Кіріспе

1840 жылдардағы АҚШ-тағы қоғамдық өмірдегі утопиялық тәжірибе, 19 ғасырдағы Массачусетс штатындағы Брук Фермасындағы трансценденталистік қауымдастық, сондай-ақ Брук Ферма ауыл шаруашылығы және білім беру институты немесе Брук Ферманың өнеркәсіп және білім беру қауымдастығы деп аталды. Бұл 1840 жылдары АҚШ-тағы қоғамдық өмірдегі утопиялық тәжірибе болды. Ол бұрынғы унитариандық пастор Джордж Рипли және оның әйелі София Рипли 1841 жылы Массачусетс штатының Батыс Роксбери қаласындағы Эллис фермасында (Бостон қаласының орталығынан тоғыз шақырым қашықтықта) құрылды және Жаңа Англиядағы діни және мәдени философия – трансцендентализмнің идеалдарымен шабыттандырылды. Акционерлік компания ретінде құрылған ол қатысушыларына ферманың пайдасының бөлігін, ал жұмыстың тең үлесін беруге уәде берді. Брук Ферма тұрғындары жұмыс жүктемесін бөлісу арқылы демалыс пен зиялилық қызығушылықтарға жеткілікті уақыт табады деп сенді. Брук Фермадағы өмір еңбек пен демалысты теңестіруге және үлкен қауымдастықтың игілігі үшін бірлесіп жұмыс істеуге негізделді. Әр мүше өзіне ең ұнайтын жұмысты таңдай алатын, барлығы, соның ішінде әйелдер де, тең жалақы алатын. Кіріс шаруашылықтан, қолөнер бұйымдарын (мысалы, киімдерді) сатудан түсетін табыстан, сондай-ақ фермаға келген көптеген қонақтар төлеген төлемдерден түсті. Мектеп – табыстың басты көзі, оны Рипли ханым басқарды. Мектепке дейінгі, бастауыш және колледжге дайындық мектебі халықаралық балаларды тартты және әр баладан білім алу үшін ақы алынды. Ересектерге де білім беру ұйымдастырылды. Қауым ешқашан қаржылық тұрақтылыққа ие болған жоқ және ауыл шаруашылығынан пайда табу қиын болды. 1844 жылы Брук Ферма тұрғындары Чарльз Фурьедің социалистік идеяларына негізделген қоғамдық модельді қабылдады және Фурьеизмді насихаттайтын ресми емес журнал ретінде "The Harbinger" басылымын жариялай бастады. Оның көзқарасына сәйкес, қауым "Phalanstery" деп аталатын амбициялық құрылысты салуға кірісті. Сақтандырылмаған ғимарат өртеніп кеткенде, қауым қаржылық құлдырауға ұшырады және қалпына келмеді. 1847 жылы ол толық жабылды. Коммунаның сәтсіздігіне қарамастан, көптеген Брук Ферма тұрғындары өз тәжірибелерін жағымды еске алады. Коммунаның сыншыларының бірі – Чарльз Лейн, басқа утопиялық қауымдастық – "Fruitlands" негізін қалаушы. Натаниел Хоторн Брук Ферманың негізін қалаушы мүшесі болды, бірақ қауымдастықтың идеалдарына берілген жоқ. Кейіннен ол өзінің тәжірибесін "Блитадель романсы" (1852) романында көркемдеп суреттеді. Брук Ферма жабылғаннан кейін, мүлікті келесі 130 жылдың көп бөлігін лютерандық ұйым басқарды, алдымен жетімдер үйі, содан кейін емдеу орталығы және мектеп ретінде. Өрт жылдар бойы трансценденталистердің ғимараттарын қиратты. 1988 жылы Массачусетс штаты ферманы сатып алды, қазір оны Массачусетс табиғатты қорғау және демалыс департаменті тарихи орын ретінде басқарады. Брук Ферма Массачусетс штатының алғашқы тарихи орындарының бірі болып Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді және Ұлттық тарихи ескерткіш ретінде тағайындалды. 1977 жылы Бостон ескерткіш комиссиясы Брук Ферманы Бостон ескерткіші деп жариялады, бұл қаланың тарихи орындары үшін ең жоғары наградасы.

