Кіріспе

Вануатудағы арал: Эспириту Санто (/UK//ɛ/,/s//p//ɪ//r//ɪ//t//uː//,/'/s//æ//n//t//oʊ/,/US// // /'/s//ɑː//n//t//uː//,// /'/s//ɑː//n//t//oʊ/; ɛspiʁity sɑ̃to) – Вануату мемлекетінің ең үлкен аралы. 2009 жылғы халық санауы бойынша ауданы және халқы шамамен 40 000 адамды құрайды.

География

Бұл арал Тынық мұхитының Меланезия аймағындағы Жаңа Гебридтер архипелагының құрамына кіреді. Ол Вануатудың Санма провинциясында орналасқан. Эспириту Сантоның оңтүстік-шығыс жағалауындағы Луганвилл қаласы Вануатудың екінші ірі елді мекені және провинцияның астанасы болып табылады. Луганвиллден солтүстік және батысқа қарай жолдар салынған, бірақ аралдың көп бөлігі шектеулі жол желісінен шалқары орналасқан. Эспириту Сантоның төңірегінде көптеген шағын аралдар мен аралшықтар бар: Дани аралы, Араки, Фил аралы, Сакао, Латароа, Латаро, Тион, Малоху, Малвепе, Малвапеву, Малпараву, Мальтинерва, Остер аралы, Тангоа және Бокисса. Вануатудың ең биік нүктесі – батыс-орталық Эспириту Сантодағы 1879 метрлік Табвемасана тауы.

Тарих

1606 жылы португалдық зерттеуші Педро Фернандес де Кейрос басқарған үш кемеден тұратын испан экспедициясы аралдың солтүстік жағындағы Биг-Бейге қонды. Квейрос бұл жерді Испания патшасының Австрия патшалық үйінен шыққандығын мойындап, және ол Ұлы Оңтүстік континенті, Terra Australis-ке келгенін сеніп, La del Espíritu Santo деп атады. Олар шығанаққа 1 және 2 мамырда кірді: екінші күні Әулие Филипп пен Яковтың күні болатын, Квейрос оны Bahía de San Felipe y Santiago деп атады. Жергілікті басшы испан зерттеушілерін кемелеріне қайтаруға тырысты, бұл жебелер мен мылтықпен атқышуға әкеліп соқты, нәтижесінде басшы қаза тапты. Кемелер бір ай бойы "Пуэрто-де-ла-Вера-Круз" деген тіректейтін портына тоқтады, қарулы теңізшілер азық-түлік іздеу үшін ішкі аймақтарға шабуыл жасады. Квейрос Жаңа Иерусалим қаласын құру ниетін жариялады және қалалық шенеуніктерді тағайындады. Маусымның басында азық-түлік азайғандықтан, олар көрші жағалауды зерттеу үшін шығанақты тастады. Квейростың жетекші кемесі айырылып қалды және қолайсыз ауа-райы немесе бүлік салдарынан шығанаққа тікелей тоқтай алмады. Альмиранте (көпшілікке екінші, екінші кеме капитаны) Луис Ваэс де Торрес кеме апатының белгілерін іздеп жағалауды қарады, бірақ ештеңе таба алмады. Ол маусымның соңына дейін сонда қалды, содан кейін батыс жағалауға қарай, құрлық емес, арал деп есептеген жерді айналып өту ниетімен жүзіп кетті. Ол аралдан шығып, батысқа қарай жүзіп, ақырында Жаңа Гвинеяның бұрын зерттелмеген оңтүстік жағалауына жетті. Содан кейін Торрес солтүстік Австралия мен оңтүстік Жаңа Гвинея арасындағы, оның атымен аталатын бұғазды ашты. Квейрос пен Торрес кеткеннен кейін, Еуропалықтар 160 жылдан кейін, 1768 жылы Луи де Бугенвилл және 1774 жылы Джеймс Кук келгенге дейін Эспириту Сантоға қайта бармады. Британдық-француздық ортақ басқару кезінде солтүстік-шығыс жағалаудағы Хог Харбор британдық округтік әкімшілігінің орны болды, ал Луганвиллге жақын Сегонд француздық округтік әкімшілігінің орны болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, әсіресе Жапонияның Перл-Харборға шабуыл жасағаннан кейін, арал американдық әскери-теңіз және әуе күштері үшін ірі әскери жабдықтау және қолдау базасы, теңіз порты және әуежай ретінде пайдаланылды. Луганвилл әуежайы, сондай-ақ Бомбалау алаңы №3 деп аталды, 1943 жылы 40-шы теңіз құрылыс батальонының теңізшілері салған үлкен әуежай болды. Сонымен қатар, аралда соғыстан кейін Санто Пекоа халықаралық әуежайына айналған №2 бомбалау алаңы салынды. Паликуло шығанағының әуежайы, сондай-ақ Бомбалау алаңы №1 деп аталды, соғыстан кейін басты жолдың бір бөлігіне айналды. Луганвилл гидроұшақтар базасы гидроұшақтарға, ал Turtle Bay әуежайы, сонымен қатар Fighter Field №1 истребительдерге қызмет етті. "СС Президент Кулидж" кемесі соғыс кезінде минаға шағылысып, батып кеткен сәнді лайнер еді. Кейіннен Эспириту-Санто жағалауындағы кеме құлауы су астында жүзуге танымал орынға айналды. Америкалықтардың болуы кейіннен аралдың су астында жүзу туризміне үлкен үлес қосты, себебі американдықтар қолданылған әскери және теңіз жабдықтарының көп бөлігін және олардың қалдықтарын қазір "Миллион долларлық нүкте" деп белгілі бір жерге тастады. Бұл жер Джеймс Миченердің "Оңтүстік Тынық мұхитының әңгімелері" және одан кейін шыққан Роджерс пен Хаммерштейннің "Оңтүстік Тынық мұхиты" мюзиклінің оқиғаларының негізгі ортасы болды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

