Кіріспе

Gorzów Wielkopolski (; Landsberg an der Warthe), жиі қысқартылып Gorzów Wlkp. немесе жай ғана Gorzów деп аталады, Польшаның батысындағы Варта өзенінің жағасында орналасқан қала. Бұл Любуш воеводшасының 120,087 тұрғыны бар екінші ірі қаласы (2021 жылғы желтоқсан). Атауы 1848 жылы Варшавада Самуэль Оргельбранд жариялаған "Ежелгі Польшаның тарихы, географиясы және статистикасы" атты жинақта пайда болды. Осыған дейін, 1838 жылы, дәл осы ат – Gorzew, Польшаның барлық аймақтарын қамтитын кеңірек тақырыппен Парижде жарық көрген кітапта қолданылған. "Gorzów" атауының қазіргі жазылысы 1900 жылы Львовода басылған "Królestwo Polskie" картасында "Gorzów" деген сөздің қасынан жақша ішінде "Landsberg an der Warthe" деп көрсетілген. Атаудың мағынасы ескі поляк тілінің ережелеріне сәйкес бірнеше түрлі жолмен түсіндіріледі: "gorzenie" (от, жану), "gora gorze" (таудан, таудан шығу), "pogorzelcy" (өрттен аман қалғандар), немесе "gorzelnia" (арақ құю зауыды) немесе "gorzałka" (арақ). Бұл жер орта ғасырлардағы поляк патшасы Пяст әулеті тұсында қолөнершілердің қонысы ретінде пайда болған. Польша тілінде "Gorzów" атауы қалыптасып, соғыстан кейінгі "Kobylagóra" ("Жылқы тауы") деген атаудан басымдық алды, ол қазір қаладағы бір көшенің аты ретінде сақталған. "Wielkopolski" сөзі "Ұлы Польша" дегенді білдіреді, Горзоу 1946 жылдан 1950 жылға дейін сол аттас воеводшалық құрамына кірген, бұл атау кейін қосылды. Бүгінгі Горзоу аумағы 13 ғасырдың ортасына дейін Ұлы Польшаның тарихи аймағының бір бөлігі болды.

Тарих

Пьяст әулетінің алғашқы поляк монархтары тұсында қолөнер және сауда орталығы болды. 13 ғасырдың ортасына дейін Клодавка өзенінің Вартаға құйылатын жері поляк Пьяст әулеті салған қорғаныс бекінісінің орны саналды. 1249 жылы Силезия герцогы Болеслав II Рогатка батыстағы Любуш аймағын Асканиялық Бранденбург маркграфтарына сатты, ал 1257 жылы сол жерде Ландсберг Нова (Альтландсбергтің құрметіне аталған) қаласы іргесі қаланды. Бұл қала сол кезде жаңа құрылған Бранденбургтың Ноймарк аймағының шығыс бекінісі болды, және Ұлы Польшаның Санток қамалына жақын орналасқан. 1319 жылы аймаққа билік ету үшін соғыс басталғаннан кейін қала Померания герцогтығының бақылауына өтті, бірақ 1325 жылы қайтадан Бранденбургке қарады. 1325 жылы поляк әскерлері, ал 1432 жылы гусит әскерлері қаланы қоршады. 1373 жылы қала Люксембург әулеті билеген Богемия жерлерінің (немесе Чехия жерлерінің) құрамына кірді. 1402 жылы Люксембургтер Польшамен Краковта келісімге келді. Польша Горзов пен айналасындағы аймақты сатып алып, қайта қосып алуға тиіс болды, бірақ ақырында Люксембургтер қаланы Тевтон орденіне сатты. 1454 жылы Он үш жылдық соғыс басталғаннан кейін Тевтон рыцарлары Польшаға қарсы соғыс үшін қаржы жинау мақсатымен қаланы Бранденбургке сатты. 16 ғасырда қала лютеран дініне көшті, ал 1537 жылы Әулие Мария соборы басқа дінге өтті. 1701 жылы Ландсберг (Горзов) Пруссия Корольдігінің құрамына енді. 1813 жылғы 4 ақпанда Наполеон соғыстары кезінде орыс атаманы Александр Черничев және оның казак әскерлері Луи Никола Даву корпусының 1500 сарбазынан тұратын француз батальонын жеңді. 1815 жылы әкімшілік реформалар барысында қала Пруссияның Бранденбург провинциясының құрамына кірді. Польшаның қараша көтерілісінен аман қалған көтерілісшілердің Польшаны бөлістен кейін Ұлы эмиграцияға қашу жолдары осы қала арқылы өтті. Қала, Пруссияның барлық аймақтары сияқты, 1871 жылы Германияның бірігуі кезінде Германия империясының құрамына қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер қалада тоғыз мәжбүрлі еңбек лагерін, сондай-ақ француз, итальян және совет тұтқындарына арналған төрт еңбек бөлімін құрды. Соңғы неміс тұрғындары 1950-ші жылдардың басында қаланы тастап кетуге мәжбүр болды. Осы кезде Горзовқа үлкен татар және рома қауымдастықтары келді. Бір келісілген поляк тіліндегі атауы болмағандықтан, қала 1945 жылғы 30 мамырда "Кобылагора" деп, кейін 1945 жылғы 7 шілдеде "Горзов над Варта" деп, ал соңында 1946 жылғы 5 қарашада "Горзов Великопольский" деп атау алды. 1975-1998 жылдар аралығында қала Горзов воеводтығының орталығы болды.

