Солтүстік Американың Ину халқы

Кіріспе

Солтүстік Америкадағы алғашқы халық – Инну / Ильну ("адам", "тұлға") немесе Иннут / Инуат / Ильнуатш ("халық"), бұрынғыда француз отаршылдық кезеңінде Монтанье деп аталған (француз тілінде "тау халқы", ағылшынша айтылуы: /mɒnˈtæn.jeɪ/), қазіргі Лабрадор провинциясының солтүстік-шығыс бөлігінде және Квебектің кейбір аймақтарындағы жергілікті тұрғындар. Олар өздерінің дәстүрлі отанын Нитассинан ("Біздің жеріміз", ᓂᑕᔅᓯᓇᓐ) немесе Инну асси ("Инну жері") деп атайды. Иннулар бірнеше топқа бөлінеді, Монтаньелер – ең оңтүстікке орналасқан топ, ал Наскапи – ең солтүстік. Олардың ата-бабалары осы жерлерде мыңдаған жылдар бойы аңшы-жинаушы болып өмір сүрген. Маусымдық аң аулау сапарларын қолдау үшін олар жануар терісінен жасалған, көшіруге ыңғайлы шатырлар құрған. Олардың күнкөріс қызметі негізінен карибу, лось, бұғы және ұсақ малдарды аулау мен тұзаққа түсіруге бағытталған. Олардың тілі – Ильну Аймун немесе Инну Аймун (француз отаршылдық дәуірінен бері Монтанье тілі деп белгілі), Нитассинан аумағында әртүрлі диалектілерде қолданылады. Бұл тіл кри тілдер тобына жатады және жақын маңдағы халықтардың инуит тілдерімен байланысы жоқ. "Инну / Ильну" екі аймақтық тайпалық топтан тұрады, олар диалектісімен және ішінара өмір салты мен мәдениетімен ерекшеленеді: Ильну, Нехилау немесе оңтүстіктегі "Батыс / Оңтүстік Монтанье" ("l" диалектісінде сөйлейді – Ильну Аймун немесе Ненуэун/Неːhlweːuːn), және Инну немесе "Шығыс Монтанье" ("Орталық / Моизи Монтанье", "Шығыс / Төменгі Солтүстік Жағалау Монтанье" және "Лабрадор / Солтүстік-Батыс Өзен Монтанье") солтүстікке қарай қоныстанған; олар "n" диалектісінде сөйлейді (Инну Аймун). Екі топ та әлі күнге дейін Канаданың Сыртқы істер және Солтүстік даму министрлігінің ресми тілінде "Монтанье" деп аталады. Наскапи ("көрініс асып кеткен халық", ᓇᔅᑲᐱ), солтүстікке қарай тұратын, сонымен қатар Инну немесе Ийиу деп танысады. Бүгінде Квебек пен Лабрадордағы қорықтарда шамамен 18 000 Инну тұрады. Инуиттермен, эскимо халықтарына жататын, шатасуды болдырмау үшін қазіргі таңда тек "Инну / Ильну" жекеше түрі қолданылады. "Иннут / Иннуат / Ильнуатш" көпше түрінен бас тартылды.

First Nation in North America

The Innu / Ilnu ("man", "person") or Innut / Innuat / Ilnuatsh ("people"), formerly called Montagnais from the French colonial period (French for "mountain people", English pronunciation: ,/m//ɔː//n//t//ə//n/'/j//eɪ/), are the Indigenous inhabitants of territory in the northeastern portion of the present day province of Labrador and some portions of Quebec. They refer to their traditional homeland as Nitassinan ("Our Land", ᓂᑕᔅᓯᓇᓐ) or Innu assi ("Innu Land"). The Innu are divided into several bands, with the Montagnais being the southernmost group and the Naskapi being the northernmost. Their ancestors were known to have lived on these lands as hunter gatherers for several thousand years. To support their seasonal hunting migrations, they created portable tents made of animal skins. Their subsistence activities were historically centred on hunting and trapping caribou, moose, deer, and small game. Their language, Ilnu Aimun or Innu Aimun (popularly known since the French colonial era as Montagnais), is spoken throughout Nitassinan, with certain dialect differences. It is part of the Cree language group, and is unrelated to the Inuit languages of other nearby peoples. The "Innu / Ilnu" consist of two regional tribal groups, which differ in dialect and partly also in their way of life and culture:
the Ilnu, Nehilaw or "Western/Southern Montagnais" in the south, speak the "l" dialect (Ilnu Aimun or Nenueun/Neːhlweːuːn), and
the Innu or "Eastern Montagnais" ("Central/Moisie Montagnais", "Eastern/Lower North Shore Montagnais", and "Labrador/North West River Montagnais") live further north; they speak the "n" dialect (Innu Aimun)
Both groups are still called "Montagnais" in the official language of Crown Indigenous Relations and Northern Development Canada. The Naskapi ("people beyond the horizon", ᓇᔅᑲᐱ), who live further north, also identify as Innu or Iyiyiw. Today, about 18,000 Innu live in eleven settlements within reserves in Quebec and Labrador. To avoid confusion with the Inuit, who belong to the Eskimo peoples, today only the singular form "Innu / Ilnu" is used for the Innu, members of the large Cree language family. The plural form of "Innut / Innuat / Ilnuatsh" has been abandoned.

