Кіріспе

Николае Чаушескудың өлімнен кейінгі кезең Коммунистік үкімет аяқталғаннан және бұрынғы коммунистік диктатор Николае Чаушеску 1989 жылғы желтоқсан революциясының қанағатсыз ортасында өлімге қиылғаннан кейін, Ионо Илиеску басқаратын Ұлттық құтқару майданы (ФСН) билікті басып алды. ФСН көп ұзамай ірі саяси партияға айналып, 1990 жылғы мамыр айындағы жалпы сайлауда Илиеску президент болып, үлкен артықшылықпен жеңіске жетті. 1990 жылдың алғашқы айлары зорлық-зомбылық пен қарсы наразылықтармен белгіленді, оның ішінде Жиу аңғарының аса зорлық-зомбылық және қатыгез көміршілерінің қатысуы ерекше көзге түсті. Илиеску мен ФСН оларды Бухаресттегі Университет алаңындағы бейбіт наразылықты жабау үшін шақырған болатын. Содан кейін Румыния үкіметі 1990-шы жылдардың басында және ортасында шок терапиясы емес, біртіндеп экономикалық реформалар мен жекешелендіру бағдарламасын жүзеге асырды. Экономикалық реформалар жалғасты, бірақ 2000-шы жылдарға дейін экономикалық өсім шектеулі болды. Революциядан кейін жақын арада жүзеге асырылған әлеуметтік реформалар контрацепция мен абортқа бұрынғы шектеулерді жеңілдетуді қамтыды. Кейінгі үкіметтер де әлеуметтік саясатта өзгерістер жасады. Саяси реформалар 1991 жылы қабылданған жаңа демократиялық конституцияға негізделді. ФСН сол жылы жарылып, 2000 жылға дейін жалғасқан коалициялық үкіметтер кезеңі басталды. Осы жылы Илиескудің Социал-демократиялық партиясы (бұрынғы Румынияның Социал-демократиялық партиясы, PDSR, қазір PSD) билікке оралып, Илиеску қайтадан президент, ал Адриан Нэстасе премьер-министр болды. Бұл үкімет 2004 жылғы сайлауда сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптауларға байланысты құлап, одан кейін ұқсас айыптауларға ұшыраған тұрақсыз коалициялар құрылды. Соңғы жылдары Румыния Батыспен тығыз интеграцияланып, 2004 жылы Солтүстік Атлантикалық келісім ұйымына (НАТО) және 2007 жылы Еуропалық Одаққа (ЕО) мүше болды.

Революция

1989 жылы Шығыс Еуропада коммунизм құлдырады. Желтоқсанның ортасында Тимишоарада венгр министрі Ласло Төккестің қызметтен алынуына қарсы наразылық акциясы бүкіл ел бойынша Чеушеску режиміне қарсы наразылыққа айналып, диктаторды биліктен құлатты. 21 желтоқсанда президент Николае Чаушеску өзінің аппаратына Бухарест қаласының орталығында көпшілік жиналысын ұйымдастырып, режиміне халықтың қолдауын жинап, Тимишоарадағы жаппай наразылықтарды жария түрде айыптауды тапсырды. Бұл жиын 1968 жылы Чаушеску Варшава шартының елдері Чехословакияға басып кіргеніне қарсы сөйлеген кезде өткен бұқаралық жиналысты еске түсірді. Бірақ бұл жолы халық ашуланып, бүлік шықты. Келесі аптадағы оқиғалар шатақ пен көшедегі қақтығыстармен өтті, нәтижесінде шамамен 1051 адам қаза тапты. Бүгінгі күнге дейін қаза болғандардың нақты саны және олардың жауапкерлерінің кім екені белгісіз. Қаза тапқандарды әлі де "террористер" деп атайды. Чаушеску Тарговиштеде тұтқындалды. Жеңілтек соттан кейін ол әйелімен бірге 25 желтоқсанда өлім жазасына кесілді. Румын революциясы кезінде билікті Ұлттық құтқару майданы (ФСН) деп аталатын топқа өткізді, ол Коммунистік партияның ішінде де, оған қатысы жоқ диссиденттерді де біріктірді. ФСН азаматтық тәртіпті қалпына келтіруді міндет етіп, бірден демократиялық сипаттағы шаралар қабылдады. Коммунистік партия таратылды, Чаушескудің ең беделсіз шаралары, мысалы, аборт пен контрацепцияға тыйым салу жойылды.

