Кіріспе

Иоганн Себастьян Бахтың орган музыкасы

D минорындағы Токката және Фуга, BWV 565, – ең көне деректерге сәйкес, неміс композиторы Иоганн Себастьян Бахтың органға арналған композициясы және орган репертуарындағы ең танымал туындылардың бірі. Оның жазылған уақыты белгісіз, бірақ ғалымдар оны 1704 және 1750 жылдар аралығында жазылған деп санайды. Туынды токката бөлімімен басталып, содан кейін кодамен аяқталатын фугаға ұласады. Ол барокко дәуіріндегі солтүстік неміс орган мектебінің ерекшеліктерін көрсетеді. Бұл шығарма Иоганнес Ринк жазған, күні көрсетілмеген қолжазбада табылар болғанға дейін оның ертедегі тарихы туралы көп мәлімет болмады. Ол алғаш рет 1833 жылы, Бахтың музыкасына қызығушылықтың қайта жандану кезеңінде, композитор Феликс Мендельсонның күш-жігері арқасында жарияланды. Мендельсон 1840 жылы осы туындыны орындады. Алайда, оның танымалдығы Бахтың басқа орган туындыларынан жоғарылай бастаған XX ғасырда ғана болды. Бұған Уолт Диснейдің 1940 жылғы «Фантазия» анимациялық фильміне қосылуы дәлел, онда Леопольд Стоковскидің 1927 жылғы оркестрлік нұсқасы қолданылған. Бұл туынды көптеген, көбінесе қарама-қайшылықты талдауларға түсті. Оны көбінесе дауылды бейнелейтін бағдарламалық музыка ретінде сипаттайды, ал «Фантазия» фильмінде ол бейнелеусіз немесе абсолютті музыка ретінде ұсынылады. Питер Уильямс және Рольф Дитрих Клаус сияқты ғалымдар оның авторлығына күмән келтірсе, Кристоф Вольф Бахқа жатқызуды қорғады. Ал басқа зерттеушілер авторлық құқыққа қатысты күмәнді жағдайды ескермеді немесе мәселені шешілмеген деп санады.

Тарих

BWV 565-тің қазіргі заманға жақын жалғыз сақталған көзі – Йоханнес Ринктің күні көрсетілмеген көшірмесі. Қолжазба сақталатын Берлин мемлекеттік кітапханасының сипаттамасына және RISM каталогындағы сияқты ұқсас библиографиялық сипаттамаларға сәйкес, Ринк бұл көшірмені 1740 және 1760 жылдар аралығында жасаған. Белгілі болғандай, Ринк Бахтың нотасын алғаш рет 1730 жылы, 12 жасында көшірген. Ринктің қолжазбасының титул бетінде шығарманың атауы итальян тілінде «Toccata con Fuga» деп жазылған, композиторы ретінде Иоганн Себастьян Бах көрсетілген, ал тоналдығы «ex. d. #» деп белгіленген, бұл әдетте D минор тональдығын білдіреді. Алайда, Ринктің қолжазбасында кілтте белгілер жоқ (D минорындағы шығарманы жазудың стандартты тәсілі осылай болар еді). Осыған байланысты, Ринктің қолжазбасында шығарма D дорийлік ладта жазылған. Бахтың шығармасы деп саналатын тағы бір туынды «D минорындағы Токката және фуга» деп аталды және ол да «дорийлік» сипаттамасына лайық болды. BWV 538 деп белгіленген осы шығарма «дорийлік» лақап атын алды, бұл атау оны BWV 565-тен ажырату үшін пайдаланылды. BWV 565-тің көптеген ноталық басылымдары Ринктің қолжазбасынан өзгеше, D минор кілттік белгісін қолданады. Ринктің қолжазбасында 18 ғасырда кең таралған педаль бөлігі үшін жеке таяқша қолданылмаған (педальде ойналатын ноталар тізбектің басында «p.» деп жазылған). BWV 565 орган партитурасының басылымдарында педаль партиясы әрқашан жеке таяқшада жазылады. Ринктің қолжазбасында жоғарғы таяқша сопрано кілтімен жазылған (қолжазба жазылған кезде бұл кең таралған), ал басылымдарда үш сызықты кілт қолданылады. Ринктің көшірмесі итальяндық темптік белгілерге, ферматаларға (Ринктің көшірмелерінің ерекшелігі) және стаккато нүктелеріне толы, бұл 1740 жылға дейінгі неміс музыкасына тән емес. Неміс орган мектептері солтүстік неміс (мысалы, Дитерих Букстехуде) және оңтүстік неміс (мысалы, Иоганн Пахельбель) деп бөлінеді. Композиция екі мектептің стильдік ерекшеліктерін көрсетеді: стилус фантастикус және басқа да солтүстік неміс ерекшеліктері айқын байқалады. Алайда, көптеген речитативтік бөлімдер солтүстік композиторлардың шығармаларында сирек кездеседі және Пахельбельдің шәкірті Иоганн Генрих Бутштеттен шабыттанған болуы мүмкін, оның сақталған бірнеше еркін шығармалары, әсіресе D минорындағы прелюдиясы мен каприччиосы, ұқсас ерекшеліктерді көрсетеді. BWV 565 фугасының бір бөлігі Иоганн Пахельбельдің D минорындағы фантазияларының бірінен алынған фразаның нақты көшірмесі болып табылады, ал тақырыптың бірінші жартысы да осы Пахельбель үзіндісіне негізделген. Алайда, сол кезде басқа композиторлардың тақырыптарынан фугалар жасау кең таралған практика болды.

Құрылымы

BWV 565 солтүстік неміс құрылымының әдеттегі, қарапайым нұсқасын көрсетеді, оның құрамында еркін бастама (токката), фугалық бөлім (фуга) және қысқа еркін аяқтау бөлімі бар.

