Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Канададағы алғашқы халықтардың ішінде Тлыч халқы бар.
First Nations people in Canada
the Tłı̨chǫ people
Тлыч (, /lang//pron//t//ə/'/l//ɪ//tʃ//oʊ/ təLIHchoh) халқы, кейде Тличо деп те жазылады және Догриб деп белгілі, – Атабаска тілдер тобына жататын, Канаданың Солтүстік-Батыс аумақтарында тұратын алғашқы халық.
The Tłı̨chǫ (, /lang//pron//t//ə/'/l//ɪ//tʃ//oʊ/ təLIHchoh) people, sometimes spelled Tlicho and also known as the Dogrib, are a Dene First Nations people of the Athabaskan speaking ethnolinguistic group living in the Northwest Territories of Canada.
Атауы
Догриб атауы – олардың өзінің Тłı̨чǫ Done (немесе Thlingchadinne) атының ағылшын тіліне бейімделуі, яғни «Ит жақтау халқы» деген мағынаны білдіреді. Бұл олардың мифологиялық ит-адамнан тарағандығы туралы аңызға сілтеме жасайды. Дене көршілері сияқты, олар көбінесе өздерін жай ғана Доне («адам», «мәміле») немесе Доне До («Адамдар, яғни Дене халқы») деп атаған. Тłı̨чǫ жері Нде (немесе Де, Дèе немесе Не) деп белгілі. 1682 жылғы Франкелин картасында Догриб «Алимусп[i]гояк» (кри тілінен Alimospikayak, «Иттің жақтары») деп тіркелген.
The name Dogrib is an English adaptation of their own name, Tłı̨chǫ Done (or Thlingchadinne) – “Dog Flank People”, referring to their fabled descent from a supernatural dog man. Like their Dene neighbours they called themselves often simply Done ("person", "human") or Done Do ("People, i. e. Dene People"). The Tłı̨chǫ's land is known as Ndé (or Dé, Dèe or Né). On the 1682 Franquelin map, Dogrib was recorded as "Alimousp[i]goiak" (from Cree Alimospikayak, "Dog Flanks").
Қауымдастықтар
Қазір Тлыхоц халықтарында алты елді мекен немесе басым көпшілігі Тлыхоц тұрғындарынан тұратын елді мекендер бар: Бехчоко (бұрынғы Рае Эдзо), Вати (Лак-ла-Мартр), Гамети (Рей көлдері), Веквети (Снаре көлі). Тлыхоц Ятиі̀ немесе Догриб тілі Атабаска тілдері тобына жатады, ал ол На Денэ тілдер отбасының құрамына кіреді. Деттах және Ндил қауымдастықтарында қолданылатын диалект Йеллоунайфтар мен Тлыхоцтардың аралас некелерінен пайда болған.
Tłı̨chǫ people have now six settlements or settlements with mostly of Tłı̨chǫ residents: Behchoko (formerly Rae Edzo), Whatì (Lac la Martre), Gamèti (Rae Lakes), Wekweeti (Snare Lake). The Tłı̨chǫ Yatıı̀ or Dogrib language belongs to the Athabaskan languages, which are part of the Na Dené languages family. The dialect spoken in the communities of Dettah and Ndilǫ developed from intermarriage between Yellowknives and Tłįchǫ.
Yellowknife B тобы (No 8 Догриб келісім-шарты)
1899 жылдың маусым айында 8-ші шартты келіссөздер басталды, ол Солтүстік-Батыс аймағындағы 840 000 шаршы шақырым жерді қамтыды. Бұл келісім Канада үкіметі мен аталған аймақтағы денэ тайпалары арасында жасалды; денэ тайпалары өз жерлерін басқа ұлт өкілдерімен бөлісуге келіскендігі үшін медициналық және білім беру көмегін, сондай-ақ шарт төлемдерін алуға құқылы болды. Канада үкіметі мен әртүрлі денэ тайпалары, оның ішінде Yellowknives және Tłįchǫ тайпалары, Drygeese басшылығымен, Benaiyah және Sek'eglinan басшыларының қатысуымен 1900 жылы Форт Резолюцияда (Tłįchǫ тайпасы Įndàà деп атаған) шартқа қол қойды. Шартқа қол қойылғаннан кейін, шартқа қол қойған топ "Yellowknife B Band" деп аталды (Helm, 7: 1994). Тарихында сол кезде 8-ші шарт Канада үкіметі жасаған ең ірі жер туралы келісім болды (PWNHC, Тарихи).