Жоспарлау және негіз

1840 жылдың қазан айында Джордж Рипли Трансцендентальдық клуб мүшелеріне утопиялық қоғам құру жоспары бар екенін хабарлады. «Брук фермасы» деп аталатын бұл қоғам трансцендентализм идеяларына негізделген; негізін қалаушылар еңбекті біріктіру арқылы қоғамды қамтамасыз ете алатындарына және сонымен қатар әдеби және ғылыми ізденістерге уақыт бөле алатындарына сенді. «Брук фермасында», басқа қоғамдар сияқты, физикалық еңбек психикалық денсаулық пен жақсылықтың шарты ретінде қарастырылды. «Брук фермасы» 1840 жылдары АҚШ-тағы кем дегенде 80 қоғамдық тәжірибелердің бірі болды, бірақ ол тұңғыш рет діни емес сипатқа ие болды. Рипли өзінің тәжірибесі қалған қоғам үшін үлгі болады деп ойлады. Ол болжады: «Егер оны ақылмен жүзеге асырса, бұл ел мен осы заман үшін нұр болады. Егер күн шықпаса, онда таңғы жұлдыз болар».

Басталуы

1841 жылы Рипли әйелі Софиямен бірге тағы 10 инвестормен бірлесіп акционерлік қоғам құрды. Ол компания акцияларын 500 доллардан сатты және әрбір инвесторға пайданың 5% -ын беруге уәде берді. Олар ферманы сатып алу үшін 10 000 доллар жинау мақсатында, соның ішінде Пейбоди кітап дүкенінде жиналыс өткізіп, қаржы жинауды бастады. Жер 1841 жылдың 11 қазанында ақырында 10 500 долларға сатып алынды, бірақ қатысушылар көшуді сәуір айынан бастады. Бостоннан шамамен 13 шақырым қашықтықта орналасқан ферма, бір буклетте «табиғи сұлулығы зор, қалаға ыңғайлы жақын және сонымен бірге елде сирек кездесетін тыныштық пен бостандыққа толы жер» деп сипатталған. 10 инвестормен бастағандарымен, ақырында 32 адам Брук Фермасының мүшесі болды. Жазушы және редактор Маргарет Фуллер Брук Фермасына шақырылды, ол қоғамға ресми түрде қосылмаса да, жиі келіп, көбінесе Жаңа жылды осында қарсы алатын. Риплиге қоғамға қосылуға көптеген өтініштер келіп түсті, әсіресе ақшасы аз немесе денсаулығы нашар адамдардан, бірақ толыққанды мүшелікке тек акционерлік қоғам акциясының 500 долларын төлей алатындар ғана қабылданды. Брук Фермасының негізін қалаушыларының бірі – жазушы Натаниел Хоторн. Хоторн эксперименттің идеалдарымен толық келіспеді, тек оның болашақ әйелі София Пибодимен өмір бастау үшін жеткілікті қаржы жинауға көмектеседі деп үміттенді. Рипли Хоторнның ниеттерін білді және оны толыққанды қатысуға ынталандыру үшін, «Қаржыны басқару» бөлімін қадағалайтын төрт сенімдінің бірі етіп тағайындады. Ол қоғамға деген наразылығын былай деп жазды: «Тіпті менің Баж салығы кеңсесіндегі тәжірибем де осындай құлдық пен шаршау емес еді; менің санамым мен жүрегім еркін болды. Құдайға шүкір, менің жаным әлі қоқыс үйіндісінің астында көмілмеген».

Қалпына келтіру және таратылу

Брук фермасы қайта құрылымдалғаннан кейін жылдам құлдырауға бет бұрды. 1844 жылдың қазан айында Орест Браунсон осы жерге сапар шегіп, "жердің атмосферасы қорқынышты" екенін сезінді. Ақшаны үнемдеу үшін, әсіресе дастархан басында, "қаржыны қысқару", яғни құрбандықтар қажет болды. Ет, кофе, шай және май енді ұсынылмады, бірақ 1844 жылдың желтоқсан айында еті бар жеке дастарханға рұқсат беруге келісілді. Көптеген Брук фермерлері осы ережелерден босатуды сұрады және көп ұзамай "ет дастарханында отырған қауымдастықтың мүшелеріне тамақ құны үшін қосымша төлем алынады" деп келісті. Брук фермасындағы жағдай 1845 жылдың қараша айында шешек індетінің таралуымен одан да нашарлады; ешкім қайтыс болмаса да, 26 Брук фермері жұқтырды. Фаланстер құрылысы жақсы жүріп жатқанда, Бостоннан келген өрт сөндірушілер кешігіп келді. Өрттің себебі кемшілікті шымшық болды деп саналады. Бір қатысушы атап өтті: "Көп ұзамай оттар құрылыстың үстінен еңкейіп, ақылға сыймас қызыл алауға ұшырады; ұзын дәліздермен және ағаш тіреулер бойымен жоғары да төмен де жүгіріп, алып ғимарат отшашуға айналды". Сақтандырылмаған ғимараттың жоғалуынан туған қаржылық зиян 7000 долларды құрады және бұл Брук фермасының аяқталуының бастамасы болды. Көптеген басқалар да кетіп жатты, бірақ ферманың тарауы баяу болды. Бір Брук фермерінің айтуынша, қауымның баяу құлдырауы жерге ақырын-ақырын төмен түсетін алма гүлдеріне ұқсады, бұл оны "арманды және нақты емес" етіп көрсетті. Соңында Брук фермасының жалпы қарызы 17 445 долларды құрады. Рипли достасына: "Егер адам өзінің жерлеу рәсіміне қатыса алса, қандай сезімде болатынын енді түсінемін", - деді.