Токта

Токката клавиатураның жоғарғы регистрлерінде жеке дауыстық өрнекпен басталады, октава бойынша екі рет қайталанады және төменгі мордентпен безендіріледі. Содан кейін төмен қарай спираль тәрізді құлдилайды, онда кемітілген жетілік акорды пайда болады (бірақ бұл, шындығында, тоник педальға қарсы кішкентай 9-шысы бар доминант акорды), бір-бір нотадан салынады. Бұл D мажорлық акордына айналады:

Содан кейін үш қысқа бөлім келеді, әрқайсысы қысқа мотивті қайталайды және октава бойынша екі рет қайталанады. Бөлім кемітілген жетілік акордымен аяқталады, ол гүлдену арқылы D минор тоникасына шешіледі. Токкатаның екінші бөлімі – бір-бірімен еркін байланысқан фигуралар мен гүлденулердің жиынтығы; педаль доминант тональность, A минорға ауысады. Бұл бөлім Токкатаның үшінші және соңғы бөліміне өтеді, ол негізінен алтыншыдан екі рет қайталанатын өрнектерден тұрады және бірінші бөлімдегі екі рет қайталанатын өрнектерге ұқсас, бірдей үш ноталық фигураның қайталануын қамтиды. Ұзақ емес педальді гүлденуден кейін, шығарма D минор акордымен аяқталады.

Фуга

Төрт дауысты фуганың тақырыбы толығымен он алтыншы ноталардан құралған, ал оның ішінде қысқа мелодиялық тақырыпқа қарсы педальдік тұрақ орналасқан, ол бастапқыда төмендейді, содан кейін көтеріледі. Мұндай скрипкалық үлгілер барокко музыкасында және Бахтың музыкасында жиі кездеседі, фуга тақырыптары ретінде де, имитацияланбаған шығармалардағы материал ретінде де. Ерекшелігі, жауап дәстүрлі доминант емес, субдоминант тональностьда берілген. Техникалық тұрғыдан төрт бөлімді фуга болғанымен, көбінесе үш дауыс ғана естіледі, ал кейбір аралық бөлімдер екі немесе тіпті бір дауыста (екі рет ноталанған) орындалады. Фугада тек қарапайым триадалық гармония қолданылса да, күтпеген C минор тақырыбының кірісі бар, сондай-ақ, барокко фугасы үшін ерекше ерекшелік – тақырыптың соло педальде орындалуы. Соңғы тақырып енгізілгеннен кейін фуга B мажорлық аккордымен аяқталады, ал орындалу уақыты 10:30-дан асады. Туындының алғашқы бөлімі – Токката, жалпы орындалу уақытының үштен бірінен кемді құрайды. 17 ғасырдың неміс музыкасындағы қалыпты практикаға сәйкес, тіркеу нақты көрсетілмеген, ал орындаушылардың таңдаулары органо плено сияқты қарапайым шешімдерден Харви Грейстің сипаттағандарындай, өте күрделі шешімдерге дейін өзгереді.

Қабылдау

Оның өмір сүрген алғашқы ғасырында ре-минордағы Токката мен Фуганың бүкіл қабылдау тарихы, мүмкін, бір ғана қолжазба көшірмесі арқылы ғана ұмытылудан құтылды. Кейін, Иоганн Себастьян Бахтың органға арналған, көпке танылмаған шығармасы ретінде алғаш жарық көргеннен бастап, композитордың ең танымал шығармаларының біріне айналуға шамамен бір ғасыр уақыт кетті. Композицияның үшінші ғасырында Бахтың ең көп жазылған орган шығармасынан басталып, тегі белгісіз шығармаға айналды. Мендельсонның пікірінше, ол "бірден білімді де, халыққа арналған нәрсе", содан кейін 19-шы ғасырдың екінші жартысында фортепианоға сәтті транскрипция жасалды, бірақ 20-шы ғасырға дейін Бахтың орган шығармаларының орташа танымалдылығынан асып түспеді. 1940 жылы Уолт Диснейдің "Фантазия" фильмінде (Леопольд Стоковскийдің оркестрлік транскрипциясында) оның пайда болуы танымалдылығын арттырды, сол кезде ғалымдар оның Бахқа жатқандығына күмән келтіре бастады. Композиция "органдарға ерекше жарасымды" деп есептелді. Ол бір ортақ идеямен біріктірілген, бірақ "көргендей қиын емес" деп сипатталды. Ол әсем стильдің көрінісі ретінде ұсынылды, бірақ сол стильге жақын емес, керісінше, одан да драматизмге толы. Сондай-ақ, оның авторлары Николаус Брунс және Иоганн Генрих Бутштетт сияқты басқалар да болды, сонымен қатар басқа аспаптарға және/немесе басқа композиторларға жатқызылатын іздеуге келмейтін бұрынғы нұсқалары да бар. Оның Бах жазғанға тым қарапайым, ал Бахтан басқа біреу жазғанға тым дарынды екені айтылды. Қазір ол – "барлық уақыттағы ең танымал орган шығармасы", оның атаққа жетуіне түрлі аранжировкалар көмектесті, оның ішінде пианиноның әсерлі орындалулары, толық симфониялық оркестрге арналған нұсқалар және қарапайым жеке аспаптарға арналған баламалы орындалулар бар.