1990-96 жылдар

Революциядан кейін, екінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы партиялардың мұрагерлері екенін мәлімдеген бірнеше партия құрылды. Ең табыстылары – Христиандық-демократиялық Ұлттық Шаруалар партиясы (PNȚ CD), Ұлттық Либералдық партия (PNL) және Румын Социал-демократтар партиясы (PSDR) болды. Олардың жетекшілері 1950 жылдардың бұрынғы саяси тұтқындары, елге оралған эмигранттар және Румын Коммунистік партиясына (РКП) қатысы болмаған адамдардан құралды. ФСН сайлауға саяси партия ретінде қатысатынын жариялады. Бұл хабарлама Бухарестте үкіметке қарсы демонстрациялардың тізбегін тудырды. Бұрыннан бері шиеленіскен жағдайды баспасөз науқандары одан әрі ушықтырды. Газеттер үкіметті немесе оппозицияны жақтау позициясын қабылдап, қарсы тарапқа шабуылдар жасап, олардың беделін түсіруге тырысты. Ұйымдық құрылымы жақсырақ болған және мемлекеттік басқаруды бақылаған ФСН әлі де мемлекеттік баспасөзді өз пайдасына қолданды. ФСН Бухаресттегі көптеген зауыттардағы жұмысшылардың қолдауын жинаған қарсы демонстрацияларды да ұйымдастырды. Үкіметке қарсы наразылық білдірушілер Парламент сарайына шабуыл жасағанда, елдің түкпір-түкпірінен жұмысшылар Бухарестке әлсіз үкіметті қорғау үшін ағылды. Бұл топтардың ішіндегі ең танымалдары – 1977 жылы Чаушеску режиміне қарсы ереуіл ұйымдастырған Джиу аңғарының көміршілері болды. Жұмысшылар оппозициялық партиялардың кеңселерiне шабуыл жасады, бірақ үкімет араласып, тәртіпті қалпына келтірді. Бұл оқиғалар 1990 жылғы қаңтардағы Минериада деп аталды, ол Минериадалардың біріншісі болды. Бір айдан кейін, 28 ақпанда Бухарестте өткен тағы бір үкіметке қарсы демонстрация да демонстрацияшылар мен көміршілер арасындағы қақтығыспен аяқталды. Бұл жолы, демонстрацияшылар зорлық-зомбылықтан аулақ болуға шақырғандарына қарамастан, бірнеше адам Үкімет үйіне тас лақтыра бастады. Тәртіп сақшылары мен әскер күштері тәртіпті қалпына келтіру үшін араласты, сол түні 4 мың көмірші Бухарестке ағылды. Бұл оқиға 1990 жылғы ақпан айындағы Минериада деп танылды. Президенттік және парламенттік сайлаулар 1990 жылдың 20 мамырында өтті. Илиеску дауыс берушілердің басым көпшілігінің (шамамен 90%) қолдауын алып, Румынияның тұңғыш сайланған Президенті болды. ФСН Парламенттегі орындардың үштен екісінен астамын жеңіп алды. Бухарест политехникалық университетінің профессоры, Испания азаматтық соғысының ардагері және коммунистік шенеунік Вальтер Романның ұлы Петре Роман Премьер-министр қызметін сақтап қалды (ол осы лауазымды революциядан кейін иеленді). Коммунистік партияның бұрынғы кішкентай мүшелерін қамтитын жаңа үкімет еркін нарық реформаларын жүзеге асыруға уәде берді. 