Кіріспе

Буганда – Орталық Угандадағы бантұ тайпасының патшалығы. Буганда тарихында 13 ғасырда алғашқы патша Като Кинтудің біріктіруі және Буганданың Кинту әулетінің негізін қалауы бар. 18 және 19 ғасырларда Буганда Шығыс Африкадағы ең ірі және ең күшті мемлекеттердің біріне айналды. 12 ғасырдан бұрын қазіргі Буганда аймағы Муауава патшалығы деп белгілі болған, ол сирек қоныстанған жерді білдіреді. Африка үшін болған тартыста және британ империализміне қарсы тәуелсіздігін сақтап қалуға жасаған сәтсіз әрекеттерден кейін, Буганда 1884 жылы Уганда протекторатының орталығына айналды. «Уганда» атауы – суахили тілінде Буганда деген мағынаны білдіреді және британдық шенеуніктер тарапынан қабылданды. Британдық үкімшілік кезеңінде көптеген багандалар отарлық әкімшілер мәртебесіне ие болды, ал Буганда мақта мен кофе өндіруші аймаққа айналды. 1962 жылы Уганда тәуелсіздік алғаннан кейін, 1966 жылы Уганданың бірінші премьер-министрі Милтон Оботе патшалықты жойып, Уганданы республика деп жариялады. Оботе мен диктатор Иди Аминнің тудырған бірнеше жылдық дүрбелеңдерінен және 1986 жылдан бері Уганда президенті Ювери Мусевени басқаратын Уганданың биліктегі Ұлттық қарсылық қозғалысының ішкі дағдарыстарынан кейін, 1993 жылы патшалық ресми түрде қайта жаңғыртылды. Буганда қазіргі таңда дәстүрлі патшалық болып табылады және көбінесе рәсімдік рөл атқарады. 1993 жылы патшалық қайта жаңғыртылғаннан бері Буганданың патшасы, Кабака атанған Мувенда Мутеби II болып табылады. Ол Буганданың 36-шы Кабакасы ретінде танылады. Қазіргі патшайым, Набагерека немесе Кадулубале атанған Сильвия Наггинда патшайым.

Орналасқан жері

Буганданың шекарасы оңтүстікте Виктория көлі (Нналубале көлі), шығыста Нил өзені (Кира өзені), солтүстікте Киога көлі, батыста Анколе және солтүстік-батыста Кафу өзенімен белгіленген. Танзания шекарасы көлде орналасқан.

Тіл

Угандада луганда тілі кеңінен қолданылады және ағылшын тілімен бірге Угандадағы ең танымал тіл болып табылады. Луганда тілі сондай-ақ Шығыс Африканың Кения, Танзания және Руанда сияқты елдері мен аймақтарында кеңінен таралған. Ол тіпті Оңтүстік Суданда да, көбінесе шаруашылық мәмілелер үшін қолданылады. Луганда – Угандадағы ең көп сөйленетін жергілікті тіл. Әртүрлі үкіметтердің тілді әлсіретуге жасаған барлық күш-жігеріне қарамастан, ол сақталып, дамуда.

География және қоршаған орта

Ганда ауылдары, кейде қырық-елу үйден тұратын, көбінесе төбелердің беткейлерінде орналасқан, ал төбелер мен батпақты жазықтарды егін немесе жайылым үшін пайдалануға бос қалдыратын. Алғашқы Ганда ауылдары басшының немесе старшынның үйінің төңірегінде құрылған, ол ауыл мүшелері үшін ортақ жиналатын орын болды. Басшы өзінің халқынан салық жинап, патшалықтың билеушісі Кабакаға салық төлеп, ресурстарды халқы арасында бөліп, тәртіпті сақтап, шешім қабылдау арқылы әлеуметтік бірлікті нығайтты. XIX ғасырдың соңында саяси жағдайдың тұрақсыздығына, халықтың қоныс аударуына және кейде халықтың наразылығына байланысты басшылардың ықпалы азайғандықтан Ганда ауылдары көбірек шашырап кетті.

Аудандар

Буганда 2021 жылғы деректер бойынша қазіргі уақытта 26 ауданға бөлінген. Олар:

Амасаса

Буганда 18 әкімшілік бөлімнен тұрады, олар луганда тілінде амасаза деп аталады. Олар:

Үкімет

Буганда – конституциялық монархия. Қазіргі мемлекет басшысы – 1993 жылы патшалық қалпына келгеннен бері билік жүргізіп келе жатқан Кабака Мувенда Мутеби II. Үкімет басшысы – Катикиро (Премьер-министр) Чарльз Майга, ол 2013 жылы Кабака тағайындады. Кабака билігінде үш түрлі басшы болды: бакунгу (әкімшілік) басшылары, оларды тікелей Кабака тағайындады; дәстүрлі батака басшылары; және батоңгель басшылары, олар Кабаканың өкілдері ретінде қызмет етті, оларға «ішкі қауіпсіздікті сақтау, патшалық иеліктерін қадағалау және әскери міндеттерді орындау» жұмысы тапсырылды. Бірақ 1900 жылғы келісім Лукиконың (бұрын тек кеңесші орган болған) билігін Кабаканың есебінен арттырды. Буганда өзін-өзі басқару құқығын сақтап қалғанмен, үлкен Уганда протекторатының бір бөлігі ретінде, енді ресми британдық бақылауға бағынатын болды. Уганда тәуелсіздік алған кезде Буганданың конституциялық мәртебесі (және өзін-өзі басқаруға қол жеткізу деңгейі) маңызды мәселе болып тұрды. 1993 жылы қайта қалпына келтірілді.