Музыкалық нұсқалар

1833 жылы Бахтың «әзірше көпке таныс емес» органдық шығармаларының үш жинағынан бірінде BWV 565 алғаш рет жарық көрді. Басылымды 1830 жылға дейін репертуарында BWV 565 болған Феликс Мендельсон қадағалап, жартылай дайындаған. 1846 жылы К.Ф. Петерс «Токката кон фуганы» Бахтың органдық шығармаларының төртінші томында №4 ретінде жариялады. 1867 жылы Бах қоғамы оны Бахтың барлық шығармаларының толық жинағының 15-томына қосты. 1886 жылы Новелло бұл шығарманы Бахтың органдық шығармаларының алтыншы томында №1 ретінде жариялады. 1910 жылдардың басында Альберт Швейцер Шарль Мари Видормен бірлесіп Бахтың органдық шығармаларының толық жинағын құрастырып, Ширмер баспасында жариялады. 1912 жылы BWV 565 Бахтың «алғашқы шеберлік кезеңінің» шығармаларын қамтитын екінші томда жарық көрді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған шамада Аугенер Уильям Томас Бестің 19 ғасырдың соңындағы басылымын Бахтың органдық шығармаларының толық жинағының 2-томында қайта жариялады. 1950 жылдан кейін Бахтың Werkeverzeichnis жинағы жарық көргеннен кейін, D минорындағы Токката мен Фуганы «Петерс, IV том, №4», «BGA XV том, 267 бет», «Novello VI, 1» деп көрсету қажеттігі туындамады, немесе оны бірдей тональностьдағы Токката мен Фугадан ажырату үшін «дориан» атауын қоюдың қажеті болмады. Содан бері шығарманы жай ғана BWV 565 деп атап, екіншісін, «дориан» деп аталатынын BWV 538 деп белгіледі. 1964 жылы «Жаңа Бах басылымы» BWV 565-ті IV серияның 6-томына енгізді, ал оның сындық түсіндірмесі 1979 жылы 5-томда жарық көрді. Бұл томдардың редакторы Дитрих Килиан 6-томға жазған кіріспесінде «Жаңа Бах басылымының» ноталық материалдарын жасауда бастапқы, сенімді көздерге жақын болуға ұмтылатынын түсіндірді. BWV 565 үшін бұл Ринк қолжазбасына жақын болуды білдіреді. Осының салдарынан шығарманың аты итальян тілінде қайтадан Toccata con Fuga деп берілді, ал шығарма қайтадан D дориан тональностьда (яғни тональность белгісіз) жазылды. Дегенмен, жоғарыдағы кілтті қолдану және педаль үшін жеке таяқ пайдалану сияқты қазіргі заманғы конвенциялар сақталды. 2010 жылы Breitkopf & Härtel Бахтың органдық шығармаларының жаңа басылымын бастады, онда BWV 565 төртінші томда пайда болды. Франц Лист бұл шығарманы өзінің орган репертуарына қосты. Ол басылымның басындағы Престиссимо үштіктері үшін глокеншпиль тірегін, ал 12-15 такттардағы қайталамалы ноталар үшін квинтадена тірегін пайдаланды. Бұл шығарманы алғаш рет (қысқартылған түрінде «Токката мен Финал») Джон Дж. Макклеллан 1910 жылдың тамыз айының соңында немесе қыркүйек айының басында Солт-Лейк-Ситидегі Солт-Лейк-Табернакл органында Колумбия Графофон компаниясы жазды. Ол оны 1911 жылы АҚШ-та Колумбияның 10 дюймдік A945 дискісінде және Ұлыбританияда Колумбия Рено 1704 дискісінде шығарды, бұл алғашқы коммерциялық құбырлы орган жазбаларының бірі болды. 1926 жылы BWV 565-тің органдық нұсқасы 78 айналымдық дискілерге жазылды. 1928 жылғы концерттік бағдарламасында Швейцер BWV 565-ті Бахтың «ең танымал» шығармаларының бірі деп атап, оны жастар туындысы деп есептеді. Швейцердің бұл шығарманы алғаш рет жазғаны 1935 жылы шықты. 1951 жылы ол оны қайтадан жазды. Бұл және Валханың BWV 565-ті Deutsche Grammophon (DG) компаниясында жазған келесі жазбаларында, Бахтың «көптеген шығармаларының бірі» болған шығарма композитордың нақты белгісіне айналғаны айқын көрінеді. Archiv Produktion-нің алғашқы шығарылымдарында мұқабадағы тізімде органдық шығармалар жазбада пайда болған тәртіппен ажыратылмастан келтірілді; 1980 жылдары BWV 565-тің қаріп өлшемі басқа шығармаларға қарағанда үлкен болды; ал 1990 жылдары Валханың 1963 жылғы жазбасы DG компаниясының Classic Mania CD жинағына енген Бахтың жалғыз шығармасы болды. АҚШ-тың жазба компаниялары BWV 565-ті Бахтың ең танымал органдық шығармасы ретінде жылдам ілгерілетуге көшті. 1955 жылы Э. Пауэр Биггс Токкатаны 14 рет жазды, әртүрлі еуропалық органдарда орындады, ал Колумбия осы жазбаларды бір альбомға шығарды. Ханс Йоахим Шульце жазба мұқабасында шығарманың күшін былай сипаттайды: «Бұл жерде элементарлық және шексіз күш, шыдамсыз жоғары және төмен жүгіруде және хордтардың дөңгелеуі, тек фуганың логикасы мен тепе-теңдігіне орын беру үшін қиындықпен төмендейді. Бастапқы Токкатаның қайталануымен драмалық идея ұшып бара жатқан таразылар арасында және үлкен дыбыстық аяқтаумен аяқталып, шыңына жетеді». BWV 565-ті бірнеше рет жазған органшылардың қатарында Жан Гийо, Лионель Рог және Вольфганг Рубсам бар. Кейбір музыканттар, мысалы, Карл Рихтер, органдық орындауларын жиі жазбаға түсірмейтін, BWV 565-ті антологияларына қосты. Осы ғасырдың соңына таман жүздеген органшылар BWV 565-ті жазды. XXI ғасырда BWV 565-тің бірнеше жазбалары онлайн-де қолжетімді болды, мысалы, Джеймс Киббидің Бах Органдық Шығармалары жобасына енгізілген жазба және 2001 жылы Джон Скотт Уайтлидің BBC телеарнасы үшін жасаған хабарламасы.

Пианинолық аранжировкалар

Бахтың Токката мен фугасы тек органмен ғана орындалмаған. Бұл шығарманың алғашқы басылымының бет парағында бір немесе екі орындаушының фортепианода орындауы мүмкін екендігі көрсетілген. BWV 565-тің көптеген фортепианолық транскрипциялары жарияланды, мысалы Луи Брассин, Ферруччо Бусони, Альфред Корто және Макс Регер фортепианоның екі қолмен және төрт қолмен орындауға арналған транскрипцияларын жасады. Таусигтің шығармасының нұсқасы ХХ ғасырдың алғашқы онжылдықтарында бірнеше рет фортепиано рулондарына жазылды. 1920-ші жылдардың ортасында Мари Новелло BWV 565-тің Таусиг фортепиано нұсқасын 78 айналымдық дискілерге жазды. Перси Грейнгердің 1931 жылы фортепианода жазған нұсқасы, Таусиг пен Бусони транскрипцияларына негізделген, Лесли Ховардтың нотасы түрінде жазылып, кейін басқа суретшілермен жазылды. Игнац Фридман 1944 жылы жариялаған фортепиано нұсқасын жазды. 1950 жылдардан бастап 21 ғасырдың басына дейін Таусигтің фортепиано нұсқасының жарты ондаған, ал Бусонидің бірнеше ондаған жазбалары болды.