Климат

Горзоу Велкопольскиде 3 °C (27 °F) изотермасы бойынша мұхиттық климат (Кеппен климаттық жіктелімі: Cfb) немесе 0 °C (32 °F) изотермасы бойынша ылғалды континенттік климат (Кеппен климаттық жіктелімі: Dfb) қалыптасқан.

Негізгі жерлері

Екінші дүниежүзілік соғыста Горзоу қаласының орталығы ауыр зақымдарға ұшырағанмен, қалада әлі де көптеген танымал туристік тартымдар бар. Олардың ең ірісі – 13 ғасырдың соңында салынған, готикалық стильдегі қызыл кірпіштен тұрғызылған Горзоудағы Әулие Мария соборы, ол ескі базар алаңында орналасқан. Қала орталығының көп бөлігі коммунистік кезеңде салынған ғимараттармен толған, бірақ олардың көптегені әдемілендірілген, әсіресе ескі базар алаңы маңындағы ғимараттар. 1997 жылы Папа Иоанн Павел II-нің Горзоуға сапары қарсаңында қала орталығындағы көптеген ғимараттардың сыртқы қабырғалары жөнделді. Көптеген саябақтар мен жасыл кеңістіктердің болуы Горзоу қаласын «саябақтар мен бақтар қаласы» деп атауға негіз болды. Орталық Розалар саябағынан бөлек, Сиемирадзки саябағының төбесінде қаланың оңтүстігіндегі жазықтар мен орманға көрікті көріністер ашылатын сарқырама бар. Қалада Любуш воеводтығының мұражайы да орналасқан, ол екі бөлікке бөлінген. «Астық қоймасы» аталған Шпихлерц 18-шы ғасырда салынған және Варта өзенінің сол жағалауында орналасқан. Мұражай ішінде жиі сурет көрмелері өткізіледі және қала тарихымен байланысты артефакттар мен фотосуреттерден тұратын тұрақты коллекция бар. Мұражайдың екінші бөлігі Варшавская көшесінде Густав Шредерге тиесілі сецессион стиліндегі виллада орналасқан. Бұл бөлімде 17-шы ғасырға жататын портреттерден бастап, қару-жарақ, керамикалық бұйымдар және вилланың ішкі жиһаздары сияқты алуан түрлі артефакттар жинақталған. Ескі қала дерлік толығымен қиратылған, бірақ 19-шы ғасырға жататын Жаңа қала жақсы сақталған және жүзден астам ғимараттардан тұратын кешен ретінде Мұрагерлік тізіліміне енгізілген. Соңғы жылдары тарихи үйлердің көптегені табысты түрде қайта жаңартылуда. Горзоу қаласының еврей зираты қаланың батыс жағында орналасқан. Зират 1930-шы жылдары вандализмге ұшыраған, бірақ бірқатар қабірлер бүгінгі күнге дейін сақталған.