Натуашиш

("Nat wah sheesh", бұрынғы Davis Inlet (Utshimassits), Mushuau Innu First Nation халқының мекені, резервация: Natuashish #2, шамамен 43 км², халқы: 1089 адам) (Naskapi резервациясы)

Шешашиу

("Шеш ах шей", стандартталған орфографияда Tshishe shatshu, Sheshatshiu Innu First Nation халқының туған жері, Резерват: Sheshatshiu #3, шамамен 8 км², Халық саны: 1,824)

Шешатшиу және Натуашиш провинциядағы көптеген инну халқының мекені болғанымен, кейбіреулері Лабрадор-Сити, Уабуш, Хэппи Вэлли Гуз-Бэй, Сент-Джонс және басқа да жерлерде тұрады.

Тарих

Скандинавтар иннуларды гренландтық скандинав тілінде скрейлинг деп атаған. Олар Нитассинанды Маркленд деп атады. Иннулар тарихи түрде көршілес атикамек, малисеет және алгонкин халықтарымен жауларына қарсы одақтас болған. Алгонкин тілінде сөйлейтін микмактар мен ирокея тілінде сөйлейтін ирокея конфедерациясының бес тайпасы (хауденосауне деп аталады) олардың қарсыластары болды. Бобер соғыстары (1609–1701) кезінде ирокездер Ұлы көлдердің оңтүстігіндегі өздерінің жерлерінен инну аумақтарына бірнеше рет шабуыл жасады. Олар әйелдер мен жас еркектерді тұтқынға алып, құлдар етіп, аңшылық жерлерін тонап, көбірек тері іздеді. Ирокездер бұл шабуылдарды ерекше қатыгездікпен жасағандықтан, иннулар өздерінің жауларының азаптарын, қинауларын және қатыгездіктерін қабылдады. Наскапилер, әдетте, түстікке қарай жылжыған инуиттермен жарым аралдың шығысында күресуге мәжбүр болды. Иннулардың ауызша дәстүрінде Самуэль де Шамплен бастаған француз саяхатшыларымен болған алғашқы кездесулер күдікке толы болғандығы айтылады. Екеуі де бір-бірінің тілін түсінбеді, және иннулар француз саяхатшыларының ниетіне алаңдады. Француздар иннулардың Uepishtikueiau деп атаған жағалаудағы жерлеріне қоныстануға рұқсат сұрады. Бұл жер кейін Квебек қаласы болып дамыды. Ауызша айтуынша, иннулар бастапқыда олардың өтінішін қабылдамады. Француздар жерде бидай өсіруге қабілетті екенін көрсетті және болашақта олардың өнімдерін иннулармен бөлісетініне уәде берді, бұл иннулар қабылдады. Ауызша тарихтың екі нұсқасы оқиғаның нәтижесін сипаттайды. Бірінші нұсқада француздер шаруашылық тағамдары мен өнеркәсіптік тауарларды иннуларды өздеріне тәуелді ету үшін пайдаланды. Содан кейін француздер бұл қарым-қатынасты саудаға айналдырды: бұл тауарларды иннуларға теріге айырбастады. Көшпелі иннулар қыста ішкі аймаққа кеткенде, француздер өздерінің қонысының көлемін және халқын едәуір арттырды, ақырында иннуларды толық ығыстырды. Ауызша тарихтың екінші, және кең тараған нұсқасы жақын арадағы қақтығысты сипаттайды. Бұл нұсқада иннулар француздерге өздерінің дәстүрлі жерлерінде қалай өмір сүру керектігін үйретті. Француздар өздері өмір сүруге жеткілікті білім алғаннан кейін, иннуларды жек көруді бастады. Француздар иннуларға шабуыл жасады, олар өздерінің ата-бабаларының жерін қайтарып алуға тырысты. Иннулар саны және қару-жарақ жағынан кемшілікке ұшырады, және ақырында жеңіліске ұшырау қаупінен аулақ болу үшін аймақтан кетуге мәжбүр болды. Бұл қақтығыс кезінде француз отаршылары көптеген инну әйелдерін әйелдері ретінде алды. Француз әйелдері Жаңа Францияға ерте кезеңде көшіп келмеді. Француз саяхатшысы Сэмюэль де Шамплен ақырында иннулардың ирокездермен болған қақтығысына араласты, олар қазіргі Нью-Йорк және Пенсильваниядағы Ұлы көлдер маңындағы дәстүрлі аумақтарынан солтүстікке қарай жылжыды. 1609 жылдың 29 шілдесінде Нью-Йорктегі Тикондерога немесе Крон Пойнт қаласында (тарихшылар бұл екі жердің қайсысы екеніне нақты сенімді емес), Шамплен және оның серіктері ирокездер тобымен кездесті, олар, мүмкін, Мохок тайпасы болды, ол ирокездер конфедерациясының бес тайпасының ең шығысқа орналасқан тайпасы еді. Келесі күні шайқас басталды. Екі жүз ирокез Шампленнің орнына қарай жылжуда, жергілікті жетекші француздерге үш жау басшысын көрсетті. Аңыз бойынша, Шамплен өзінің аркебусын атып, бір оқпен Мохоктардың екі басшысын өлтірді; оның бірі азамат үшіншісін атып өлтірді. Мохоктар оқиға орнынан қашып кетті. Француздар мохоктармен және басқа ирокездермен кеңінен сауда жасаса да, кейбіреулерін католицизмге айналдырды, сонымен қатар олармен қарулы қақтығыстарды жалғастырды.