Бахтың өмірбаянында

Иоганн Николаус Форкельдің 19-ғасырдың басындағы Бахтың өмірбаянында бұл шығарма еске алынбаған. Форкель, мүмкін, осы композицияны білмеген де шығар. К. Л. Хильгенфельдттың өмірбаянында ол жарияланған туындылар тізімінде ғана келтірілген. Хильгенфельдт Ф-дижордағы Токката мен фуганы Бахтың органға арналған токкаталарының ең сәттісі деп санайды. Карл Герман Биттердің 1865 жылғы Бахтың өмірбаянында BWV 565 тек қосымшада тізімделген. 1873 жылы Филипп Спитта Бахтың өмірбаянының бірінші томында осы шығармаға бір беттен де аз орын берді. Ол бұл туынды Бахтың екінші Веймар кезеңінің алғашқы жылында (1708–1717) жазылған деп болжады. Токкатаның формасында оңтүстік неміс (Пашельбельдің қарапайым және тыныш тәсіліне қарағанда) солтүстік неміс ерекшеліктерін (Бакстехуденің толқымасыз стилін) көбірек байқады. Спитта фуганы «органға өте қолайлы, әсіресе педальді бөлімінде тиімді» деп есептеді. Оның шығарманы сипаттауы ұзақ, артық бөлімдерге сілтеме жасайды: «басты идеямен ешқандай байланысы жоқ, шайқалап тұратын үзінділер» және «салмақты, құбылатын аккордтар жиынтығымен» алмасатын орган речитативтері. Спитта Токката мен фуганың кейбір сөз тіркестерін басқа бір ерте туындымен, яғни Г-минордағы фугамен, BWV 578, теңестірді. Реджинальд Лэйн Пулдің 1882 жылғы өмірбаянында бұл шығарма қайтадан тек тізімделеді. Бахтың өмірбаянының 1905 жылғы алғашқы нұсқасында Альберт Швейцер орган туындылары туралы тарауда BWV 565-ті атамай кеткен. Андре Пирроның 1906 жылғы өмірбаянында Бахтың орган токаталары тек топ ретінде еске алынады. Ол олардың ешқайсысы Бахтың Веймардағы соңғы жылдарынан бұрын жазылмағанын (яғни 1708 жылға қарағанда 1717 жылға жақын) санайды. Осы уақытқа дейін биографтардың ешқайсысы да BWV 565-ке ерекше назар бөлген жоқ. Егер еске алынса, онда ол басқа орган композицияларымен бірге тізімделеді немесе сипатталады, бірақ Бахтың орган композицияларының ең жақсысы немесе ең танымал туындысы деп саналмайды, тіпті оның токаталарының арасында да емес. Алайда, жағдай өзгермек болды. 1908 жылы Швейцер өзінің өмірбаянын алғашқы неміс басылымы үшін қайта өңдеді. Бұл басылымда ол шығарманы «жақсы танымал» деп атады. Бахтың Букстехуде, Фрескобальди және қазіргі итальян композиторларының шәкірті болғанын көрсететін бірнеше орган туындыларын тізімдегеннен кейін, Швейцер «Д минорындағы Токката мен фуганы» композитордың тәуелсіз шеберлікке жеткен туындысы ретінде сипаттайды: «Д минорындағы Токката мен фугада күшті және құштар рух форма заңдарын толыққанды түсінді. Бір драмалық ой токкатаның батыл өрісін біріктіреді, ол толқыннан толқынға үйіледі; ал фугада үзілген аккордтардағы аралас өрістер кульминацияны одан да күшті етеді». Хьюберт Пэрридің 1909 жылғы Бахтың өмірбаянында бұл шығарма «жақсы танымал» және «барлық жағынан [Бахтың] ең тиімді туындыларының бірі» деп сипатталған. Ол Токкатаны «керемет рапсодикалық» деп атайды, фуганы сипаттауда Спиттаның пікірін көбінесе қайталап, кодадан қатты әсер алады: «Бұл кодадан гөрі аспаптың талаптарына барынша сай келетін немесе барынша сәйкес келетін қорытынды үзінді табу қиын». Бюхтехуденің ықпалын байқағаннан басқа, ол фуганың тақырыбын В минорындағы прелюдия мен фуганың тақырыбына теңестіреді, оны кешкі туынды деп санайды. 1979 жылы Бахтың өмірбаянының бірінші томында Альберто Бассо BWV 565-ті «famosissimo» (ең танымал) және «celebratissima» (ең атақты) деп атайды, осы туындылардың танымалдығы осы композицияға байланысты деп санайды. Ол оны 1708 жылға дейін жазылған, стилі жағынан эклектикалық, бірақ сабақтастықты бұзбай біріктірілген жасөспірім туындысы деп санайды. Ол оны солтүстік мектеппен байланыстырады және оның траекториясына әсер еткен Таусиг, Бусони және Стоковскині атайды. Бассо композицияда тым көп нәрсеге көз жеткізуден сақтайды. Ол оны кез келген адамның қол жеткізе алатынын, бірақ ол сыйлық емес, символикамен жүрмейді, тіпті қандай да бір жиынтық та емес деп санайды. 1999 жылғы Бахтың өмірбаянында de бірнеше беттерді Токката мен фугаға арнады. Ол оны ертедегі туынды деп санайды, мүмкін жаңа органның техникалық қасиеттерін сынау үшін жазылған. Ол арпеджиолар арқылы пайда болатын, бір уақытта жүздеген құбырларды қолдануға дейін біртіндеп өсетін крессендо органның жел жүйесі қай кезде жеткіліксіз болатынын дәл көрсете алады деп санайды. Оның пікірінше, шығарманың кейбір ерекшеліктерін Бахтың орган сынамашы ретіндегі қабілетімен түсіндіруге болады. Кристоф Вольф өзінің 2000 жылғы Бахтың өмірбаянында BWV 565-ті ертедегі туынды ретінде қарастырады. Оның пікірінше, ол «құрылымдық тәртіпсіздік пен шеберліксіздікпен қатар, таң қалдыратын қиялымен, әртүрлілігімен және қуаттылығымен ерекшеленеді».