Брук фермасынан кейін

Джон Пламмер есімді адам 1849 жылы Брук фермасы болған жерді сатып алып, алты жылдан кейін оны Джеймс Фриман Кларкқа сатты. Кларк оның орнына оны Америка Азамат соғысы кезінде президент Абрахам Линкольнге ұсынды, ал 2-ші Массачусетс жаяу әскер полкі оны «Эндрю лагері» ретінде жаттығу орыны ретінде пайдаланды. Кларк 1868 жылы мүлікті екі бауырға сатты, олар оны жазғы пансионат ретінде пайдаланды. 1870 жылы Готлиб Ф. Буркхардт мүлікті сатып алып, содан кейін «Кірпіш» балалар үйін басқару үшін Ізгі хабар таратушы лютерандық шіркеуінің қайырымдылық істері қауымдастығын құрды. Балалар үйі 1872 жылы ашылып, 1943 жылға дейін жұмыс істеді. 1948 жылы лютерандықтар оны емдеу орталығы мен мектепке айналдырды, ол 1977 жылы жабылды. 1873 жылы ферманың бір бөлігі зират ретінде бөлінді, ол бүгінге дейін «Гетсимен бақтары» деп аталатын конфессиялық емес зират ретінде пайдаланылуда (Сент-Жозеф зиратының және Бейкер-стрит еврей зираттарының бөлігі ретінде). Лютерандық меншік кезеңінде шамамен 1890 жылғы баспахана салынды; Трансценденталистермен байланысты ғимараттар, соңғысы Маргарет Фуллер коттеджі, 1980 жылдарға дейін өртенді. Ферма 1965 жылы АҚШ Ұлттық тарихи ескерткіші, 1977 жылы Бостон ескерткіші деп жарияланды және Тарихи орындардың Ұлттық тізіліміне енгізілді. Ол төменгі төбелермен қоршалған, ал оның жайылымдары мен күнге толы беткейлері жеміс ағаштарымен, тыныш тоғайлармен және тығыз қарағайлы орманмен әртараптандырылған. Бірақ жерді өңдеу қиын болып шықты. Эллис фермасымен бірге сатып алынған Кит жерінде Брук фермерлері «Кілегей» деп атаған функционалдық ферма үйі болды. Қоғам өскен сайын, баспана мен түрлі іс-шаралар үшін қосымша ғимараттар салу қажет болды. Алғашқы салынған ғимарат «Ұя» болды, онда мектеп сабақтары өткізіліп, ферма қонақтары тұратын. Риплилердің үйі, кейін «Ейри» деп аталды, екінші жылы салынды. Келесі салынған ғимарат Маргарет Фуллер коттеджі болды; Фуллердің есімімен аталса да, ол онда бір түнді де өткізбеді. Брук фермасының қатысушысы Икабод Мортон өзінің туған қаласы Плимут, Массачусетс қаласының құрметіне Қажылар үйін салды. Екі жарым қабатты ғимарат сол жылы салынған үшінші ғимарат болды, оның құны шамамен 5000 долларға бағаланды. Мортон көшіп кетер алдында екі апта ғана тұрды, содан кейін ғимарат жалпы жатақхана ретінде пайдаланылды және кір жуу орындары болды. Риплинің айтуынша, еңбек философиясы «интеллектуалды және қол еңбегі арасындағы табиғи одақты қамтамасыз ету; ойшыл мен жұмысшыны мүмкіндігінше бір тұлғада біріктіру». Брук фермасындағы жұмысты ұйымдастыру қаржылық қиындықтар мен идеологиялық өзгерістерге байланысты уақыт өте келе өзгерді. Брук фермасының мүшелері бастапқыда «тартымды индустрия» жүйесіне қатысты, онда әркім өздерінің қалауларына сәйкес жұмыс тапсырмаларын таңдай алатын. Бұл әдістің негізгі тапсырмалардың орындалуын қамтамасыз ету үшін нақты өкілеттілігі болмады. Бастапқыдағы кеңшілдіктен кейін, кейбір мүшелер барлық мүшелер де өз үлестерін тиісінше атқара алмайтынын сезінді, сондықтан 1841 жылы қоғам жұмыс үшін стандарттарды қабылдады: жаз айында күніне он сағат, ал қыста сегіз сағат жұмыс істеу талап етілді. Әр топтың атқарылған жұмыстың есебін жүргізетін басшысы болды. Бұл жүйе жаңа жұмыс иерархиясын жасаса да, мүшелердің топтар арасында оңай қозғалу мүмкіндігі сақталды. Олардың еңбегі үшін қатысушыларға бірнеше «кепілдіктер» берілді, соның ішінде «медициналық көмек, медбикелік көмек, барлық салалардағы білім, ойын-сауық». Әр түрлі жұмысшылар арасында кейде жанжалдар туындады, әсіресе педагогтар өздерін аристократиялық санағандықтан; алайда, тарихшы Чарльз Кроу жазғандай, «әрине, қоғамдық өмірдің барлық аспектілері таңқаларлықтай аз кедергімен жұмыс істеді». Келушілердің қатарында теология ғылымынан Генри Джеймс, аға, мүсінші Уильям Уетмор Стори, суретші Джон Сартен және британдық әлеуметтік реформатор Роберт Оуэн болды. Көптеген табыс көздеріне қарамастан, қауым құрылғаннан кейін бірден қарызға батты. 1841 және 1845 жылдар аралығында мүлік төрт рет ипотекаға салынды. Мектепте алты жасқа дейінгі балаларға арналған балабақша, он жасқа дейінгі балаларға арналған бастауыш мектеп және алты жылда балаларды колледжге дайындайтын дайындық мектебі болды. Мұғалімдердің қатарында Гарвард діни мектебін бітірген үш адам (Джордж Рипли, Джордж Партридж Брэдфорд және Джон Салливан Дуайт) және бірнеше әйелдер (Риплидің әйелі София, оның қарындасы Марианна, оның туысы Ханна, Жоржианна Брюс және Эбби Мортон) кірді. Рипли ағылшын тілін оқытумен айналысты және сабақта көңілді мінезді болғанымен белгілі. Дана тілдерді оқытты, өзі он тілде сөйлей білді. Дуайт музыка мен латын тілін оқытты.