The Norsemen referred to the Innu as the Skræling in Greenlandic Norse. They referred to Nitassinan as Markland. The Innu were historically allied with neighbouring Atikamekw, Maliseet and Algonquin peoples against their enemies, the Algonquian speaking Mi'kmaq and Iroquoian speaking Five Nations of the Iroquois Confederacy (known as Haudenosaunee. During the Beaver Wars (1609 1701), the Iroquois repeatedly invaded the Innu territories from their homelands south of the Great Lakes. They took women and young males as captive slaves, and plundered their hunting grounds in search of more furs. Since these raids were made by the Iroquois with unprecedented brutality, the Innu themselves adopted the torment, torture, and cruelty of their enemies. The Naskapi, on the other hand, usually had to confront the southward advancing Inuit in the east of the peninsula. Innu oral tradition describes the original encounters of the Innu and the French explorers led by Samuel de Champlain as fraught with distrust. Neither group understood the language of the other, and the Innu were concerned about the motives of the French explorers. The French asked permission to settle on the Innu's coastal land, which the Innu called Uepishtikueiau. This eventually developed as Quebec City. According to oral tradition, the Innu at first declined their request. The French demonstrated their ability to farm wheat on the land and promised they would share their bounty with the Innu in the future, which the Innu accepted. Two distinct versions of the oral history describe the outcome. In the first, the French used gifts of farmed food and manufactured goods to encourage the Innu to become dependent on them. Then, the French changed it to a mercantile relationship: trading these items to the Innu in exchange for furs. When the nomadic Innu went inland for the winter, the French increased the size and population of their settlement considerably, eventually completely displacing the Innu. The second, and more widespread, version of the oral history describes a more immediate conflict. In this version, the Innu taught the French how to survive in their traditional lands. Once the French had learned enough to survive on their own, they began to resent the Innu. The French began to attack the Innu, who retaliated in an attempt to reclaim their ancestral territory. The Innu had a disadvantage in numbers and weaponry, and eventually began to avoid the area rather than risk further defeat. During this conflict, the French colonists took many Innu women as wives. French women did not immigrate to New France in the early period. French explorer Samuel de Champlain eventually became involved in the Innu's conflict with the Iroquois, who were ranging north from their traditional territory around the Great Lakes in present day New York and Pennsylvania. On July 29, 1609, at Ticonderoga or Crown Point, New York, (historians are not sure which of these two places), Champlain and his party encountered a group of Iroquois, likely Mohawk, who were the easternmost tribe of the Five Nations of the Iroquois Confederacy. A battle began the next day. As two hundred Iroquois advanced on Champlain's position, a native guide pointed out the three enemy chiefs to the French. According to legend, Champlain fired his arquebus and killed two of the Mohawk chiefs with one shot; one of his men shot and killed the third. The Mohawk reportedly fled the scene. Although the French also traded extensively with the Mohawk and other Iroquois, and converted some to Catholicism, they also continued to have armed conflicts with them.