1980 жылдың мамыр және тамыз айлары аралығында аралда отарлық Жаңа Гебридтердегі билікті кондоминиумнан тәуелсіз Вануатуға беру кезінде көтеріліс болды. Джимми Стивенстің «Нагриамель» қозғалысы, жеке француз мүдделерімен одақтасып, Феникс қоры мен салықтан босатуды көздеген американдық либертариандардың қолдауымен Эспириту-Санто аралын жаңа үкіметтен тәуелсіз деп жариялады. 28 мамырда «Вемерана Республикасы» жарияланды. Франция тәуелсіздікті 3 маусымда мойындады. 5 маусымда Санто тайпаларының басшылары француз елшісі Филипп Алонноны «Вемерананың патшасы» деп атады, ал Джимми Стивенс премьер-министр болды. Луганвилл қаласының аты Аллонеауполис болып өзгертілді. Содан кейін Порт-Виламен жүргізілген келіссөздер сәтсіз аяқталды, және 27 шілде мен 18 тамыз аралығында британдық Корольдік теңіз жаяу әскерлері мен француз Гарде Мобиль бөлімшесі Вануатудың астанасы аралына орналастырылды, бірақ болашақта үкімет күткендей Эспириту-Сантоға кірмеді. Әскерлер тәуелсіздік алғанға дейін кері қайтарылды. 1980 жылдың 31 шілдесінде тәуелсіздік алғаннан кейін Вануату, енді Вануаку партиясымен басқарылып, премьер-министр ретінде отец Уолтер Линимен бірге, Папуа-Жаңа Гвинеядан көмек сұрады. Оның әскері көтерілісті басып таратты, соның нәтижесінде Эспириту-Санто Вануату құрамында қалды.

Мәдениет

Солтүстік Вануату тілдерінің кіші тобындағы Эспириту-Сантода 30-дан астам әр түрлі жергілікті тілде сөйленеді. Эспириту-Санто, көптеген кемелердің құлау орындары мен зерттеуге болатын рифтерімен, су астынан шолу жасаушылар үшін өте танымал туристік орын. Шампан жағасы ақ құмы мен таза суымен туристерді қызықтырады. Аралдың "батыс жағында" зерттеуге болатын көптеген үңгірлер бар, ал Луганвиллге круиздік кемелер жиі тоқтайды. Жергілікті халық туристік сауданы қолдау арқылы, көбінесе копра, сондай-ақ какао бұршақтары мен кава, және жержаңғақ өсіру арқылы немесе қарапайым шаруашылық және балық аулау арқылы күнкөріс табады. Халықтың көп бөлігі христиан дінін ұстанады. Аралдағы ең ірі шіркеулер – Вануату Пресвитериан шіркеуі, Рим-католик шіркеуі және Меланезия шіркеуі (Англикан). Апостолдық шіркеу, Мәсіх шіркеуі, Жеті күн Адвентистері шіркеуі және тағы да басқалары да белсенді. Дегенмен, көптеген ауылдарда, әсіресе Биг-Бей мен Оңтүстік Сантода, адамдар "мәжүсілік" болып саналады, бұл термин Вануатуда жағымсыз мағына бермейді – ол жай ғана христиандықты қабылдамаған адамды білдіреді. Нагриамель қозғалысының жақтастары арасында көбірек заманауи дәстүрлі сенімдер кездеседі. Дінге қарамастан, Эспириту-Санто халқының көп бөлігі үшін дәстүрлер өмірлерінде маңызды рөл атқарады. Басшылар жүйесі көптеген аймақтарда күшті. Санто халқы денсаулық сақтау саласында кейбір мәселелерге, әсіресе безгек пен туберкулезге тап болады. Аурухана болғанымен, жергілікті халық көбінесе өздерінің сиқыршыларына немесе батыстық миссионерлер құрған медициналық клиникаларға жүгінеді. Кава аралдағы танымал құрал, бірақ алкоголь де кең таралған. Алкогольді ішімдіктерді тұтынушылардың санының өсуімен бірге қылмыстардың саны да артып, әсіресе әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық пен тайпалық соғыстар көбейді.