Бахтың орган шығармалары туралы кітаптарда

1906 жылы Бахтың өмірбаянын жазғанға дейін Андре Пирро Бахтың орган шығармалары туралы кітап жазған болатын. Ол бұл кітапта BWV 565-ке бір беттен аспайтын уақыт арнады және оны найзағай мен күркіреуді бейнелейтін бағдарламалық музыканың бір түрі деп санайды, соның ішінде молнияның жарқырауы мен дауылдың күркіреуі де бар. Пирро Бахтың бұл музыкамен кішігірім неміс ақсүйектерінде сәттілікке жеткенін болжайды. Жалпы, ол музыканы Бахтың дамуындағы бір қадам ғана деп бағалайды. 1920-жылдардың басында Харви Грейс Бахтың орган шығармалары туралы бірнеше мақала жариялады. Оның пікірінше, шығарманың ноталарын орындау аса қиын емес, бірақ оны орындайтын органшыға ең қиын міндет – интерпретация. Ол шығарманы "мағынасыз шатасу" сияқты естілмеуі үшін қалай орындауға болатыны туралы кеңес береді. Ол фуганы нәзік және қарапайым деп сипаттайды, бірақ бұл форманың "өте шалаң нұсқасы" ғана. Грейс шығарманы сипаттағанда Пирроға сілтеме жасайды, Пирроның "дауыл" аналогиясын кеңейтеді, және Пирро сияқты, Бахтың осы шығармамен гастрольдік сапарлар жасағанына сенімді. Оның орган тіркеуі туралы ұсыныстары шығарманың оркестрмен орындалуымен салыстыру жасайды. Оның шығарманы сипаттауы бұрынғы дауыл туралы аналогияларды қайталайды. Келлер шығарманың алғашқы тақтарындағы бірыңғай үндеулерді "шартықтай жарқырап, толық органның үзілген аккордтарының ұзақ күркіреуі және үштіктердің дауылды толқыны" деп сипаттайды. Осы кітаптың 2003 жылы қайта өңделген, бір томдық басылымында BWV 565-тің нақтылығы және оның бұрынғы нұсқалары талқыланады. Осы арада Уильямс 1981 жылы BWV 565-тің нақтылығы туралы мақала жазды, одан кейін басқа ғалымдардың көптеген жарияланымдары осы тақырыпта жарық көрді. Джордж Стауффер мен Эрнест Мэй редакциялаған 1986 жылғы "J. S. Bach as Organist" мақалалар жинағында Бахтың BWV 565 үшін қолданған тіркеуі талқыланды.

Симфониялық оркестр үшін аранжировкалар

Грейс өзінің орындау ұсыныстарында оркестрлік нұсқамен салыстыру жасаған шамамен сол кезде Эдвард Элгар Бахтың екі орган туындысын оркестрге бейімдеп жатты, бірақ бұл жұмысқа BWV 565 кірмеді. Элгарға бұл туынды да, Швайцердің оған арнаған мақтау сөздері де әлдеқандай ұнаған жоқ. 1927 жылы Леопольд Стоковский Филадельфия оркестрімен BWV 565 оркестрлеуін жазды. 1947 жылы Юджин Орманди Филадельфия оркестрімен осы туындының оркестрге бейімделген нұсқасын жазды. Стокковскийдің аранжировкасының нотасы 1952 жылы жарияланды. Рене Лейбовиц (1958), Люсьен Кайлье (1967) және Станислав Скровачевский (1968).

Фильмде

BWV 565 дыбысты фильмдер дәуірінен бұрын кино музыкасы ретінде пайдаланылған, қорқыныш пен зұлымдықты бейнелеу үшін стереотипке айналған. Оның дыбыстық фильмдегі алғашқы қолданысына 1931 жылғы «Доктор Джекилл және мистер Хайд» және 1934 жылғы «Қара мысық» фильмдері кірді. 1936 жылдан кейін фильмде BWV 565 қолданудың тағы бір тәсілі қарастырылды. Оскар Фишингер бұрын Бахтың үшінші Бранденбург концертін абстрактілі анимацияларға қосып қолданған еді және Стоковскиге оның BWV 565 оркестрлік нұсқасын да осылай пайдалануға ұсынды. Кейін 1937 жылы Калифорнияда Стоковский мен Дисней Дисней студиясы үшін Дукастың «Шәкірт шегі» атты қысқа анимациялық фильмін түсіру туралы әңгімелесті, мақсаты – классикалық музыканы жас және кең аудиторияға таныстыру болатын. Қысқа фильмді жасау өте қымбатқа түсті. Дегенмен, «Токката және фуга» және «Шәкірт шегі» бастамасымен Стоковский, Дисней және музыка сыншысы Димс Тейлор өздерінің «Концерттік пьеса» деп аталатын киножобасына енгізу үшін тағы бірнеше композиция таңдады. 1940 жылы Диснейдің «Фантазиясы» шыққан кезде BWV 565-ке қосымша анимация жартылай абстрактілі болды, бірақ Фишингердің музыка орындалғанда Стоковский оркестрін басқарып тұрған көріністен басталатын түпкілікті идеясы сақталды. Тейлор өз баяндамасын былай бастайды: «Сіздер көретін нәрсе – суретшілер тобының ой-қиялында туған музыкалық ойлар мен суреттер, оқиғалар». «Токката мен фуга» атты ашылу нөмірі абсолютті музыка болады – өзінің құндылығы үшін ғана бар музыка, – және оны тыңдаушының санасында не болып жатқанын көрсетуге тырысады. «Бастапқыда сіз оркестрдің дыбысын естисіз», – дейді Тейлор. «Сондықтан біздің суретіміз дирижер мен музыканттардың әсерімен басталады. Содан кейін музыка сіздің қиялыңызға басқа нәрселерді ұсына бастайды – әртүрлі түстер, бұлттар, тұманды көлеңкелер немесе кеңістікте қалқып жүзетін геометриялық нысандар». 1942 жылы RKO кинотеатрында «Токката мен фуга» толығымен алынып тасталды, бірақ ол 1946 жылы қайта шығарылды. «Фантазия» «Токката мен фуганың» танымалдығын арттыруға үлкен үлес қосты. 1950 жылы түсірілген «Көшедегі күн бату» фильмінде BWV 565 қорқыныш жанрына әжуалық сілтеу ретінде қолданылды. 1962 жылы «Операның шайыры» фильмінің бейімделуінде BWV 565 күдік пен қорқыныш сезімін тудыру үшін пайдаланылды. Екі минутқа дейін қысқартылған BWV 565 француздық анимациялық фильм «Бір уақытта адам» үшін кіріспе тақырыбы ретінде 1978 мен 1981 жылдар аралығында 26 эпизодта қолданылды. Эннио Морриконе Серджио Леоненің 1965 жылғы «Бірнеше доллар үшін» фильмі үшін BWV 565/1 партитурасынан шабыттанды. Морриконе Бахтың «Токката» операсының барокколық мордэнті үшін «La resa dei conti» («Алпыс секундқа») атты труба музыкалық тақырыбын пайдаланды. Жан Мария Волонтемен болған ковбой атысы бұрынғы шіркеуде өтеді, ол шошқа қорасына айналдырылған, онда тақырып толық күшпен органмен орындалады. Сөздерге сәйкес, «Композитордың Бахты неге сілтегенін анықтау қиын – бәлкім, D минордың ортақ тональдығы орган идеясына әкелді, ал кішкентай шіркеуде тек нашар күйдегі гармоника ғана орналасатын болған. Дегенмен, классикалық білімі бар музыкант үшін Батыс өнер музыкасының ең таныс ескерткіштерінің біріне – Бахтың шығармаларындағы ең таныс (авторлығы ұзақ уақыт дауланған болса да) – Айзенахтық ұстазға құрмет көрсету ниетімен қақтығыс тудырады». Морриконе өзінің автобиографиялық кітабында былай деп жазды: «Шіркеуде өткізілген өлім рәсімі мені Бахтың цитатын және органның қолдануын ынталандырды. Волонтенің сол эпизодтағы қимылдары Леоне сүйген Рембрандт пен Вермеердің картиналарын еске салды. Бұл суретшілер Бахтың заманында өмір сүрген, мен де өз музыкам арқылы осы өткенге қарауға шешім қабылдадым».