In June 1899, negotiation began on Treaty No. 8, which covered 840,000 square kilometers in the Northwest Territory. It was an agreement between the Canadian Government and the Dene groups in the area in question; in return for their willingness to share their land with non Natives, the Dene would receive medical and educational assistance, as well as treaty payments. The Canadian Government and the various Dene groups, including Yellowknives and Tłįchǫ under chief Drygeese with headmen Benaiyah and Sek'eglinan, signed the treaty in 1900 at Fort Resolution (called by the Tłįchǫ Įndàà). After the signing, the group that signed the treaty was called the "Yellowknife B Band" (Helm, 7: 1994). At that point in history, Treaty No.8 was the largest land settlement the Canadian Government had ever made (PWNHC, Historical).
Dog Rib Rae Band (No 11 Dogrib келісім-шарты)
Жиырма жыл өткен соң 8-ші келісімге қол қойылғаннан кейін, Маккензи өзені аңғарында мұнай табылды. Осы жаңалықтан кейін Канада үкіметі аймақтың кеншілерге ашылуына және дамуына жол ашатын жаңа келісім ұсынды. Келісім кеңінен талқыланды, себебі халық аймақта аң аулау, балық аулау, жинау және қаптар құру құқығын жоғалтқысы келмеді. Олар сондай-ақ "үндістердің резервациясына тығылуға" қарсы болды. Көптеген Дене халқы 8-ші келісімді Канада үкіметінің орындамағанын сезінді, ал кейбіреулері осы келісім де солай болады деп қорқыды. Дегенмен, 1921 жылдың жазында Тличтің сауда басшысы Монфви 11-ші келісімге қол қойды. Осы келісімге қол қойған Тлич топтары сол кезде "Ит қабырғасы" (Helm, 7: 1994) деп аталды және Тлич халқының көп бөлігін құрады. 8-ші және 11-ші келісімдердің шекаралары бірнеше жерде беттеседі, бұл екі бөлек келісім топтары (қазіргі екі бірінші ұлт) арасында дау тудыруда. Дене және Тлич қауымдастықтарының барлық мүшелері осы келісімдерге келіспеді немесе қол қоймады. 1992 жылдың күзінде Тлич өздерінің аймақтық талаптарын Канада үкіметіне ұсынды. 1994 жылы Йеллоунайфтың B тобы (8-ші келісімнің Догрибтері) және Ит қабырғасы тобы (11-ші келісімнің Догрибтері) арасында келіссөздер басталуға тиіс болды, бірақ Йеллоунайфтың B тобы келіссөздерге қатысудан бас тартты. Бұл жағдайды қиындатты, себебі екі келісім тобының да шекаралары бір-бірімен жапсарлас болды. Екі топ арасындағы негізгі мәселе өзін-өзі басқару болды, себебі екеуі де келісімге өздерінің пікірлерін білдіргісі келді. Бұл 1994 жылы келіссөздерді тоқтатты, ал Канада үкіметі шекара және өзін-өзі басқару мәселелерін зерттеді. 1997 жылдың сәуірінде жаңа мандат "11-ші келісімнің Догриб кеңесімен жерді біріктіру және өзін-өзі басқару туралы келісім" жүргізуге мүмкіндік берді (11-ші келісімнің Догрибтері). 1999 жылы қағидалық келісім Догрибтердің бекітуіне ұсынылды және 2000 жылдың 7 қаңтарында қабылданды. Ит қабырғасы тобының 93 пайызы (11-ші келісімнің Догрибтері) дауыс беруге келді, олардың 84 пайыздан астамы келісімді қолдады. Бірнеше қауымдық талқылаулар мен түзетулерден кейін, 2003 жылдың наурыз айында келіссөздерді жүргізушілердің басшылары келісімге қол қойды.