Саясат

Соңғы жылдары Горзов Вилькопольски бұрынғы премьер-министр Казимеж Марцинкевичтің туып өскен және жұмыс істеген жері ретінде танымал. Премьер-министр лауазымынан кейін ол Варшава қаласының әкімі міндетін атқарушысы, содан кейін PKO BP банкінің төрағасының кеңесшісі болып тағайындалды. 2007 жылы Еуропалық қайта құру және даму банкінің директорларының бірі болды. Қазір ол Goldman Sachs компаниясында жұмыс істейді.

Экономика

Горзоу – аймақтың экономикалық орталығы, онда 2008 жылы шамамен 18 мың тіркелген кәсіпорын бар, жұмыссыздық деңгейі 7,6% (2009 жылдың желтоқсаны). Горзоу қаласы ірі қалалар санатында «Play Commune Certified Investment Location» марапатын алды. Қаланың сауда және қызмет көрсету инфрақұрылымы жақсы дамыған. Мұнда көптеген жанармай құю станциялары, ірі банктер мен сақтандыру компанияларының филиалдары, сондай-ақ автомобильдерді сату орталықтары бар. Қаладағы ірі сауда орталықтары: Nova Park, Galeria Askana, Panorama, Park 111, бір Tesco гипермаркеті, көптеген дисконтты дүкендер мен универмагтар, бөлшек сауда орындары бар. Ландсберг-ан-дер-Варте Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін өте дамыған және өнеркәсіптік қала болды. Ең белгілі кәсіпкерлер – өнеркәсіпшілер Макс Бахр және Герман Паукш. Соғыстан кейін, Кеңес әскері қаланы азат еткеннен кейін, қала ауыр зиянға ұшырады, әсіресе машина-жабдықтары кеңестік тараптан тартып алынды. Соғыстан кейінгі кезеңде Горзоу жылдам экономикалық дамуды бастан өткерді және Stilon (химиялық талшықтар), Silwana (маталар) және Ursus (тракторлар) сияқты жаңа өндірістер құрылды, олар 1990 жылдардың ортасына дейін ірі жұмыс берушілер болып табылды. Лешек Бальцеровичтің еркін нарық реформаларынан кейін бұрынғы мемлекеттік кәсіпорындар банкротқа ұшырады немесе жұмыс орындары мен өндірісті күрт қысқартуға әкелетін ауыр қаржылық қиындықтарға тап болды. 1990-жылдар мен 2000-жылдарда қалада жаңа экономикалық кезең басталды. Мемлекеттік алыптар құлдырап жатқанда, жаңа жеке компаниялар құрылды. Қазіргі уақытта қаладағы ең ірі жұмыс беруші – Sumitomo Electric Bordnetze Sp. z o.o. (бұрын Volkswagen Elektro Systemy Sp. z o.o.), автомобильдерге арналған электр жүйелерін өндіретін компания. Бұл компания 1993 жылы Горзоуда құрылған (2006 жылы жапондық Sumitomo Electric компаниясы сатып алған), Stilon индустриалдық аймағында орналасқан. Горзоу Жылу-Электр Станциясы (Elektrociepłownia Gorzów) – 300-ден астам қызметкері бар заманауи кәсіпорын, ол «Fair Play Company» марапатын алған. Ең танымал жұмыс берушілердің бірі – 100 жылдан астам тәжірибесі бар ветеринариялық дәрілер мен химия өндірісімен айналысатын Biowet Vetoquinol компаниясы. Горзоу – Spartherm Feuerungstechnik GmbH компаниясының Польшадағы бас кеңсесі. Қаланың жақындағы экономикалық дамуы Костшин-Слубице арнайы экономикалық аймағының және оның Горзоу қосалқы аймағының құрылуымен күшейді. Қазіргі уақытта қосалқы аймақта екі маңызды жұмыс беруші бар: Faurecia және TPV Displays, сондай-ақ онда көптеген шағын компаниялар жұмыс істейді.