Аутентикалық зерттеулер мен реконструкциялар

BWV 565 авторлығына қатысты белгілі бір алаңдаушылық 1980 жылдарға дейін бұрыннан бар еді. 1850 жылы Хилгенфельдттен бастап, 1920 жылдары Элгарға дейін, 1970 жылдардың соңында Бассоға дейін, шығарманың ерекше танымалдылығы ғалымдар мен музыканттарды таңғалдырғандай болды. Мендельсонның бұл туынды білімді де, қара халықты да қызықтыратын нәрсе деген болжамының тек соңғы бөлігі ғана орындалды. Композицияның контрапунктін талдаған кейбір ғалымдар оның жетілмегенін сезді. Олар оның стильдік тұрғыдан 18 ғасырдың басындағы туынды болу үшін 18 ғасырдың соңындағы галант стиліне тым жақын екенін айтты. Бұл мәселелерге нақты жауап беру мүмкін емес еді. Осы зерттеу саласының қолдағы деректері қарама-қарсы түсіндіруге болатын. Сондай-ақ, стильдік дәлелдердің толықтығы немесе жай ғана жай-күйесі ретінде қарастырылуы кімнің не дәлелдеуге тырысқанына байланысты. Көптеген стильдік ұқсастықтарға қарамастан, Келлнер ширек ғасырдан кейін автор емес деп танылды: "Келлнер стилімен салыстырғанда, BWV 565 Дж.С. Бах стиліне көбірек ұқсайды"; "Келлнердің көптеген клавиштік шығармалары оның стилінде айқын галанттық элементтер бар екенін көрсетті – бұл Токката BWV 565-тің драмалық стиліне қатысты айқын қайшылық". 21 ғасырдың екінші онжылдығына қарай статистикалық талдаулар авторлық мәселені шеше алмады. Фуганың стиліне Бахтан жақын композитор табылмады. Бах архивінің Лейпциг сайтында да күмәнділік білдірілмеген.

Атау беру мәселесі

1961 жылы Антоний Дэвис Токкатада контрапункт жоқтығын айтты. Фридрих Блюм Бахтың жастық шағының дәстүрлі тарихын зерттеудегі мәселелерді көріп тұрды. Роджер Буливант фуганы Бах үшін тым қарапайым деп есептеді және оның стиліне қайшы келетін ерекшеліктерді байқады: Джон Батттың Бахқа арналған Кембридж жолдасы бірнеше мақаласында BWV 565-тің авторлығына қатысты мәселелер талқыланады. Басқа өмірбаян жазушылар мен ғалымдар бұл авторлық және бұрынғы нұсқалар туралы теорияларды ескермеді. Уильямс бұл туындыны 18 ғасырдың басында өмір сүрген басқа композитор жазған болуы мүмкін деп болжады, себебі стильдегі ерекшеліктер (триадалық гармония, кеңейтілген аккордтар және соло педальдің қолданылуы) 1730 жылдан кейінгі немесе тіпті 1750 жылдан кейінгі үлгілерді көрсетеді. Питер ван Краненбург 2006 жылы жүргізген статистикалық талдау фуганың Бахқа тән емес екенін растады. Ричард Дуглас Джонс композицияның түпнұсқалығына қатысты белгілі бір позицияны қабылдамайды. 2009 жылы Рейнмар Эманс Клаус пен Вольфтің Ринктің көшіруші ретінде сенімділігіне қатысты қарама-қарсы пікірлері бар екенін жазды, олардың нақты пікірлеріне байланысты, және мұндай болжамдардың пайдасыз екенін айтты. Уильямс ұсынған тағы бір гипотеза – BWV 565 жоғалған скрипкалық соло туындысының транскрипциясы болуы мүмкін. Параллель октавалар және үштіктер мен сегіздіктердің көп болуын транскриптордың гармонияны толықтыруға тырысуымен түсіндіруге болады, егер ол өзгертілмеген күйде сақталса, ол түтікшелі орган үшін тым жұқа болар еді. Бұл фуганың тақырыбы мен кейбір бөлімдерінің (мысалы, 12–15 такттар) әрине, скрипкалық музыкадан шабыттанғанын көрсетеді. Бахтың кем дегенде екі рет органға арналған скрипкалық соло туындыларын транскрипциялағаны белгілі: Бахтың соло скрипкаға арналған Ми мажордағы Партитасының бірінші бөлімін, BWV 1006, кантатаның ашылу бөлімінің соло орган бөлігіне айналдырды. Бахтың соло скрипкаға арналған соль минорындағы сонатасының фугалық бөлімін, BWV 1001, органға арналған ре минорындағы прелюдия мен фуганың екінші жартысы ретінде BWV 539 деп жазды. Бұл идея жаңа бейімделу теориясын тудырды: реконструкция. Бахтың бірнеше туындыларына реконструкциялар жасалды, олардың нәтижелері әртүрлі болды. Яп Шредер мен Саймон Стандейдж скрипкаға арналған реконструкция жасады. Скрипкашы Эндрю Манзе өзінің реконструкциясын, сондай-ақ ля минорында жасады, оны орындап, жазды. 2000 жылы Марк Аржент бес ішекті виолончельге арналған скордатура ұсынды. 2005 жылы Эрик Левин Альтшулер BWV 565-тің алғашқы нұсқасы струналы аспапқа жазылған болса, ең мүмкін үміткер лют екенін жазды. Чэд Келли жасаған тағы бір скрипкалық нұсқасын Рейчел Поджер 2022 жылғы "Tutta Sola" альбомында орындады. 1997 жылы Бернхард Бильтер клавесинге арналған токкатаның түпнұсқасы екенін ұсынды, бірақ Уильямс бұл идеяны ықтимал деп санамады. Дегенмен, Бильтердің аргументі Бахтың авторлығын ықтимал етеді: Бахтың клавесинге арналған токаталарында (көпшілігі ерте туындылар) BWV 565-ке ұқсас қарапайым элементтер мен ерекшеліктер бар. Бахтың ерте клавиатуралық туындыларын, әсіресе прелюдиялар мен токаталар сияқты еркін туындыларын әрқашан орган мен клавесин туындыларына нақты бөлуге болмайды. Шпитта BWV 565-тегі бір үзінді мен BWV 921-дегі клавесин прелюдиясындағы бір үзінді арасындағы ұқсастық туралы айтқан болатын; Роберт Маршалл клавесин токатасы BWV 911-дің жалғасу үлгілерін және реттіліктерін, сондай-ақ клавесин токатасы BWV 914-тің фугалық тақырыбын BWV 565-тің дәл осы тақырыбымен салыстырады. BWV 565-тің танымал музыкалық тізімдерде пайда болған жазбаларына Sky-дың 1980 жылғы рокқа шабыттанған жазбасы (#83 Billboard Hot 100 тізімінде, #5 Ұлыбритания синглдар тізімінде) және Ванесса Мэйдің 1996 жылғы скрипкалық жазбасы (#24 Billboard тізімінде) кіреді. 1993 жылы Сальваторе Скьяррино Марио Кароли жазған соло флейтаға арналған аранжировка жасады. Соло мүйізге арналған нұсқаны Золт Наги жасады және оны Франк Ллойд орындады. 1990 жылдардың ортасында Canadian Brass трубашысы Фред Миллс қола квинтеті үшін бейімделген нұсқасын жасады, ол қола ансамбльдері үшін әлемдік стандартқа айналды. 2 Unlimited-тің 1994 жылғы "The Real Thing" хиті BWV 565-ті пайдаланады және Classic FM және PRS for Music жариялаған тізімде классикалық музыканы қамтитын ең көп сатылған поп-синглдердің бірі екені анықталды.