1990 жылғы көктемгі сайлау кампаниясы кезінде оппозициялық партиялар Бухарест қаласының орталығында үлкен отырыс демонстрациясын ұйымдастырды, кейін ол Голаниад деп аталды. ФСН үлкен көпшілік дауыс жинағаннан кейін, наразылық білдірушілердің көп бөлігі тарап кетті, бірақ жүзге жуық адам алаңда қалды. Полиция оларды алаңнан шығаруға және сайлаудан екі апта өткен соң Бухарест орталығындағы қозғалысты қалпына келтіруге тырысқанда, зорлық-зомбылыққа ұшырады және бірнеше мемлекеттік мекемелерге шабуыл жасалды (олардың ішінде Бухарест полициясы және Ішкі істер министрлігі). Жаңадан сайланған президент Ион Илиеску Румыния халқына үкіметке қарсы одан әрі шабуылдардан қорғау үшін келуге шақырды. 1990 жылғы маусымдағы Минериада деп аталған шахтерлік акцияға ең көп жауап берген топ – Джиу аңғарының көміршілері болды. Көміршілер мен басқа топтар демонстрацияшылармен физикалық қақтығысқа түсіп, Университет алаңын күшпен тазартты. Жағдай сабасылғаннан кейін президент Илиеску Бухарестте тәртіпті қалпына келтіруге көмектескендері үшін шахтерлерге алғыс айтты және олардың Джиу аңғарына оралуын сұрады. Баспасөздің шахтерлердің осы оқиғаларға қатысуы туралы жалпы ұлттық және халықаралық баяндамалары шахтерлер тарапынан дау тудырды, олар зорлық-зомбылықтың көп бөлігін көпшілікті қоздырған үкімет агенттері жасады деп мәлімдеді. Бұл мәлімдемелер және оқиғалардың тізбегі мен ұйымдастырылуына қатысты күдіктер парламенттік және басқа да тергеулерге әкелді. Парламенттік тергеулер көрсеткендей, егер өзгеше белгіленбесе, үкіметтік барлау қызметтерінің мүшелері наразылық білдірушілер мен шахтерлерді қоздыруға және оларды манипуляциялауға қатысқан. 19891990199119921993199419951996ЖІӨ (миллиард доллар) 53,7 38,3 28,9 19,6 26,4 30,1 35,5 35,3 ЖІӨ-нің нақты өзгеруі 5,8% 5,6% 12,9% 8,8% 1,5% 3,9% 7,1% 4,1% Бюджет тапшылығы (ЖІӨ-ның %) 7,5% 0,3% 1,9% 4,4% 2,6% 4,2% 4,1% 4,9% Ағымдағы шот (ЖІӨ-ның %) және экспорт/импорт (миллиард доллар) 5,6%10,5/8,4 8,7%5,8/9,2 3,5%4,3/5,7 8,0%4,3/6,2 4,5%4,9/6,5 1,4%6,2/7,1 5,0%7,9/10,3 7,3%8,1/11,4 ЖІӨ-ның ең үлкен секторы (ЖІӨ-ның %) Өнеркәсіп (46,2%) Өнеркәсіп (40,5%) Өнеркәсіп (37,9%) Қызметтер (40,6%) Қызметтер (37,0%) Өнеркәсіп (36,2%) Қызметтер (36,1%) Қызметтер (36,7%) Жеке сектордың үлесі (ЖІӨ-ның %) ? 16,4% 23,6% 26,4% 34,8% 38,9% 45,3% 54,9% Жұмыссыздық деңгейі 3,0% 8,2% 10,4% 10,9% 9,5% 6,6% Сыртқы қарыздың жалпы сомасы (миллиард доллар) 0,0 0,2 2,2 3,5 4,5 5,5 6,7 9,2 Мемлекеттік қарыз (ЖІӨ-ның %) ? 1,0% (әлемдегі ең төменгі көрсеткіш) 2,7% (әлемдегі ең төменгі көрсеткіш) 11,1% (әлемдегі 6-шы төменгі көрсеткіш) 11,7% (әлемдегі 6-шы төменгі көрсеткіш) 14,4% (әлемдегі 9-шы төменгі көрсеткіш) ? ? Сыртқы мемлекеттік қарыз (ЖІӨ-ның %) ? ? ? ? ? 13,95% 13,80% ? Орташа айлық жалақы (доллар) ? ? ? $83 (номиналды) ? $86 (номиналды) $255 (ТТЖ) $104 (номиналды) $285 (ТТЖ) $104 (номиналды) $305 (ТТЖ)

