Кіріспе
Архитектуралық элемент
Арық – екі жағында отыруға арналмаған орындар қатарымен жаяу өтуге арналған сызықтық кеңістік. Екі жағында орындықтары бар арықтар ұшақтарда, шіркеулерде, соборларда, синагогаларда, мәжіліс залдарында, парламенттерде, сот залдарында, театрларда және ұзын жолаушылар көліктерінде кездеседі. Арықтың едені тегіс немесе, театрлардағыдай, сахнадан жоғары қарай көлбеу болуы мүмкін. Сондай-ақ, арықтар екі жағында сөрелері бар дүкендерден, екі жағында тақталармен шектелген қоймалардан және әртүрлі жұмыс аймақтарын бөліп тұратын зауыттардан өтеді. Салауатты өмір салтыны қолдайтын клубтарда жаттығу құралдары әдетте арықтар бойымен орналастырылады. Олар дәліздерден, кеңірдектерден, жаяу жүргіншілер жолдарынан, тротуарлардан (американдық ағылшын тілінде – жаяу жүргіншілер жолы), жолдардан, баулардан және ғимараттардың ашық алаптарынан ерекшеленеді: арықтар басқа ашық немесе отыруға арналған алаптардың арасында орналасқан, олардың барлығы бір құрылымның ішінде болады. Ғимараттар арасындағы кеңістіктер, олардың мөлшеріне қарамастан, арық деп есептелмейді. Бұл сөз француз тіліндегі "aile" (қанат) сөзімен байланысты.
Түрлі типтегі аралықтардың ені
Театрларда, жиналыс залдарында, дүкендерде сияқты орындарда әдетте екі-үш бейтаныс адам бір-бірінен ыңғайсыздық сезбей қалып өте алатындай кең дәліздер болады. Мұндай мекемелерде төрттен артық адам қатар тұра алатын кеңістік "дәліз" емес, "ашық алаң" деп есептеледі. Зауыттардағы жұмыс алаңдарындағы дәліздер жұмысшылар жұмыс істегенде отыруға немесе тұруға қолайлы болуы керек, сонымен бірге адамдардың, жабдықтардың және/немесе материалдардың қауіпсіз және тиімді қозғалысын қамтамасыз етуге мүмкіндік беруі тиіс. Дәліздердің ені көбінесе үлкен адамның екі қолында сөмкесін алып жүруіне жеткілікті, бірақ екі адам бір-біріне тимей қатар өтуіне мүмкіндік бермейді. Көбінесе, тіпті сөмкесіз адам да екіншісі өту үшін жанына бұрылуы керек. Қоймалардағы дәліздердің ені механикалық жүктеу құралдарына сыйымды болу үшін кемінде 8-10 фут (2,4-3 метр) болуы керек. Тойлардағы дәліздер екі адамның бір-бірімен ыңғайлы жүруіне жеткілікті кеңдікте болуы тиіс. Көлік құралдары жүретін дәліздер белгіленген көлік түрінің бір немесе екі бағытта жүруіне жететіндей кең болуы керек.
Сәулет
Сәулет өнерінде, дәліз – үйдің қанаты немесе ірі ғимараттың бүйірлік бөлігі. Дәліздердің ең алғашқы мысалдары римдік дәуірге дейін жетеді және оларды Траян базиликасында (Ульпия базиликасы) кездесуге болады, онда орталық бөлігінің екі жағында қос дәліз орналасқан. Римдегі Әулие Петр шіркеуінде де дәліздердің саны осылай.
Ғибадатхана архитектурасы
Шіркеу сәулетінде, аралық (сонымен қатар, "айл" немесе "аллея" деп те аталады) – бұл, дәлірек айтқанда, бастың екі жағындағы, бағаналар немесе аркалар қатарымен бастан бөлінген өткел. Кейде аралықтар трансепттерде тоқтап қалады, бірақ көбінесе олар апсиданың айналасында жалғасуы мүмкін. Сондықтан, аралықтар бастық аралықтар, трансепт аралықтары немесе хор аралықтары деп жіктеледі. Айналасында аралықтары жалғасқан, бірнеше шағын ғибадатханаларға кіруге мүмкіндік беретін, жартылай дөңгелек хор – шүберек деп аталады. Антверпен соборы тіпті жеті аралыққа ие (орталық бастың екі жағында үштен). Ұлыбританияда соборлардың әдетте әр жағында бір ғана аралық болады, Чичестер соборы, Элгин соборы және Сент-Мария Магдалина, Таунтон – бұл үш ерекше жағдай.
Супермаркеттер мен бөлшек сауда дүкендері
Супермаркеттерде екі түрлі дәліз бар: азық-түлік дәліздері және кассалық дәліздер. Азық-түлік дәліздерінде тауарлар қойылған. Азық-түлік дәліздерінің соңында жоғары маржалы тауарлар импульстік сатып алу үшін арналған стендтерде орналастырылуы мүмкін. Азық-түлікпен негізінен айналыспайтын сауда дүкендеріндегі тауар дәліздері, әдетте, «тауар дәліздері» деп немесе дәліздердегі нақты тауарлар бойынша аталады, мысалы, «бағбандық дәлізі», «спорттық жабдықтар дәлізі». Кассалық дәліздерде сатып алушылар төлем жасайтын кассалық аппараттар орналасқан. Кәсіпорын қандай тауар сатса да, кассалық дәліздер бойында суық сусындар, журналдар, шоколад және батареялар сияқты «импульстік сатып алуға арналған» тауарлар жиі кездеседі. Бұлар азық-түлік дәліздерінен ерекшелену үшін «жолақтар» деп аталады.
