Кіріспе

5 күндік ыстық толқын 700-ден астам ыстықтан туындаған өлімге әкелді. 1995 жылғы шілдедегі Чикагодағы ыстық толқын бес күн ішінде 739 адамның ыстықтан қаза табуына себеп болды. Ыстықтың көптеген құрбандары қаланың жасы ұлғайған, жағдайы төмен тұрғындары болды, олардың көпшілігінде кондиционер болмады, немесе кондиционері болғанмен, оны қосуға шамалары жетпеді, қылмысқа қауіптеніп терезелерін ашпады немесе сыртта ұйықтамады.

Ауа райы

Шілде айында температура рекордтық деңгейге жетті, ең ыстық ауа райы 12-16 шілде аралығында байқалды. 13 шілдедегі ең жоғары температура, 1928 жылдан бері Чикаго Мидуэй халықаралық әуежайында тіркеле бастағаннан бері, екінші ең ыстық шілде температурасын көрсетті (ең жоғары температура 1934 жылғы 23 шілдеде тіркелген). Түнгі ең төменгі температуралар әдеттен тыс жоғары болды – 70-тің жоғарғы және 80-нің төменгі градустары (шамамен 26°C). Бұл жылу толқынының ылғалдылығы 1930-шы жылдардағы, 1988, 1976-1978 және 1954-1956 жылдардағы жылу толқындарымен салыстырғанда айтарлықтай ерекшеленді, олардың қуаты өте ыстық, құрғақ, жалаңаш топырақ және/немесе шөлдің оңтүстік-батысынан келген ауа массаларымен қамтамасыз етілген. Аталған жылдардың әрқайсысының жазында ылғалдылық жоғары жылу толқындары болған, бірақ 1988 жыл кейбір аймақтарда ерекше жағдайды көрсетті. Бұрынғы жаңбырлардан түскен ылғал және өсімдіктердің булануы ылғалдылықты рекордтық деңгейге көтерді, ал ылғалды ауа массасы жылу толқынының бастапқы кезеңдерінде Айова штатында қалыптасты. Айова, Висконсин, Иллинойс және басқа да аймақтардағы көптеген метеостанциялар рекордтық нүктелік температураларды тіркеді, ең жоғары көрсеткіштің мәнімен, ауа температурасымен бірге, Висконсин штатындағы (Апплтон) бір метеостанцияда 1995 жылғы 14 шілде күні сағат 17:00-де тіркелген жылу индексі 50°C-қа (122°F) жетті, бұл Батыс жарты шар үшін мүмкін рекорд саналады; бұл ыстыққа қосымша, Айова және Оңтүстік Висконсинде жылу индексінің бірнеше күн бойы рекордтық деңгейден асып түсуіне себеп болды, себебі күн бұлтсыз аспаннан күшті нұр таратты және судың булануын күшейтті. Бірнеше күннен кейін, ыстық шығысқа қарай жылжыды, Питтсбург (Пенсильвания) штатында температура 40°C-қа, ал Коннектикут штатының Данбери қаласында 43°C-қа жетті, бұл Коннектикут штатындағы ең жоғары температура. Солтүстік шекарада Торонто (Онтарио) 43°C-қа жетті, сонымен қатар сол ауа массасының рекордтық ылғалдылығымен байланысты, оның ең жоғары ылғалдылық көрсеткіші 50°C (122°F) құрады. Нүктелік температуралар температура көрсеткіштерімен салыстырғанда кеңінен сақталмайды, алайда, жылу толқыны кезіндегі нүктелік температуралар ұлттық және континенттік рекордтарға жақын немесе олармен тең болды.

Талдау

Жылу толқыны АҚШ-тың орталық бөлігінен өтіп кеткен үлкен жоғары қысым жүйесінен туындады. Бұл жүйе күндіз бойы тұрақты түрде 90°F (32-38°C) максималды температураны көрсетті, ал түнгі ең төменгі температура да 80°F (27-32°C) деңгейінде қалып, орталық аймақтың жаз айлары үшін бұл жағдай ерекше еді. Жүйемен бірге желдің жылдамдығы да өте төмен болды, сонымен қатар ылғалдылықтың деңгейі жоғары болды. MERRA 2 және ERAI метеорологиялық қайтаталдауларында жүйе (суретті қараңыз) шілде айының 18-іне қарай шығысқа жылжып, көзге көрінбейтін болды.

