Кіріспе

Жағалау шұңқыры немесе жағажайлық жер бедері – жағалау ағыстарының әсерінен пайда болатын, жағалау немесе көл жағалауында орналасқан шұңқыр немесе жағажайлық жер бедері. Ол шығанақтың мүйістері сияқты қайта кіретін жерлерде, жағалау ағындарының әсерінен қалыптасады. Бұл дрейф жағажайға көлбеу бұрышпен келетін толқындардың нәтижесінде шөгінділерді зигзаг тәрізді қозғалыспен жағажай бойымен жылжытады. Бұл процеске жағалау ағындары да көмектеседі, олар су арқылы шөгінділерді жағалаумен бірге тасымалдайды. Осы ағындардың пайда болуына дрейфке себеп болатын толқындар жауапты.

Гидрология және геология

Жағалаудың бағыты ішкі жерге қайтып кіргенде немесе бағытын өзгерткенде, мысалы, мүйісте, жағалау ағыны таралып немесе әлсірейді. Бұрынғыдай толық жүктемені көтере алмай, шөгінділердің көп бөлігі түбіне шөгеді. Бұл құйғылану деп аталады. Су астындағы шөгінділердің бұл тізбегі жағалау ағынының немесе литораль ағынының толқындардың бұзылған бағытында шөгінділерді тасымалдауын жалғастырады, соның нәтижесінде су үстіндегі тілше пайда болады. Егер литораль ағынының процесі толықтырылмаса, тілше толқындардың бетінен жоғары көтерілмей, тегістеліп, су астында қалады. Тілшелер жағалау ағыны мүйістің 30 градустан асатын бөлігіне жеткенде пайда болады. Тілше су қысымы (мысалы, өзеннен) құмның шөгіндісіне тым жоғары кедергі келтіргенше теңізге қарай созыла береді. Содан кейін тілшеде өсімдіктер өсе бастайды, ол тұрақты болып, көбінесе құнарлы топыраққа ие болады. Тілше шұңқырдың ерекше түрі болып саналады. Тілшелер өскен сайын, олардың артындағы су жел мен толқындардан қорғалады, нәтижесінде тұзды батпақ пайда болады. Тілшенің соңында толқынның сынуы орын алып, шөгіндіні ұшымен айналдырып, ілгек немесе иілген тілше құрайды. Көп бағытты сыну күрделі тілшелерге әкелуі мүмкін. Тілше бойымен емес, басқа бағытта келген толқындар тілшенің өсуін тоқтатады, оны қысқартады немесе ақырында толығымен жояды. Мысалы, 1811 жылы Роанок шығанағының табиғи түрде жабылуы Солтүстік Каролинадағы Боди аралын ең ұзыны деп санауға мүмкіндік береді, оның ұзындығы шамамен 70 миль (113 км) және Орегон шығанағындағы түйіскен жеріне дейін созылады. Тұщы судың ең ұзын тілшесі Онтариодағы Лонг-Пойнт, ол шамамен Эри көліне дейін созылады. Жаңа Зеландиядағы Farewell Spit, Оңтүстік аралдың солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, Оңтүстік Альптен эрозияланған құмды алып келіп, оларды Алтын шығанаққа шөгіндірген күшті бағытталған желдер мен ағындардың салдары деп есептеледі. Ұлыбританиядағы белгілі тілше - Хамбердегі Spurn Point, оның ұзындығы шамамен құрайды. Тағы бірі - Ұлыбританиядағы Чесил жағажайы, ол Портленд аралын материкке қосады. Литва мен Ресейдің Калининград облысының жағалауындағы Курония тілшесі Курония лагунасын Балтық теңізінен бөліп тұрады. Хорватияның Брач аралындағы Боль портынан оңтүстікке қарай созылып жатқан, тасты жағажай - Златни-Рат, Адриатика ағындарының Хвар арнасы арқылы шығыс және батысқа қарай ағуының нәтижесінде пайда болған. Тілше су ағыны мен ауа райына байланысты бағытын біртіндеп өзгерте отырып, батысқа немесе шығысқа қарай сәл иіледі.

Адамның қоныстану үлгілері

Тарихқа дейінгі дәуірден бері адамдар кейбір құмтөбелерді тұруға арналған орындар ретінде таңдап келген. Кей жағдайларда, мұндай орындар теңіз ресурстарын игеруге жақындығы үшін таңдалған; Моро шығанағындағы Чумаш үндістерінің тарихи қонысы – осындай орындардың бір мысалы.