Спорт

1998 жылдың қыркүйегінде Эспириту Санто Меланезия кубогы футбол турнирін қабылдады.

Экономика және инфрақұрылым

Луганвилл – аралдағы жалғыз нағыз қала; аралдың қалған бөлігі шағын ауылдармен себілген. Луганвилльден үш “басты жол” басталады. Басты көше қаладан батысқа қарай шығып, аралдың оңтүстік жағалауымен шамамен 40 км-ге созылады және оңтүстік-батыс жағалаудағы Тасирики ауылында аяқталады. Canal Road аралдың оңтүстік және шығыс жағалауларымен, Хог Харбор мен Алтын жағажай арқылы солтүстікке қарай Порт Олриге дейін жетеді. Big Bay тас жолы шығыс жағалаудағы Turtle Bay маңындағы Canal Road-тан бөлініп, көбінесе батысқа қарай тауларға дейін созылады, содан кейін солтүстікке қарай Big Bay-ге барады. Халықаралық әуежай Луганвилль орталығынан шығысқа қарай шамамен бес километр қашықтықта орналасқан. Аралдың тауларынан жағалауға көптеген өзендер құяды. Сараката өзені ең ірісі, ол Луганвилль қаласынан өтеді. Эспириту-Сантодағы көптеген адамдар әлі де күн көрісі үшін ауыл шаруашылығына тәуелді. Аралдағы ауылдар көбінесе өздерінің көкөніс бақтарымен, тауықтарымен және шошқаларымен қамтамасыз етілген. Осы бақшаларда көбінесе таро мен ямс өсіріледі, олар жергілікті диетаның негізгі бөлігін құрайды. Эспириту-Сантода бірнеше мал фермалары бар (соның ішінде француз отарлаушылары құрған танымал Белмол мал фермасы), және арал ірі қара етінің көп бөлігін Жапонияға, Австралияға және басқа Тынық мұхиты елдеріне экспорттайды. Сиыр етінен, консервіленген балықтан және қалада сатып алынатын күріштен басқа, Эспириту-Сантода жергілікті тұрғындар күнделікті жейтін, ал туристер деликатес ретінде тамашалайтын көптеген тағамдар бар. Олардың ішінде тәтті ананастар, манго, аралдық капуста, ұшатын түлкілер, кокос крабы, сондай-ақ натапоа сияқты жергілікті жаңғақтар және бислама тілінде наос деп аталатын тәтті, еті жұмсақ жеміс немесе ағылшын тілінде үлкен шошқа жемісі (Spondias dulcis түрі) бар. Луганвилльде жергілікті тағамдар: ямс, тәтті картоп, маниок, таро, капуста және басқа да жаңа өсірілген аралдық азық-түлік сатылатын базар бар. Сондай-ақ, жергілікті қолөнер бұйымдары да сатылады. LCM, Unity Shell және Au bon Marche сияқты бірнеше шағын супермаркеттерде азық-түлік пен көптеген таңбаланған тауарлар сатылады.

Биологиялық әртүрлілік

Эспириту-Санто аралында Вануатудың барлық эндемикалық құстары қоныстанады, оның ішінде Санто таулық сұрқылдағы (starling), бұл түр тек Эспириту-Сантода ғана кездеседі. Аралдың биологиялық әртүрлілігін сақтау үшін екі қорғалған аймақ құрылды: шығыс жағалаудағы Лору қорығы және солтүстіктегі Биг Бэй маңындағы Ватте қорығы. Лору жаңбырлы орман қорығы Эспириту-Сантоның жазық жаңбырлы ормандарында орналасқан. 1993 жылы бас Калеб Сер құрған 220 гектарлық қорық Вануатудың құс, жаңарыс (bat), және өсімдіктердің көптеген түрлерін, сондай-ақ екі километрлік жағалық рифтегі теңіз түрлерінің алуандығын қамтамасыз етеді. Metrosideros tabwemasanaensis ағашы Табвемасана тауының жоғары биіктіктегі орманды аймақтарында өседі.