяда Келсен расталған нормалардың регресі шексіз жалғаса алмайды және ол бірінші себепке жеткені жөн деп санайды, оны ол (Grundnorm) деп атады. Сондықтан құқықтық жүйе – бұл бір ағаштың бұтақтары мен жапырақтары сияқты ортақ бастау тегімен байланысқан құқықтық нормалардың жүйесі. Келсен үшін «егемендік» кездейсоқ ұғым болды: «Біз егемендік ұғымынан оның анықтамасынан басқа ештеңе шығара алмаймыз». Келсен бүкіл әлемдегі мемлекеттік құқық ғалымдарының арасында шәкірттерге ие болды. Бұл шәкірттер оның теориясын дамыту үшін Австриядағы Вена мектебі және Чехословакиядағы Брно мектебі сияқты ой-пікір мектептерін құрды. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде Х. Л. А. Харт және Джозеф Раз Келсеннің ықпалында болған ең танымал авторлар, бірақ екі мектеп те Келсеннің теорияларынан бірнеше жағынан өзгешеленді.

Құқықтық позитивизм және құқықтық реализм

Кейде "позитивист" термині заңның әрқашан анық (заңдық формализм) және қаншалықты әділетсіз болса да, лауазымды тұлғалар оны қатаң түрде орындауы және азаматтар оған бағынуы тиіс деген доктринаны сынау үшін жағымсыз мағынада қолданылады (осыны "идеологиялық позитивизм" деп атаймыз). Заңдық формализммен байланыстырылғанда, заңдық позитивизм заңдық реализмге қарсы тұрады. Заңдық позитивизм, формализм ретінде түсінілгенде, көп жағдайда заң өзінің азаматтарына және судьяларға нақты бағыт-жол көрсетеді деп санайды; ал заңдық реалистер, көбінесе, заң ережелері анық емес және судьялардың дискрециясын шектемейді деп, ережелерге күмәнмен қарайды. Дегенмен, заң позитивизмі де, заң реализмі де заңның адам жасаған құрылым екеніне сенеді. Сонымен қатар, көптеген реалистер заң мен моральді бөлу туралы позитивистік доктринаның бірнеше нұсқаларын қабылдады. Брайан Лейтердің пікірінше, позитивизм мен реализмнің қарама-қайшы ұстанымдар екендігі туралы көзқарас көбінесе Харттың заңдық реализмді сынауына байланысты, бірақ американдық заңдық реалистер "жай ғана заң позитивистері" болды, олар барлық заңның заңдар мен прецеденттер сияқты авторитеттік көздерден туындайтынын мойындады. Көптеген заңдық реалистер табиғи заңның бар екенін жоққа шығарды, заңды сипаттау мен бағалау арасындағы айырмашылыққа негізделген заңға ғылыми көзқарас ұстанды және заңға бағынуға объективті (адамгершілік немесе саяси) міндеттеме жоқ екенін мәлімдеді; осылайша, олар заң позитивистері ретінде танылды. Әдістемелік заң позитивизмі – құндылықтан мүлдем бос, заңды зерттеуге ғылыми тәсіл және сонымен бірге заң білімінің нысанын қабылдау тәсілі. Ол нақты заң мен идеалды заң (немесе "заң факт ретінде" және "заң құндылық ретінде", "заң қалай бар" және "заң қалай болуы керек") арасындағы қатаң айырмашылықпен және заң ғылымының біріншісімен айналысуы керек деген сеніммен сипатталады. Теориялық заң позитивизмі – заңның мәні туралы теориялардың жиынтығы, ол заңның "мемлекеттік" түсінігімен байланысты.

Құқықтық позитивизмді сынға алу

Германиядағы құқықтық позитивизм 1946 жылы Густав Радбрук тарапынан жоққа шығарылды, онда нацистік Германия заңдарына сәйкес келетін іс-әрекеттерді бағалау мәселесі туындады. Радбрук "оң заң мен әділет арасындағы айырмашылық шыдамсыз деңгейге жеткенде", ол "бұрыс заңға" айналады және оған сөзсіз бағынуға болмайды деп мәлімдеді.