Қазіргі жағдай

Лабрадордың иннулары және Канада қалқаны аймағындағы Сент-Лоуренс шығанағының солтүстік жағалауында тұратын адамдар өз аумақтарын ешқашан шарт немесе басқа келісім арқылы Канадаға ресми түрде өткізбеген. Бірақ, еуропалық канадалықтар 20-шы ғасырдың басында кең ауқымды орман және кен өндіру жұмыстарын бастаған кезде, иннулар жағалаудағы және Квебектің ішкі аймақтарындағы елді мекендерде көбірек қоныстанды. Канада және провинциялық үкіметтер, католик, моравиан және англикан шіркеулері иннуларды тұрақты, басым стильдегі қауымдастықтарға қоныстануға ынталандырды, өмірлері осылайша жақсарады деген сенімде болды. Бұл мәжбүрлі ассимиляция иннулардың кейбір дәстүрлі шаруалықтарынан (аң аулау, құрлы қаптарға түсіру, балық аулау) бас тартуына себеп болды. Осы әлеуметтік дүрбелеңдер мен түпкі халықтардың ұшыраған жүйелі кемшіліктері салдарынан, тұрақты елді мекендердегі қоғамдық өмір көбінесе иннулар арасында нашақорлық, отбасылық зорлық-зомбылық және өзіне-өзі қол жұмсаутың жоғары деңгейімен байланысты болды.

Лабрадор инну ұйымдары және жер талаптары

1999 жылы Survival International Лабрадордағы инну қауымдастықтарын зерттеген еңбегін жариялады. Зерттеуде Канада үкіметінің осы халықты ата-бабаларының жерінен шалқалатып, дәстүрлі тіршілік ету жолынан айырғандығының зиянды салдары бағаланды.

Дэвис шығанағы, Лабрадор

1999 жылы Survival International Лабрадордағы инну қауымдастықтарын зерттеді. Зерттеуде Канада үкіметінің халықты ата-бабаларының жерінен алыстатуы және олардың ежелгі тіршілік салтына кедергі келтіруінің зиянды салдары бағаланды. Survival International бұл саясаттың қазіргі заманғы халықаралық құқықтарды бұзатынын тұжырымдады және оны Қытай Халық Республикасының тибет халқына қатысты әрекеттерімен салыстырды. Зерттеуге сәйкес, 1990 жылдан 1997 жылға дейін Дэвис-Инлеттегі инну қауымдастығының өзін-өзі өлтіру көрсеткіші Канада бойыншағы орташа көрсеткіштен он екі есе артық, ал оқшауланған солтүстік елді мекендеріндегі әдеттегі көрсеткіштен үш еседен де жоғары болды. Sierra Club мәліметінше:

"Нью-Йорк электр энергиясы басқармасы" канадалық гидроэлектр энергиясын жеткізуші "Hydro Quebec" компаниясымен жаңа келісімшарт жасау мүмкіндігін және оның жауапкершілігін алдын ала талқылауда. – деп хабарлайды Legislative Gazette.

Дәстүрлі қолөнер

Иннулардың дәстүрлі қолөнері инну шай қуыршағында көрініс тапқан. Бұл балалар ойыншықтары бастапқыда көшпелі инну тайпалары үшін қос мақсатқа қызмет еткен. Үлкен қашықтықтарды қиын жерлермен жүріп өтетін кезде, халық ештеңе қалдырмауға тырысты. Олар "Қарға" оны алып кетеді деп сенді. Әркім, тіпті кішкентай балалар да, қажетті заттарды тасымалдауға көмектесті. Инну әйелдері карибу терісінен және мата қалдықтарынан күрделі қуыршақтар жасады. Олар қуыршақтарды шаймен толтырып, ұзақ сапарға шыққан қыздарға беретін. Қыздар қуыршақтармен ойнап, сонымен бірге маңызды заттарды да алып жүретін. Дені сау әр адам бір нәрсе алып жүретін. Ерлер көбінесе ауыр жүктерді, ал әйелдер кішкентай балаларды көтеріп жүретін.