1996-2000 жылдар

Румынияның Демократиялық конвенциясының (CDR) Эмил Константинеску 1996 жылғы Румыния президенттік сайлауының екінші турында 9% айырмамен жеңіске жетіп, Илиескуды мемлекет басшысы лауазымынан алмастырды. PDSR парламентте ең көп мандатты иеленді, бірақ тұрақты коалиция құра алмады. CDR құрамына кіретін партиялар Демократиялық партияға (PD) және Румыниядағы венгрлердің демократиялық альянсына (UDMR/RMDSZ) қосылып, парламенттегі орындықтардың 60% құрап, орталықшыл коалициялық үкімет құрды. Бұл коалиция мүшелері арасындағы ұзақ келіссөздердің салдарынан шешімдерді қабылдау жиі кешіктіріліп, өмір сүру үшін күресті. Дегенмен, бұл коалиция кейбір реформаларды іске асыра алды. Премьер-министр Виктор Чорбеа басқаратын жаңа коалициялық үкімет 1998 жылдың наурызына дейін билікте болды, содан кейін Раду Василе (PNȚ CD) премьер-министр болып тағайындалды. Бұл кезең коалиция ішіндегі жиі дау-жанжалдармен, бірнеше ірі банктердің күмәнді банкроттығымен және жалпы экономикалық төмендеумен сипатталды. Өмір сүру деңгейінің нашарлауы 1999 жылы жаңа шахтерлер наразылығына (минериада) әкеп соқты. Бухарестке қарай жолда полициямен бірнеше қақтығыстан кейін Раду Василе шахтерлер жетекшісі Мирон Козманы наразылықты тоқтатуға және шахтерлерді үйлеріне қайтаруға көндірді. Саяси тәуелсіз кандидат, Ұлттық банк төрағасы Мюгур Исареску ақырында Раду Василенің орнына үкімет басшысы болып келді, бұл бұрынғы үкіметтердің салдарынан қиын жағдайға түскен румын экономикасын тұрақтандыруға көмектесті.

200004

Илиескудің Социал-демократиялық партиясы, қазір Румынияның Социал-демократия партиясы (ПДСР) деп аталады, 2000 жылғы сайлауда қайтадан билікке оралды және Илиеску ел президенті ретінде екінші конституциялық мерзімге сайланды. Адриан Настасе жаңа құрылған үкіметтің премьер-министрі болды. Оппозиция үкіметті жиі сыбайлас жемқорлыққа және баспасөзді бақылауға талпынуда деп айыптады. Сондай-ақ, үкімет PSD-нің жергілікті сайланған басшыларына өз өңірлерін басқаруда маңызды ықпал етуге рұқсат берді, олар осы жаңадан қол жеткізген билікті жеке мүдделері үшін пайдаланды деген айыптаулар таралды. Дегенмен, 1989 жылғы революциядан кейін Румыния экономикасы алғаш рет өсімді көрді. Үкімет бірнеше әлеуметтік тұрғын үй салу жобаларын бастады, Бухарест пен Румынияның ірі порты – Констанцаны байланыстыратын тас жол құрылысын қайта бастады және Трансильванияның батыс аймағында тас жол салуға кірісті. Алайда, бұл жобалар бұрынғы коммунистік партияның жақсы орналасқан екінші және үшінші қатарлы бұрынғы мүшелерінің кең таралған сыбайлас жемқорлығының салдарынан шектеулі нәтижелер берді. 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін Румыния АҚШ-тың "терроризмге қарсы соғысына" қолдау көрсетіп, Ауғанстанға жасалған АҚШ әскери операциясы кезінде АҚШ Әуе күштеріне ел аумағы арқылы ұшу құқығын берді. Елдің әскері НАТО басқаратын Халықаралық қауіпсіздікке көмектесу күштеріне және АҚШ басқаратын «Тұрақты еркіндік» операциясына да белсенді қатысты. 2004 жылы Румыния НАТО-ның толық құқықты мүшесі ретінде қабылданды. Настасе үкіметі де еуропалық интеграция бағытында қадамдар жасады, бірақ бұл жол бұрынғы президент Константинескумен белгіленген болатын. Үкімет Еуропалық Одақпен көптеген мәселелер бойынша келіссөздерді сәтті аяқтады және 2007 жыл Одаққа қабылданудың шартты мерзімі ретінде белгіленді.