Twenty years after Treaty No. 8 was signed, oil was discovered in the Mackenzie River Valley. Upon the discovery, the Canadian Government proposed another treaty that would clear the way for miners and development of the area. The treaty was greatly debated, as the Natives did not want to lose their right to hunt, fish, gather, and trap in the area. They also opposed being "confined to Indian reserves." Many Dene felt that Treaty No. 8 was not honored by the Canadian Government, and some were afraid that this treaty would turn out similarly. Nevertheless, Treaty No. 11 was signed by the Tłįchǫ trading chief Monfwi in the summer of 1921. The Tłįchǫ groups that signed this treaty were then known as the "Dog Rib Rae Band" (Helm, 7: 1994), constituting the majority of the Tłįchǫ population. Both Treaty No. 8 and Treaty No. 11 overlap in several of their boundaries, and continue to cause conflict between the two separate treaty bands (nowadays two First Nations). Not all members of the Dene and Tłįchǫ communities agreed with or signed these treaties. In the fall of 1992, the Tłįchǫ submitted their own regional claim to the Canadian government. Negotiations were scheduled to begin in 1994 between the Yellowknife B Band (Treaty No. 8 Dogrib) and the Dog Rib Rae Band (Treaty No. 11 Dogrib), but the Yellowknife B Band refused to enter into negotiations. This complicated matters, as both treaty groups had land boundaries that overlapped each other. Self governance seemed to be the issue between the two groups, as both wanted to have their say in the agreement. This halted the negotiations in 1994 while the Canadian government explored the boundary and self government issue. A new mandate in April 1997 allowed negotiation of a "joint land claims and self government agreement with the Dogrib Treaty 11 Council" (Treaty No. 11 Dogrib). In 1999, the Agreement in Principle was available for Dogrib approval and was accepted on January 7, 2000. Ninety three percent of the Dog Rib Rae Band (Treaty No. 11 Dogrib) turned out to vote with over 84% voting for the agreement. After several community discussions and revisions, in March 2003 the Chief Negotiators initialed the agreement.
Yellowknives Dene First Nation (бұрынғы Yellowknife B тобы)
Yellowknife B тобы (No. 8 Догриб) 1991 жылы осы аумақтық кең ауқымды жер дауы туралы келіссөздердің сәтсіз аяқталуынан кейін Yellowknives Dene First Nation ұйымын құрды. Қазіргі уақытта олар Акайчо жері үкіметі арқылы Акайчо жер дауы процесінің аясында өз жерлері үшін жер дауының шешілуі бойынша келіссөздер жүргізуде. Yellowknives Dene First Nation (өздерін Weledeh Yellowknives Dene деп атайды) Dettah Yellowknives Dene First Nation (немесе Detah – Tłįchǫ тілінде "Burnt Point", дәстүрлі Дене балық аулау лагеріне сілтеме) және Ndilǫ Yellowknives Dene First Nation ("/d//iː//l//oʊ/ DEEloh") үшін бас ұйым болып табылады. Олар Tłįchǫ тілінің Dettah Ndilǫ диалектісінде сөйлейді және Tłįchǫ, Yellowknives және Chipewyan тайпаларының ұрпақтары.
The Yellowknife B Band (Treaty No. 8 Dogrib) formed the Yellowknives Dene First Nation in 1991 following the collapse of this territorial wide comprehensive land claim negotiation. They currently negotiate a land claim settlement for their lands as part of the Akaitcho Land Claim Process by the Akaitcho Territory Government. The Yellowknives Dene First Nation (known by themselves as Weledeh Yellowknives Dene) is the umbrella organization for the Dettah Yellowknives Dene First Nation (or Detah – 'Burnt Point' in Tłįchǫ, referring to a traditional Dene fishing camp) and Ndilǫ Yellowknives Dene First Nation ('/d//iː//l//oʊ/ DEEloh). They speak the Dettah Ndilǫ dialect of Tłįchǫ and are descendants of Tłįchǫ, Yellowknives and Chipewyan.
