Кіріспе

Калидасаның лирикалық өлеңі

Ртусамхара, көбінесе Ритусамхара деп жазылады.

Бұл өлеңнің авторы Калидаса екені жиі айтылса да, қазіргі заманғы ғалымдар бұл дәстүрлі пікірмен келіспейді. Зигфрид Лиенхардтың сөзіне сәйкес, "Ртусамхара, есімдері бізге жетпеген кейбір ақынның туындысы болуы мүмкін, және ол, шамамен, Асвагосадан (шамамен 100 ж.) Калидасаға (4-5 ғасырлар) дейінгі аралықта жазылған". Мұнда риту (маусым) сөзі самхара сөзімен бірге "бірлесу" немесе "топ" мағынасында қолданылады. Сондықтан Ритусамхара "Маусымдар жинағы" немесе "Маусымдар гүлдестесі" деп аударылған, бірақ "Маусымдар салтанаты" деп аудару да дұрыс болар, ал "маусымдардың тууы мен өлімі" деп аудару – самхара сөзінің "жою" деген баламалы мағынасынан туындаған қателік. Бұл әсерлі поэзия Анустуб Чанда ұйқас формасында, барлығы 144 шумақтан тұрады. Уильям Джонс жинаған бұл мәтін 1792 жылы Калькуттада (Колкатта) басылған алғашқы санскрит туындысы болды. Гришма кантосының 49 шумағы туралы Майсур ғалымы К. Кришнамурти былай дейді: "Бұл шумақтарда бейнеленген сезімталдық пен құштарлықты махаббат ешбір ақынды даңққа жеткізе алмайды". Дегенмен, басқалар шрингара расасының (басқа расалардың бастапқы көзі саналады) үстемдігін, сондай-ақ ақынның ғашықтарды табиғат фонында бейнелеп, тепе-теңдікке қол жеткізуге тырысуын – туындының құнды ерекшеліктері деп атады. Маусымдардың өзгеруінің қарапайым суреттері, көбірек жарқын суреттермен араласады:

Жазғы ыстық орман жаңа жаңбырдың тигенімен қуанышқа толы,
Кадамба ағаштарында жаңа ләззат гүлдейді,
және әр тармақ түсініксіз қуанышпен дірілдейді. Кетки гүлдерінің әрқайсысы
орман күлгендей гүл ашады. Ал тауыстар шабысқан қуанышпен билейді. (2-шумақ)

Жаңа су тамшыларының тигенімен салқындап,
Гүлдерге толы, хош иісті Ласак ағаштарымен құлпырады,
Иә! Кетки гүлсарымен хош иістенген,
жағымды жел ғашық әйелдерді баурап алады. (2-шумақ)

Аудармалар

Ритусамхараны 1947 жылы Р. С. Пандит ағылшын тіліне аударған. 1950 жылы Ритусамхара Т. Сатасива Айердің аудармасымен тамил тіліне аударылды. Ритусамхараны Дханнаджай Боркар маратхи поэзиясына аударған, ал 2012 жылы «Варада Пракашан» баспасы жариялаған. Баннанже Говиндачарья оны «Рутугала хениге» деген атаумен қанағатты аударма жасаған. Ритусамхара бір уақытта хинди және ағылшын тілдеріне аударылды, сондай-ақ Рангея Рагав суреттемелерін салған, бұл шығарма 1973 жылы «Атмарам және Ұлдары» баспасынан жарық көрді.