Ұпай

+ Ая түсі: жасыл: онлайн нұсқасы бар; қызыл: кіріспе және/немесе түсініктемесі бар. Датасы Орын Жариялаушы Сериясы Том BWV 565 Ringk, Johannes ш. 1740–1760 Германия Берлин мемлекеттік кітапханасы (факсимиле) D B Mus. Бах п. 595] 8-тарау (б. 57–64) Toccata Con Fuga pedaliter ex d # di J. S. Bach Marx, Adolph Bernhard 1833 Лейпциг Breitkopf & Härtel Иоганн Себастьян Бахтың әлі толық белгілі емес орган композициялары: бір немесе екі орындаушының фортепианосы үшін Vol. 3 (3-тен) № 9 Токката (б. 12–19) Griepenkerl, Friedrich Konrad Roitzsch, Ferdinand 1846 Лейпциг C. F. Peters Иоганн Себастьян Бахтың органға арналған шығармалары. Том IV (тақта 243) № 4 (б. 24 және одан кейінгілер) Tausig, Karl ш. 1860-жылдары Берлин Schlesinger Токката және фуга (D moll) орган үшін (педаль және мануал) Иоганн Себастьян Бахтың шығармасы, концерттік орындау үшін клавиатураға бейімделген. Токката (б. 2–6) – Фуга (б. 7–15) Rust, Wilhelm 1867 Лейпциг Breitkopf & Härtel Bach Gesellschaft Ausgabe XV том: Orgelwerke, 1-том ("Алғы сөз") Toccata II (б. 267–75) Bridge, John Frederick Higgs, James 1886 Лондон Novello & Co Иоанн Себастьян Бахтың орган шығармалары. VI кітап: Токката, прелюдиялар және фугалар № 1 (б. 2–9) Reger, Max 1896 Лондон Augener Joh. Seb. Бахтың орган шығармалары фортепиано дуэті үшін транскрипцияланды. № 2: Toccata & Fugue in D minor Токката және фуга (б. 2–21) Busoni, Ferruccio 1899 Лейпциг Breitkopf & Härtel Zwei Orgeltoccaten = Екі орган токтасы = Deux toccates d'orgue von Joh. Sebastian Bach auf das Pianoforte übertragen (BV B 29) № 2: D moll-дегі токта = D minor = ré mineur (Toccata e fuga) D moll-дегі токта (б. 2–17) Widor, Charles Marie Schweitzer, Albert 1912 Нью-Йорк G. Schirmer Иоганн Себастьян Бах. Толық орган шығармалары: сегіз томдық сындық-практикалық басылым, прелюдиялар мен фугаларды орындау тәсіліне қатысты жалпы ескертулермен және әр томдағы композицияларды түсіндіруге арналған ұсыныстармен жабдықталған. Том II: Прелюдиялар және фугалар, алғашқы шебер кезеңі № 15 Best, William Thomas Hull, Arthur Eaglefield 1914 Лондон Augener Иоганн Себастьян Бахтың орган шығармалары. II том: Прелюдиялар, фугалар, фантазиялар және токаталар б. 271 және одан кейінгілер. Friedman, Ignaz 1944 Мельбурн Allans Publishing Токката және фуга (D minor) Stokowski, Leopold 1952 Нью-Йорк Broude Brothers Леопольд Стоковскийдің кітапханасынан жарияланған симфониялық транскрипция. D минорындағы Токката және фуга (Ұзақтығы: 9 минут) Kilian, Dietrich 1964 Кассель Bärenreiter Жаңа Бах басылымы, IV серия: Органдық шығармалар Органдық шығармалар 6: Прелюдиялар, токаталар, фантазиялар және фугалар II – I және II Токката con Фуганың ерте нұсқалары мен вариациялары d BWV 565 Mills, Fred Canadian Brass 1990-жылдар АҚШ Hal Leonard Brass Ensemble Zehnder, Jean Claude 2011 Лейпциг Breitkopf & Härtel Толық орган шығармалары – Breitkopf Urtext Vol. 4: Токаталар мен фугалар / Жеке шығармалар – CD-ROM қосымшасы № 3 Токката және Фуга BWV 565 (б. 56–65) Ескертулер