Тілихо келісім-шарты
Келісімге қол қою актісі Тлихо келісімін ратификациялау процесін бастады. 2005 жылдың 4 тамызы, бейсенбі күні, Тлихо келісімі толық күшіне енді, бұл "Тлихо үкіметі мен Тлихо қауымдастықтарының алғашқы ресми күні" (Тлихо күшіне ену күні) болды. 2003 жылдың 25 тамызында олар Канада үкіметімен жер дауы туралы келісімге қол қойды, бұл келісім Тлихо үкіметі ретінде Тлихо деп те аталады. Келісімге сәйкес, Солтүстік-Батыс территориясындағы (NWT) Ұлы аю көлі мен Ұлы құл көлі арасындағы аумақ Тлихо халқының меншігіне беріледі. Аумаққа Бехчок̀, Гамети, Веквети және Вати қауымдастықтары, сондай-ақ Диавик алмастыру шахтасы мен Экати алмастыру шахтасы кіреді. Төрт Тлихо тобы – Дог Риб Рае бірінші ұлты, Ва Ти бірінші ұлты, Гамети бірінші ұлты және Дечи Лаот'и бірінші ұлты, сондай-ақ олардың бас ұйымы – Догриб 11-ші шарты кеңесі 2005 жылдың 4 тамызында таратылды және олардың орнын Тлихо үкіметі басты. Тлихо халқы аймақтың төрт қауымдастығында өздерінің заң шығару органдарын құрады, олардың басшылары Тлихо халқынан болуы керек, бірақ кез келген адам кеңесші болып сайлана алады және дауыс бере алады. Заң шығару органдарының өкілеттіктеріне салық жинау, қазіргі уақытта федералды үкіметке түсетін пайда алу роялтилерін жинау, сондай-ақ аң аулау, балық аулау және өнеркәсіптік дамуды бақылау кіреді. Бұдан өзге, Тлихо 15 жыл ішінде 152 миллион доллар және жыл сайын шамамен 3,5 миллион доллар көлемінде төлемдер алады. Федералды үкімет қылмыстық құқықтың бақылауын Канада бойынша сақтайды, ал Солтүстік-Батыс территориясы (NWT) денсаулық сақтау және білім беру сияқты қызметтерді басқарады. Бұл жер дауы процесі аяқталуға жиырма жыл уақыт кетті. Солтүстік-Батыс территориясындағы (NWT) инуиттермен ұқсас процесс жаңа Нунавут аумағының құрылуына әкелді. Тлихо жеке аумақ болмаса да, оның өкілеттіктерінің ауқымы Нунавуттың құрылуымен және 1967 жылы Солтүстік-Батыс территориясы (NWT) үкіметінің құрылуымен салыстырылады.
The act of signing the agreement began the ratification process for the Tlicho Agreement. On Thursday, August 4, 2005, the Tlicho Agreement went into full effect, "The first official day of the Tlicho Government and the Tlicho community governments" (Tlicho Effective Date). On August 25, 2003, they signed a land claims agreement, also called Tłįchǫ, as the Tlicho Government, with the Government of Canada. The agreement will cede a area between Great Bear Lake and Great Slave Lake in the NWT to Tłįchǫ ownership. The territory includes the communities of Behchokǫ̀, Gamèti, Wekweeti and Whatì along with Diavik Diamond Mine and Ekati Diamond Mine. The four Tłįchǫ bands, Dog Rib Rae First Nation, Wha Ti First Nation, Gameti First Nation and Dechi Laot'i First Nations, as well as their umbrella Dogrib Treaty 11 Council, ceased to exist on August 4, 2005 and have been succeeded by the Tlicho Government. The Tłįchǫ will have their own legislative bodies in the area's four communities, of which the chiefs must be Tłįchǫ, though anyone may run for councillor and vote. The legislatures will have, among other authorities, the power to collect taxes, levy resource royalties, which currently go to the federal government, and control hunting, fishing and industrial development. The Tłįchǫ will also receive payments of $152 million over 15 years and annual payments of approximately $3.5 million. The federal government will retain control of criminal law, as it does across Canada, and the NWT will control services such as health care and education. This land claims process took twenty years to conclude. A similar process with the Inuit in the NWT brought about the creation of the new territory of Nunavut. Though Tłįchǫ will not be a separate territory, the extent of its powers has invited comparisons both with the birth of Nunavut and with the creation of the NWT government in 1967.