Бос уақыт

Брук фермасының тұрғындары уақыттарын көбінесе оқумен немесе фермада жұмыс істеумен өткізеді, бірақ олар әрқашан ойынға уақыт бөліп отыратын. Бос уақытында олар музыка тыңдап, би билейтін, карта ойнап, театр қойылымдарына қатысып, костюмді кештер өткізіп, шаңғымен сырғанап, коньки тебетін. Әр апта сайын қауым "Кілегей" үйінде жиналып, қауымдағы жас қыздар би билейтін. Олар басына жабайы дала гүлдерінен жасалған гүл шоқтарын тағатын, ал әр апта сайын гүл дүкенінен сатып алынған ерекше гүл шоғы ең әдемі киінген қызға сыйға берілетін. Күннің соңында көптеген адамдар "Жаһандық бірліктің символын" орындап, шеңберге тұрып, қолдарынан ұстасып, "Құдай мен адамзаттың игілігі үшін шындыққа адал болуға" ант ететін. Эксперимент барысында қауымның қаржылық жағдайына қарамастан, олардың рухы көтеріңкі болды. Бос уақытты табу – Брук фермасының философиясындағы маңызды талап еді. Элизабет Палмер Пейбоди 1842 жылғы қаңтарда "The Dial" журналына жазғандай: "Ешкім тек дене еңбегімен ғана айналыспайды. Бұл қауымдық ұйым байлықтың металдық көрсеткіштеріне емес, жанның барлық қабілеттерін дамытуға мүмкіндік беретін бос уақытқа байымақшы".