Жазулар
Тұтынушылардың қолайлылығы үшін супермаркеттер мен бөлшек сауда дүкендері әдетте қатарларды нөмірлеп, сол қатардың нөмірін және онда орналасқан тауарлардың түрлерін көрсететін белгілер іледі. Шіркеулер, сот залдары, парламенттер және мәжіліс залдары жеке қатарларды, орындықтарды немесе бөлімдерді анықтауы мүмкін, бірақ әдетте қатар нөмірлерін қоймайды немесе қатарлар туралы белгілер орнатпайды.
Компьютерлік серверлер бөлмелері
Серверлік бөлмелер көбінесе салқындату тиімділігін және серверлерге қолжетімділікті арттыру үшін ыстық және суық қатарларға бөлінеді.
Кинотеатрлар, жабық театрлар және концерт залдары
Фильмдер, сахналық қойылымдар мен музыкалық концерттер көбінесе қараңғы жайларда көрсетіледі, осылайша көрермендер көрсетілімді жақсырақ көре алады. Қауіпсіздікті арттыру мақсатында, мұндай жайлардағы өткелдердің жиектері көбінесе кішкентай шамдармен белгіленеді. Бұл маркерлер жиі жарықдиодты (LED) шамдардан жасалған тізбектер болып келеді, себебі LED шамдар берік, аз қуат жұмсайды және электр қағидаларына бағынбайтын төмен вольтты қолданады. Төменге шоғырланған жарықтың күшін арттыру үшін, «жарықтандырғыштар» деп аталатын шамдар көбінесе орындықтың өткелге қараған бөлігіне орнатылады.
Стадиондар мен ашық ареналар
Спорт стадиондары мен ашық ареналарда көбінесе бірнеше түрлі дәліздер болады, оның ішінде шараларға билеттер сатып алуға арналған дәліздер, негізгі шара алаңына кіруге арналған дәліздер және орындықтарға баруға арналған дәліздер. Стадиондағы орындықтар көбінесе дәліздермен бөлінген бөлімдерге орналасқан. Орындық қатарларына баспалдақтар арқылы қол жеткізіледі. Қауіпсіздікті арттыру үшін, дәліздердің ортасында көбінесе қол тіреулер орнатылады.
Қоралар мен қоралар
Қақпалы сарайлардың жоспары қақпалы шіркеулердің жоспарына ұқсас. Дегенмен, шаруашылық ғимараттарындағы негізгі бөлік "үш қанатты сарай" деп аталады. Қақпалы сарайлардың ғимараттың екі жағындағы қабырғаларында үлкен есіктері болады, олар орталық қанатқа, көбінесе жүріс қабатына немесе бағыттау қабатына кіруге мүмкіндік береді. Бүйірлік қанаттардың ені бірдей болуы мүмкін, сонда сарай симметриялы болады, немесе малдар ұсталған қанат тар болуы мүмкін, бұл сарайдың сыртынан байқалады, себебі сарай есіктері ортадан смещенген болады. Қанаттарға перпендикуляр бағаналар арасындағы кеңістік "бөлімдер" деп аталады. Жылқы сарайларында орталықта жылқы тұратын қанат болады, ал жеке бөлмелер сол қанатқа қаратылады.
Көлік құралдары
Көлік құралдарында дәліз – жолаушылардың көлік ішінде еркін қозғалуына арналған өткел.
Қауіпсіздік және нормативтік ескертулер
Ұлттық және жергілікті мемлекеттік ережелер әртүрлі типтегі ғимараттардағы өткелдердің ең аз енін белгілейді. Реттеуші органдар ғимараттарды, көлік құралдарын және басқаларын жиі тексеріп, өткелдерді шектеуге тыйым салатын ережелердің орындалуын қадағалайды. Мысалы, инспекторлар өткелдерде қораптар немесе бүктеме орындықтар сақталған жағдайда, өтуге кедергі келтіргені үшін айыппұл салуы мүмкін. Сақтандыру компаниялары жиі қауіпсіздік инспекторларын үй-жайларды тексеру үшін жібереді, олар сақтандырылғандардың сақтандыру шартының талаптарына сәйкес келе ме екенін анықтайды және жарақат немесе мүлік зақымдануына әкелуі мүмкін кез келген жағдайды, соның ішінде өткелдерде өтуді шектеуді іздейді. Сәулеттік кедергі – ғимаратқа кіруді немесе оны пайдалануды қиындататын, қауіпті немесе мүмкін емес ететін кез келген элемент. Бұл мүгедектер коляскасында оңай өте алмайтын тым тар өткелдерді де қамтиды. Көбінесе орындықтар, сөрелер, жұмыс орындары және т.б. қатардан шығудың жалғыз жолы – өткел. Тарихи тұрғыдан алғанда, өрт, түтін немесе зиянды газдардың жұтылуы салдарынан көптеген өлім-жітімдер мен ауыр жарақаттар орын алған, себебі тосылған немесе ішінара тосылған өткелдер адамдардың қауіпті аймақтан дереу шығуына кедергі келтірген. Жолаушыларды тасымалдайтын қоғамдық көлік құралдарына қатысты ережелер көбінесе әуе кемелері, автобустар және пойыздардағы өткелдердің толықтай бос болуын талап етеді. Көптеген сақтандыру компаниялары ең аз өткел ені, тосқауылсыз өткелдер және эвакуациялық шығуларға оңай қол жеткізу талаптарын қояды және осы талаптарды орындамайтын компанияларды сақтандырудан бас тартады немесе талаптарды жиі бұзатын компаниялар үшін сыйлықақыны арттырады.