Кіріспе

Ай фазасының күндермен есептелген жасы және әдісі. Эпакт (epactae, ἐπακται ἡμεραι = қосылған күндер) бұрынғы ортағасырлық есептеушілердің 22 наурыздағы Ай фазасының жасын күндермен сипаттау үшін қолданған термині еді. Алайда, жаңа Грегориан күнтізбесінде эпакт 1 қаңтардағы шіркеу айының жасы ретінде есептеледі. Оның басты қолданысы – есептеу әдістері арқылы Пасха күнін анықтау. Ол жылдан жылға өзгеріп отырады (көбінесе 11 күнге), себебі күннің 365-366 күндік циклы мен айдың 354-355 күндік циклы арасында айырма бар.

Ай күнтізбесі

Эпакттар ай күнтізбесіндегі күндерді күн күнтізбесіндегі күндермен сәйкестіру үшін де қолданылуы мүмкін.

Күн және ай жылдары

Күн күнтізбесіндегі жыл 365 күннен тұрады (кібісе жылдарда – 366 күн). Ай күнтізбесіндегі жыл 12 айдан тұрады, олар 30 және 29 күнмен кезектесіп, барлығы 354 күнге жетеді (кібісе жылдарда, айлардың біріне бір күн қосылады; ай жылы шамадан аз күндерге созылатындықтан, кібісе жыл әр төртінші жылдың орнына екінші немесе үшінші жылы туындайды). Егер күн және ай жылдары бір күні басталса, бір жылдан кейін күн жылдың басталуы ай жылдың басталуынан 11 күн кейін болады. Бұл артық күндер – эпакттар, оларды күн жылын толықтыру үшін ай жылына қосу керек; немесе керісінше, оларды күн жылдың күніне қосып, ай жылдағы күнді анықтауға болады. Екі жылдан кейін айырмашылық 22 күн, ал үш жылдан кейін – 33 күн. Эпакт 30 күнге жеткенде немесе одан асқанда, ай күнтізбесіне қосымша (эмболизмдік немесе интеркалярлық) ай қосылады, ал эпакт 30 күнге дейін азайтылады. Кібісе күндер күн және ай жылдарын ұзартады, сондықтан олар басқа күндерге қатысты эпакт есептеулеріне әсер етпейді.

19 жылдық цикл

Тропикалық жыл күндерден сәл қысқа, ал синодикалық ай күндерден сәл ұзақ; екеуі де бүтін сан емес. Бұл келесідей түзетіледі. 19 тропикалық жыл 235 синодикалық айға тең деп есептеледі (Метоникалық цикл). Бір цикл 6939 немесе 6940 толық күнді құрайды, бұл 19 жылдық кезеңде 4 немесе 5 ауыспалы күн болуына байланысты. 19 жылдан кейін ай фазалары күн жылдарымен сәйкес келуі керек, сондықтан эпакт 19 жылдан кейін қайталанады. Дегенмен, бұл 30 эпакт сандарының толық циклының (0 емес) бүтін еселігі емес. Сондықтан 19 жылдан кейін эпактты +1-ге түзету қажет, осылайша цикл 19 жылда қайталанады. Бұл – "айдың секіруі" (saltus lunae). 19 жылдық циклдегі жылдың реттік нөмірі алтын сан деп аталады. Қосымша 209 күн 7 эмболиялық айды құрайды, барлығы .

Тарих

Пасха күнін есептеу үшін эпакттың табылуы 189–232 жылдары қызмет атқарған Александрия патриархы Деметрий I-ге жатқызылады. 214 жылы ол эпактты Пасха күнтізбесін жасау үшін пайдаланды, ол сақталмаған және сегіз жылдық ай-күн циклын қолданды. Эпактты Пасха күнтізбесіне қолданудың 16 жылдық циклдағы мысалы Гипполиттің Пасах кестесінде кездеседі – 222 жылдан басталатын 112 жылдық Пасха күндерінің тізімі, ол Римде табылған мүсіннің қабырғасына жазылған. Ол Пасха күндерінің «кішкентай тақташасын» (laterculus) есептеді. Қайта құрылымдалған нұсқасында ол эпакттарды (мұнда 1 қаңтардағы Айдың жасы) және 84 жылдық ай-күн циклын қолданады, Пасха күнін 213 жылды базалық жыл ретінде есептейді. Егер Августалис көрсеткен ертерек мерзімдерді қабылдасақ, оның «кішкентай тақташасы» 213–312 жылдарды қамтиды және Августалис Пасха күнін есептеу үшін эпакттарды қолдануды бастады. Төртінші ғасырдың басында Александрияда эпакт пен 19 жылдық Метон циклын қолдана отырып, Пасха есептеулері жасалғанын көреміз, ал кейінгі есептеу кестелері Александрия күнтізбесінің құрылымымен әсерленді. Эпакт 26 Фаменот күніндегі (Юлиан күнтізбесі бойынша 22 наурыз) Айдың жасы ретінде қарастырылды, бірақ бұл эпакт мәні алдыңғы жылдың соңғы эпагоменальді күніндегі Айдың жасына да сәйкес келді. Осылайша, эпакт ағымдағы жылдың басында белгіленген деп есептеуге болады. Он бесінші және он алтыншы ғасырларда эпакттың үш жаңа түрінің пайда болуына екі фактор ықпал етті. Біріншісі – есептеу техникасының қателіктерінің артуы, бұл 1478 жыл шамасында жаңа Юлиан эпактінің енгізілуіне әкелді, ол медициналық немесе астрологиялық мақсаттар үшін Ай фазасын есептеуде қолданылды. 1582 жылы Григориан күнтізбесінің реформасымен екі қосымша эпакт пайда болды. Біріншісі – Алоизий Лилиус жасаған Лилиан эпақты, ол Григориан күнтізбесін қолдана отырып, шіркеулік есептеулердің құрамына кірді. Лилиан эпақты Күн мен Айдың қозғалысын түзетулерді қамтыды, бұл эпакт пен алтын сан арасындағы тұрақты байланысты бұзды. Екінші жаңа эпакт – Грегориан күнтізбесінің он күндік өзгерісін ескере отырып, практикалық Юлиан эпақтың қарапайым түзетуі болды.