Әйелдердің рөлі

Брук фермасында әйелдер әдеттегі жұмыстарының шегінен шығып жұмыс істей алды және олардың еңбегі жоғары бағаланды. Олар сол кездегі басқа әйелдерге тән қарапайым тамақ дайындау және үй шаруасын бірлесіп атқару сияқты міндеттерді орындады. Бірақ егін жинау кезінде әйелдерге далада жұмыс істеуге рұқсат берілді, ал ерлер суық ауада кір жууға көмектесті. Қоғамға ешбір дін өз сенімдерін таңдауға құқығы болмағандықтан, әйелдер сол кездегі дінмен байланысты патриархаттың ықпалынан қорғалды. Ол жақсы білімді болған және фермада тарих және шетел тілдерін оқытқан.

Сын

Көптеген адамдар қоғамдағы өмірден алған ләззатын және көңіл көтеруші атмосфераны жазды. Бірақ қоғамның идеализмі кейде іске аспады. Қоғам ресми түрде дінсіз болғандықтан, түрлі діндердің өкілдері болды, бірақ олар әрқашан достықпен тірлік еткен жоқ. Исаак Хекер, кейін София Рипли католицизмге ауысқанда, бір протестант шаруа: «Біз айналамызда ағаштан жасалған кресттерді, әулиелердің суреттерін көре бастадық және мен алжапқыштардың астында дұға таспаларының дірілдегенін сеземін», - деп шағымданды. Натаниел Хоторн, ақырында қоғамның қазынашысы болып сайланған, өзінің тәжірибесінен ләззат алмады. Бастапқыда ол өзінің атқарып жатқан жұмысына мақтанышпен: «Мен бірте-бірте қандай үлкен, кең иықты, пілдей адам болармын!» - деп айтты. Кейіннен ол әйелі София Пибодиға: «Еңбек – әлемнің қарғысы, және ешкім оған араласпайынша қатыгезденбейді», - деп жазды. Қоғамнан алысқаннан кейін Хоторн бастапқы инвестициясын қайтаруды талап етті, бірақ ол Риплиге ешқандай жаман ниеті болған жоқ, оған «сенің табысыңа шын жүректен қуанамын – оның болуына ешқандай себеп көрілмейді», - деп жазды. Эдгар Аллан По 1845 жылғы 13 желтоқсанда «Бродвей журналының» «Брук фермасы» атты мақаласында қоғам туралы пікірін білдірді. Ол бұл топқа «шын ниетпен құрметпен қарайтынын» және оның «Харбингер» журналының «жақсы оқыған, жамандық ойламаған және, мүмкін, одан да көп нәрсе жасай алатын адамдар тобымен жүргізілетінін» жазды. Көптеген сыншыларға қарамастан, ешкім Джордж Риплиді Брук фермасының басшысы ретінде алмастыруды ұсынбады. Басқа қоғамдар сияқты, Брук фермасы да ядролық отбасын бұзу мүмкіндігі үшін сынға ұшырады, себебі ол үлкен қоғам ретінде жұмыс істеуге баса назар аударды. Оның фурьеизмге ауысқаннан кейін трансценденталистер оған көрсеткен қолдауы азайды. Генри Дэвид Торо қоғам мүшелерінің идеализмін күмәндандырып, өзінің күнделігінде: «Осы қоғамдарға келетін болсақ, мен тозақта бакалавр үйін ұстағанды көктегі пансионда тұрудан артық көремін», - деп жазды.

Көркем шығармаларда

Құрылтайшы мүше болғанымен, Хоторн Брук Фермер ретінде қызмет еткен кезінде бақытсыздыққа ұшырады, себебі ол сол жерде тұрғанда жаза алмады. "Менде мүлдем тыныштық жоқ", - деп шағымданады ол, ал оның қолы "жаңа көкпарлармен" жабылған еді – шабын жинаудың салдары. Ол кіріспесінде ұқсастықты мойындап, "осы томдағы 'Блитадейл' романында көптеген оқырмандар Батыс Роксберидегі Брук Ферманың әлсіз және толыққанды емес көлеңкесін сезіне алады, оны (он жылдан астам бұрын) социалистер тобы иеленіп, өңдеген" деді. Мысалы, "Маскарадшылар" деп аталатын тарау қыркүйек айында өткізілген егін жинау мерекесіне арналған пикник негізінде жазылған. Джордж Рипли, «Нью-Йорк Трибьюн» газеті үшін кітапты рецензиялағанда, бұрынғы Брук Фермерлері оқиғаның күлкілі бөлімдеріндегі ұқсастықты ғана байқайтынын айтты.