Жазбалар

+ Соңғы баған орындау уақыты бойынша реттеледі; Фондық түс: жасыл: аудио файл қол жетімді Орындалған күні мен орны Сериялық нөмірі BWV 565 1902 және 1915 жылдар аралығында Нью-Йорк Эолиан компаниясы Пианино рулоны D минорындағы Токката және фуга C. Таузигтің фортепианоға арналған жеке ұйымдастырылуы Темпосы 70; 28,5 см Блумфилд Зейслер, Фанни 1912 Велте Миньон Пианино рулоны D минорындағы Токката және фуга (Таузиг транскрипциясы) (9:19) Новелло, Мари 1920-жылдардың ортасы Лондон Эдисон Белл Бағана беті № 676: Орган Токката & Фуга: Пианофортеге арналған соло (Бах, Таузиг) Екі 78 айналымдық дискінің жақтары: 1-бөлім, 2-бөлім Каннингем, Г. Д. 1926 жыл Лондонның Кингсвей залы № C 1291: D минорындағы Токката және фуга 78 айналымдық дискі Stokowski, LeopoldФиладельфия оркестрі 1927 жылдың сәуір айы Филадельфиядағы Музыка академиясы Виктор Red Seal "Электрлік" жазуы D минорындағы Токката және фуга (Стоковски транскрипциясы) 78 айналымдық екі дискінің жақтары (8:53) Швайцер, Альберт 1935 жылғы Tower-дің барлық қасиеттері, Лондон Колумбия Альберт Швайцер Бах № 6 (9:04) Stokowski, LeopoldФиладельфия оркестрі 1940 жылғы Музыка академиясы, Филадельфия Дисней Уолт Диснейдің Фантазиясы – Леопольд Стоковски және Филадельфия оркестрі: Жаңартылған түпнұсқа саундтрек басылымы (1990) CD 1 (2-ден) D минорындағы Токката және фуга, BWV 565 (9:22) Walcha, Helmut 1947 жылдың тамызы Санкт-Джекоб шіркеуі (Любек) [de], Любек Deutsche Grammophon Archiv Produktion; ІХ зерттеу кезеңі: Иоганн Себастьян Бахтың шығармалары; F сериясы: Орган шығармалары Прелюдия және фуга, E минор, BWV 548; Прелюдия және фуга, A минор, BWV 551; Прелюдия және фуга, C мажор, BWV 547; D минорындағы Токката және фуга, BWV 565 № 4 (9:15) Швайцер, Альберт 1951 жылғы Гунсбах, Эльзас Колумбия Дж. С. Бах: Орган музыкасы, 4-том, № 3 (10:31) Биггс, Э. Пауэр 1955 жылғы Еуропа (14 түрлі орган) Колумбия Бах: D минорындағы Токката (A Hi Fi Adventure) мысалы, Лондон, Корольдік фестиваль залы 2-бет, № 6 Биггс, Э. Пауэр 1960 жылғы Буш Рейзингер мұражайы, Гарвард Колумбия Бах: Орган фавориттері Бах: Ұлы орган фавориттері (Колумбия 42644, 2011 жылы CBS компакт-дискісі ретінде қайта шығарылды, Ханс Йоахим Шульце жазбаларымен) Токката (2:28), Фуга (5:54) Walcha, Helmut 1963 жылғы Гроте Синт Лоуренскерк, Алкмар Deutsche Grammophon Classic Mania (1991 жылы шығарылған) CD 2, № 4 (2:37, тек Токката – 1963 жылғы жазылған фуга 6:52) Ален, Мари Клер 1959–1968 жылдар Sankta Maria kyrka (Helsingborg) [sv], Helsingborg Erato J. S. Bach – L'Œuvre Pour Orgue – Intégrale en 24 disques, 3-том: Toccatas & Fugues en ré mineur bwv 565 – en fa majeur bwv 540 / Préludes & Fugues en do majeur bwv 545 – en mi majeur bwv 533 – Fugue en sol mineur bwv 578 D минорындағы Токката & Фуга bwv 565 (8:42) Richter, Karl 1964 жылғы Jaegersborg шіркеуі [da], Копенгаген Deutsche Grammophon Иоганн Себастьян Бах: Toccata & Fuge / Famous Organ Works D минорындағы Токката & Фуга, BWV 565 (8:56) Whiteley, John Scott 2001 жылғы Bath Abbey [uk], Bath BBC TV 21st Century Bach Бах, Толық Орган Шығармалары, 1- және 2-томдар D минорындағы Токката және фуга, BWV 565 (8:41) Alain, Marie Claire 1982 жылғы Collégiale de Saint Donat (Drôme) [fr], Drôme Erato Токката & Фуга / Passacaglia / Фуга / Концерт / Фантазия & Фуга D минорындағы Токката & Фуга D minor/D Moll BWV 565 (8:15) Preston, Simon 1988 жылғы Kreuzbergkirche [de], Бонн Deutsche Grammophon Токката & Фуга BVW 565 – Прелюдия & Фуга BVW 532 & 552 – Фантазия BWV 572 – Pastorale BVW 590 Токката: Adagio (2:31) Фуга (5:54) Fagius, Hans 1988 жылғы Fredrik шіркеуі, Карлскруна Brilliant Classics Bach Edition CD 151 – Орган шығармалары: Toccata & Fuga BWV 565/Concerto BWV 594/Praeludium & Fuga BWV 548/"Allein Gott in der Höh' sei Ehr" BWV 711–715/717 (шамамен 2000 жылы шығарылды) № 1–2 (8:54) Carlos, Wendy 1992 жылғы Telarc Switched On Bach 2000 (1968 жылғы Switched On Bach-тың 25 жылдығы) D минорындағы Токката & Фуга Kibbie, James 2007–2009 жылдар Stadtkirche (Waltershausen) [de], Waltershausen Block M Records (Мичиган университеті) Бах Орган Шығармалары BWV 565: Toccata con Fuga in d / Toccata and Fugue in D Minor AAC – MP3 (9:16) Ескертулер