Дәстүрлі киімдер, стиль және аксессуарлар

Ерлер карибу терісінен жасалған шалбар мен ботинка киіп, әйелдер тігіп берген қаз терісінен жасалған ұзын көйлек киген. Француздар мен ағылшындар саудаға мата әкелгеннен кейін, адамдар қаз терісінен жасалған көйлектерді матадан жасалғандарымен алмастыра бастады. Көпшілігі әлі де карибу терісінен жасалған ботинка мен шалбар киетін. Әйелдер қаз терісінен тігілген ұзын көйлек киетін. Қазіргі инну әйелдері көбінесе оларды фабрикада жасалған шалбарлар мен күрмелермен ауыстырды. Әйелдер дәстүрлі түрде шаштарын ұзын немесе екі орамға торайтын. Ерлер де шаштарын ұзын қылып киген. Екі жыныс та сүйек пен мұныздан жасалған әшекей алқалар таққан. Темекі құбырын ерлер де, әйелдер де қолданған, әйелдер үшін оны қысқарақ етіп жасаған. Егер ер адам аюды өлтірсе, ол қуаныш пен ересек өмірге қадам басқанын білдірген, және ол аюдың тырнақтарынан жасалған алқа таққан.

Тұрғын үй

Монтанеялықтардың үйлері конус пішіндес болған. Наскапилер карибу терісімен жабылған, ұзын, күмбезді үйлер салған. Бүгінде үйдің ортасында металл пеш – ошақ орналасқан.

Дәстүрлі тағамдар

Дәстүрлі түрде желетін жануарлар: моос, карибу, кірпі, қоян, мартен, суыр, соры; Канада қазы, қар қазы, брант, үйрек, қарақаз, қара қаз, шырша қазы, тоқылдақ, жолаушы көгершін, птармиган; ақ балық, көл шабағы, лосось, арктикалық шаян, теңіз түлкісі (наскапи) шоқыр, шырша, сойқы балық (Catostomidae), есек балық, мысық балық, лампарей және смельт. Балықты қуырып немесе түтінге кептіріп жеген. Моос еті мен бірнеше балық түрлері де түтінделген. 16 ғасырда француздықтар әкелген сұлыдан жасалған банок негізгі тағамға айналды. Етті мұздатып, шикі немесе қуырып жеген, ал карибу кейде қайнатылған сорпаға салынатын. Пеммикан моос немесе карибу етінен жасалған. Дәстүрлі түрде желетін өсімдіктер: расторопша, көкжидек, шілте, шие, жабайы жүзім, жаңғақ, краб алмасы, қызыл мартагон түйіні, үнді картопы және тәттілендіру үшін клен ағашының шырыны. Жүгері ұны ирокездермен, алгонкиндермен және абенаки тайпаларымен саудаланып, одан апон (жүгері наны) жасалған, кейде ол қолжетімді болғанда сұлы немесе бидай ұны да қосылған. Қарағай инесінен жасалған шай суық ауа райынан туындаған жұқпалы аурулар мен суық тиюдің алдын алған.

Қасқыр терісі

Дәстүрлі түрде, қаз терісі киім, аяқ киім, мокасин, үй жабындары және сақтау үшін қолданылатын ең маңызды материал болды. Әйелдер теріні дайындап, одан көптеген бұйымдар жасады. Олар теріден барлық түктерін сыпырып тастап, оны суыққа шығарып қоятын. Келесі қадам – теріні жақтауға керіп тарту. Олар оны жануар миы мен қарағай шәйінің қоспасымен ыдыратып, жұмсартатын. Немдеген теріні доптап, түнеуге қалдыратын. Таңертең оны қайта керіп, түтінге қойып, түтіндеп, былғап жіберіп, құрғататын. Тері түнеуге қалдырылатын. Дайын тері қаз терісі деп аталатын.

Мифология

Ину халқының ауызша дәстүрлері басқа кри тілінде сөйлейтін мәдениеттердің дәстүрлерімен ұқсас екендігі белгілі. Айға байланысты халық батыры Тшакапеш ерекше атақты. Олар сенген рухтар – Карибу иесі және Матишкапеу.

Көлік

Иннулардың дәстүрлі елді мекендерінде адамдар жаяу жүрген немесе қарға тоңқан киген. Аң аулау немесе құрсау салу үшін қажет болған жағдайларда адамдар әлі де жаяу жүреді және қарға тоңқан киеді, бірақ көптеген Инну қауымдастықтары жүк көліктеріне, жол талғамайтын көліктерге және жеңіл автокөліктерге көп тәуелді. Солтүстік Инну елді мекендерінде адамдар аң аулау және күнделікті көлік үшін қар машинасымен жүреді.

Жалпы әдебиеттер

Роджерс, Эдвард С. және Лиаккок, Элеонора (1981). "Монтанеас Наскапи". Дж. Хелм (ред.) бас редакторы болған "Солтүстік Америка үндістерінің анықтамалығы: Субарктика" (6-том, 169–189 беттер). Вашингтон: Смитсондар институты.