Құрбандар

Эрик Клиненберг, 2002 жылғы «Жылу толқыны: Чикагодағы апаттың әлеуметтік сараптамасы» кітабының авторы, Чикагодағы ыстықтан туындаған өлім-жітімдердің картасы кедейлік картасын қайталайтынын атап өтті. Жылу толқынының құрбандарының көп бөлігі қаланың орталық бөлігінде тұратын, кондиционері жоқ немесе кондиционері болғанымен, оны қосуға шамасы жетпеген қарт, жасыраған адамдар еді. Көптеген егде жастағы азаматтар да түнде қылмыс жасалуынан қорқып, терезелер мен есіктерді ашуға тартынды. Әлеуметтік жағынан белсендірек болған қарт әйелдер, қарт ерлерге қарағанда аз зиян шекті. Ал 1930 жылдардағы ыстық толқындар кезінде көптеген тұрғындар саябақтарда немесе Мичиган көлінің жағасында ұйықтады. Тағы бір эпидемиологиялық талдау көрсеткендей, афроамерикалықтар ақ нәсілділерге қарағанда өлу ықтималдығы жоғары болды, ал испаноязылдылардың ыстықтан туындаған өлім-жітім көрсеткіші ерекше төмен болды. Сол кезде көптеген афроамерикалықтар нашар сапалы тұрғын үйлерде және біртілдігі төмен аудандарда тұрды, ал испаноязылдылар сол кезде халық тығыздығы жоғары және әлеуметтік біртілдігі күшті жерлерде тұрды. Тамыз айында, анықталмаған қырық бір құрбанның денелері Иллинойс штатының Хоумвуд қаласындағы жаппай қабірге жерленді.

Ауырластырушы факторлар

Чикаго қалалық орталығындағы жағдайды қалалық жылу аралдары күшейтті, ол түнгі температураны одан да жоғары көтерді. Қалалық жылу аралдары қалалық жерлерде ғимараттар мен асфальттың шоғырлануынан туындайды, олар күндіз көбірек жылуды сіңіріп, түнде айналасына одан да көп жылуды сәулелендіреді, ал салыстырмалы ауылдық жерлерде бұл көрсеткіш төмен. Сондықтан, құрылыс аймақтары ыстыққа толып, ұзақ уақыт бойы ыстық болып қалады. Жағдайды ушықтырған басқа факторлар – жеткіліксіз ескертулер, электр қуатының үзілісі, жедел жәрдем қызметі мен ауруханалардың нашар дайындығы және жалпы дайындықтан гөрі кемшілік. Қалалық биліктер ыстық толқынының соңғы күніне дейін ғана ыстыққа байланысты ескерту жариялады. Осылайша, Чикагодағы бес салқындату орталығы сияқты төтенше шаралар толыққанды пайдаланылмады. Мыңдаған адамдар ыстықтан зардап шегіп, жергілікті ауруханаларға жеткізілгендіктен, Чикагоның медициналық жүйесіне зор жүктеме түсті. Ыстық толқынына тағы бір күшті әсер еткен фактор – қала үстінде температура инверсиясының қалыптасуы және ауаның тұрақтап қалуы. Ластағыштар мен ылғалдық жер бетіне жиналды, ауа тыныш және желсіз болды. Желдің болмауынан ауа температурасы қалалық жылу аралдарынан күтілгеннен де жоғары көтерілді, ал жел болмағандықтан ешқандай жеңілдік болмады. Ыстықты басуға ешқандай мүмкіндік болмағандықтан, тіпті үйлердің іші де пешке айналды, түнде температура жоғары болды. Бұл әсіресе электр қуаты жиі үзіліп тұратын аймақтарда байқалды. Чикагоның солтүстігіндегі Норт-Уэстерн университетінде жазғы курста оқитын студенттер кондиционерсіз жатақханаларда тұрды. Ыстықтың әсерін азайту үшін кейбір студенттер түнде суға малынған сүлгілерді жамылғы ретінде пайдаланды. Адам трагедиясының ауқымы кейбір топтарда жоққа шығаруға, ал басқаларында қайғы мен кінәлауға әкелді. 2018 жылы режиссер Джудит Хефланд 1995 жылғы ыстық толқыны кезінде байқалған өлім-жітімнің теңсіз көрсеткіштерін зерттейтін «Cooked: Survival by Zip Code» атты деректі фильмін жасады. «Cooked» осы теңсіз өлім-жітімге тікелей ықпал еткен факторларды қарастырады және мұндай дағдарыс – бір реттік оқиға емес, Чикагодан тыс жерлерде де кездесетін қауіпті үрдіс екенін көрсетеді. Бұл деректі фильм афроамерикалық қауымдарға әртүрлі факторлардың тигізген зиянын зерттейді. Ең бастысы, жеткіліксіз ескерту және бар салқындату орталықтарын пайдаланбау кедей топтардың жағдайын нашарлатты және Чикагоның ең кедей аудандарында айқын зардаптарға әкелді. Хефланд Чикагоның көптеген американдық қалаларда кездесетін экологиялық расизмнің үлгісі болуы мүмкін екенін ескертеді. Қалалық жылу аралдары АҚШ және одан тыс жерлерде әлі де бар, ал кедей және аз ұлттық топтар осы қауіпті аудандарды әлі де пропорционалды түрде алып жатыр. Соңғы 50 жылда климаттық апаттардың саны бес есе өскендіктен, осы топтарға қауіп те артып, экологиялық әділдікке шақыратын әлеуметтік қозғалыстар да күшейді.

Ылғалды температура

Кейбір жерлерде ыстық толқыны кезінде ылғалды термометр көрсеткіші жоғары деңгейге жетті. Егер бір айлық нәрестелер мен 70 жастан асқан қарттар 6 сағаттан астам уақыт бойы сезінсе, сау жас адамдар үшін де ылғалды термометр көрсеткішінің белгілі бір деңгейде болуы өлімге алып келуі мүмкін.