2004 07

2004 жылғы 28 қарашада президенттік және парламенттік сайлаулар қайтадан өтті. Ешбір саяси партия парламентте тұрақты көпшілікті қамтамасыз ете алмады. Президенттік сайлаудың бірінші турында жеңімпаз болған жоқ. Ақырында, PNL PD үміткері Траян Бэсеску 2004 жылғы 12 желтоқсанда дауыстардың 51% алып, екінші турда жеңіске жетті және осылайша Румынияның революциядан кейінгі үшінші президенті атанды. PNL жетекшісі Кэлин Попеску Тэричеануға PSD-ді есепке алмай, коалициялық үкімет құрудың қиын міндеті тапсырылды. 2004 жылғы желтоқсанда премьер-министр Тэричеану басқаратын жаңа коалициялық үкімет (PD, PNL, PUR және UDMR) қызметке кірісті. Біраз уақыттан кейін коалиция құрамындағы партиялар арасында келіспеушіліктер туды. Премьер-министр Тэричеану, PNL жетекшісі және президент Бэсеску, конституциялық түрде тәуелсіз болғанымен, көбінесе PD-нің де-факто жетекшісі саналды, бір-бірін заңсыз бизнес мүдделерін қолдауда айыптады. PUR партиясы Бэсеску олардың коалицияға қатысуын "адамгершілікке сыймас шешім" деп мәлімдегеннен кейін коалициядан шығып, үкімет парламенттегі қолдауына шектеу қойды. Премьер-министр мен президент арасындағы жиі даулар Бэсескуді қолдаған PNL фракциясының бөлініп, Румынияда Либералды-демократиялық партияны құруына әкеп соқты. Румыния 2007 жылғы 1 қаңтарда Болгариямен бірге Еуропалық Одаққа қосылды.