Көлік

Горзоудың қоғамдық көлік желісі жақсы дамыған. Көлік қызметтерін ұйымдастыратын қалалық көлік компаниясы (MZK) күн сайын 27 автобус бағытын, төрт түнгі бағытты және үш трамвай бағытын іске қосады. Жаз айларында жақын жердегі көлдерге де қызмет көрсетіледі. MZK қызметтері күніне шамамен 90 000 жолаушыны тасымалдайды. Компания Польшадағы ең заманауи автобус парктерінің бірімен мақтана алады. Польшаның ірі қалаларымен теміржол байланысы бар, көбінесе Крыжи немесе Кострин қалаларында көшіп отыру қажет. Познань, Шчецин, Вроцлав және Берлин қалаларына жылдам пойыз қатынасын ашу жоспарлануда. Горзоудың басты вокзалы 2009 және 2010 жылдары жаңартылып, тұруға, тамақтануға және сауда жасауға мүмкіндік беретін қызметтер ұсынады. S3 тас жолы Шчецин және Зелена-Гура қалаларына жылдам жолмен қатынас жасауға мүмкіндік береді.

Мәдениет

Горзов әр жазда шілде айының бірінші аптасында өтетін Romane Dyvesa халықаралық рома халқының жиынымен әйгілі. Жиынға қала орталығына жақын орналасқан ашық амфитеатрде өтетін концерттер сериясы кіреді. Фестивальді Эдвард Дьебицки ұйымдастырады, ол рома музыкалық тобы Terno-ның негізін қалаушы, және ол концерттер сериясының аясында өнер көрсетеді. Romane Dyvesa Горзовтың рома мәдениетінің берік дәстүрін жалғастырады, оның ең танымал өкілі – ақын Бронислава Вайс, көбінесе Папуша деп аталады. Вайс бұрынғы тұрған үйі Косиниеров Гдыньскич көшесінде, ал Сикорски көшесіндегі қалалық кітапханада ескерткіш тақта орнатылған. Кітапханада Папуша туралы кітаптар жинағы, сондай-ақ Джулиан Тувиммен болған хат алмасуларының қолжазбалары сақталған. Польшада бұл қала Jazz Club Pod Filarami клубымен танымал, ол әр күзде Gorzów Jazz Celebrations фестивалін ұйымдастырады, онда Польшадан және әлемнің түкпір-түкпірінен келген халықаралық деңгейдегі музыканттар өнер көрсетеді.

Дін

Қала көбінесе римдік-католик дінін ұстанады, сонымен қатар шығыс православие шіркеуі, ескі католик (поляк католик) қауымы және көптеген протестанттар (баптистер, пятидесятниктер / неопентекост, лютерандықтар) және (қайта жаңартушы, дәстүрлі емес протестант) Ехоба куәгерлерінің қауымдары да бар. Бұл жерде Мейірімді Иса әпкелері қауымының бас кеңсесі орналасқан. Оның алғашқы монастыры жақын орналасқан Мыслиборц қаласында.

Инфрақұрылым

Бірнеше қонақ үй бар, оның ішінде теміржол стансасы жанындағы жатақхана және таңғы ас ұсынылатын жерлер де бар. Қалада демалыс мүмкіндіктері мол. "Słowianka" спорт және оңалту орталығы 50 метрлік олимпиадалық бассейн, аквапарк, сауналар, спортзал, массаж және спа-қызметтерін ұсынады. Gracja қонақ үйінде 25 метрлік бассейн бар. Қалада бірнеше спортзал мен спорт аренасы бар. 2009 жылы Варта өзенінде жаңа ескек есу орталығы салынды. Биыл спидвей стадионында кеңейту жұмыстары жүргізілуде. 2011 жылы күрделі жөндеуден өтіп жатқан Горзов жағалауы жаңа түнгі ойын-сауық орталығына айналды. Жағалаудың маңында көптеген мейрамханалар мен пабтар бар, ал тағы да жаңалары ашылатын болады.