2007 жылдан кейін

ПНЛ премьер-министрі мен президент арасындағы даулар нәтижесінде ПД министрлері үкіметтен қуылды. ПНЛ мен УДМР парламентте PSD қолдауымен азшылық үкімет құрды. Президент пен парламенттік партиялар арасындағы қақтығыс жалғасқанда, 2007 жылдың мамырында ПНЛ, PSD, PC (бұрынғы PUR) және УДМР конституцияны бұзды деген айыппен Басескуді импичментке дауыс берді. Сенат төрағасы Николае Вакароиу уақытша президент болды, бірақ Басеску ұлттық референдумда оны қызметтен алу туралы ұсыныс қабылданбағаннан кейін қайтадан тағайындалды. Президент пен ПДЛ-дан басқа парламенттік партиялар арасындағы қарым-қатынас (PD және PLD біріккеннен кейін құрылған) келесі екі жыл бойы шиеленісті болды. Еуроодаққа мүшелік және үкімет өкілеттіктерінің азаюы шетелдік инвестициялар мен Румыния экономикасын жақсартты. 2008 жылдың соңында үкімет парламенттік сайлауда жеңіліске ұшырады, ал PSD және PDL шамамен бірдей орын алды. Екі партия арасында ПДЛ төрағасы Эмиль Бок премьер-министр болып бейқам коалиция құрылды. Біраз уақыттан кейін даулы оқиғалар орын алып, PSD ішкі істер министрі жемқорлыққа қатысты айыптауларға байланысты бірнеше рет ауыстырылды. Парламент комиссиясы ПДЛ жастар министрі президентінің қызы Елена Бэсескудің Еуропалық парламентке сайлау науқанына мемлекеттік қаражатты жұмсады деп айыптағаннан кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды. Сондай-ақ, ПДЛ-дің туризм министрі, президенттің жақын одақтасы Елена Удреа да қаржыны дұрыс пайдаланбады деп айыпталды. 2008 жылдың күзінде қарашадағы президент сайлауына дайындық кезінде PSD коалициялық партия PDL сайлауды Траян Бэсескудің пайдасына бұрмалауды жоспарлап отыр деп айыптады. Нәтижесінде Эмиль Бок PSD ішкі істер министрін үкіметтен шығарды, ал PSD наразылық білдіріп коалициядан шықты. Біраз уақыттан кейін Парламент ПДЛ үкіметіне сенімсіздік дауысы берді. Парламент сондай-ақ Траян Бэсеску ұсынған екі ПДЛ үкіметін қабылдамады және FDGR/DFDR мүшесі Клаус Иоганнис басқаратын PSD, ПНЛ, УДМР үкіметін құруға тырысты, бірақ Бэсеску бұл ұсынысты қабылдамады. Траян Бэсеску президент сайлауының екінші турында ПСД үміткері Мирча Геоанаға қарсы тартысты жеңіске жетті. Эмил Бок ПДЛ және ПНЛ-дің бөлінген топтарының көмегімен ПДЛ-дің УДМР үкіметінде премьер-министр болып қайта тағайындалды. 2009 жылдың соңында және 2010 жылы Румыния әлемдік экономикалық дағдарыстан ауыр зардап шекті, бұл кәсіподақтар ұйымдастырған бірнеше ірі наразылықтарға әкелді. Оппозиция мен баспасөз үкіметті өз мүшелеріне артықшылықпен қаражат бөлуде және жалпы жемқорлықта айыптады. 2009 жылы президент Траян Бэсеску екінші бес жылдық мерзімге Румыния президенті болып қайта сайланды. 2014 жылдың қаңтарында Румынияның жоғарғы соты 2000 жылдан 2004 жылға дейін қызмет еткен бұрынғы премьер-министр Адриан Нэстаседі пара алғаны үшін төрт жылға бас бостандығынан айырды. 2014 жылы Клаус Йоханнис Румыния президенті болып сайланды және 2019 жылы ол үлкен артықшылықпен қайта сайланды. 2020 жылдың желтоқсанында өткен парламенттік сайлауда сол кездегі оппозициялық Социал-демократтар (PSD) жеңіске жетті. Бұрынғы премьер-министр Людовик Орбан өзінің Ұлттық либералдық партиясының (ПНЛ) жеңілісіне байланысты отставкаға кетті. Алайда, 2021 жылғы қыркүйектегі съезде оның президенті болған Ұлттық либералдық партияның (ПНЛ) мүшесі Флорин Цицу жаңа премьер-министр болды, ол ПНЛ, USR PLUS (қазіргі заңды түрде USR деп аталады) және Румыниядағы мажарлардың демократиялық одағы (УДМР/RMDSZ) құрайтын үш партиялық оң орталық коалиция құрды. 2021 жылдың қазан айының басында Цицу кабинеті 2021 жылғы Румыния саяси дағдарысы аясында Парламент тарапынан көптеген себептермен қуылды. USR PLUS (қазіргі USR) ұлттық либералдылардың үлкен сыбайлас жемқорлығына байланысты қыркүйек айының басында кабинеттен кетуді шешті. Қараша айының соңында PSD, ПНЛ және УДМР/RMDSZ-ден тұратын үлкен коалиция бұрынғы армия генералы Николае Чука басшылығымен құрылды, ол осы кабинеттің премьер-министрі болып табылады. Румынияның жаңа премьер-министрі Николае Чука бұрынғы қарсыластары – өзінің оңшыл Ұлттық либералдық партиясы (ПНЛ) мен солшыл Социал-демократиялық партиясы (PSD) арасында коалициялық үкімет құрды. ПНЛ-де сегіз министр, PSD-де тоғыз, ал үш министр венгр УДМР тобынан. Кабинет құрылғаннан бері Румыния авторитарлық және либерализмге қарай бет бұрды, сондай-ақ сыбайлас жемқорлық күшейді. 2023 жылдың 15 маусымында Марсель Чолаку (PSD) Румынияның жаңа премьер-министрі болып тағайындалды. Үкімет басшылығының ауысуы биліктегі коалиция тарапынан келісім бойынша ұзақ уақыттан бері белгіленген еді.