Жаратылыс мифы

Баганда халқында жер бетіндегі (әсіресе Бугандада) алғашқы адам Кинту болды деген жаратылыс туралы миф бар. Кинту құдай Ггулудың қызы Ннамбиге үйленді. Баганда халқы – Кинту мен Ннамбидің ұрпақтары. Осы миф бойынша, Ннамбидің қызғаныш көкейкесі Валумбе жер бетіндегі барлық аурулар мен өлімге жауапты. Тағы бір бауыры, Кайикуузи адамдарды Валумбеден қорғауға тырысты, бірақ одан қашқан. Күнге дейін Кайикуузи Валумбені ол жасырынып отырған жер астынан ұстап, үйіне қайтаруға тырысып келеді.

Каюнгадағы бөлінуге тырысу

2009 жылдың қыркүйегінде Буняла этностық азшылық тобының кейбір мүшелері, жақында зейнеткерлікке шыққан UPDF капитаны Исабаняла Бейкер Кимезе басшылығымен, Бугерере Буганда Корольдігінен бөлініп шыққанын жариялады. Буняла халқы Уганда халқының 0,09% құрайды. Соның салдарынан туған шиеленістерге байланысты, Уганда үкіметі Буганданың Кабакасының Бугеререге сапарына тыйым салды, бұл астана Кампала және көршілес аудандарда көтерілістерге әкелді. Бұл оқиғалар Буганда көтерілісі деп белгілі болды, оның салдарынан отыздан астам адам қаза тапты.

Бұрынғы патшалар

2022 жылдың 31 шілдесінде Буганда өзінің бұрынғы патшаларының (бассекабака) суреттерін ашты. Бұл суреттер ауызша әңгімелер мен патшалықтың негізі қаланған кезден бергі жазба тарихтарға сүйенген.

Демография

Буганданың 2021 жылғы халық саны шамамен 11 952 600 адамды құрады.

Буганда рулары

2009 жылға қарай, патшалықта кем дегенде 52 мойындалған рулар болды, сондай-ақ кем дегенде тағы төрт ру ру мәртебесіне үміттенеді. Осы рулардың ішінде Бугандаға көші-қонның тарихи толқындарын көрсететін ерекше төрт топ бар.

Үлкен қалалар мен қалалар

Буганданың ең ірі қаласы Кампала қаласы. Басқа қалалар: Масака қаласы, Энтеббе, Нансана, Кира, Макиндье Ссабагабо, Нжеру және Муконо.

Білім

Бугандадағы білім жүйесі бастауыш, орта және жоғары білім деңгейлеріне бөлінеді.

Этностық топтар

Буганда халқының көп бөлігі багандалар. Басқа этностық топтарға басогалар, банянколелер, багисулар, батеесолар, баяндилер кіреді.

Дін

Бугандада бірнеше дін өкілдігі бар. Ең көп тарағаны – католицизм, англиканизм, ислам және дәстүрлі киганда діні. Кейбір адамдар дәстүрлі діндермен қатар христиандық немесе ислам дінін де ұстанады.

Экономика

Гандданың дәстүрлі экономикасы егін шаруашылығына негізделген. Шығыс Африканың көптеген басқа экономикалық жүйелерінен өзгеше, ірі қара малдың рөлі шамалы болды. Мал өсіретін багандалардың малын бағу үшін көптеген багандалар Бугандадан тыс жерлерден жұмысшылар жалдаған. Банан – аймақтың тығыз халқының өсуіне экономикалық негіз болған ең маңызды негізгі тағам. Бұл дақыл топырақтың құнарлылығын сақтау үшін егістікті ауыстыру немесе жаңадан өскен жерді пайдалану қажеттілігін тудырмайды, сондықтан Ганда ауылдары тұрақты болды. Әйелдер ауыл шаруашылығы жұмысының көп бөлігін атқарды, ал ерлер көбінесе сауда-саттық және саясатпен айналысты (колониялық кезеңге дейін соғыс ісімен де айналысқан). Тоқыма маталар пайда болғанға дейін дәстүрлі киімдер ағаш қабығынан жасалған.

Ауыл шаруашылығы

Буганда жергілікті тұтыну және экспорт үшін кең ауқымды ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіреді. Матуке, сиыр еті, құс еті, жүгері және тәтті картоп – осы өнімдердің ішіндегі маңыздылары.

Энергия

Буганданың негізгі энергия көзі – Ньерудегі Нналубале электр стансасынан және Нналубале көліндегі (Виктория көлінде) Кира гидроэлектр стансасынан өндірілетін гидроэлектр энергиясы. Бугандада Муконо ауданындағы Наманве электр стансасы сияқты ауыр маймен жұмыс істейтін шағын жылу электр стансалары бар. Сонымен қатар, Бугандада Гомба ауданындағы Кабуласокедегі Кабуласоке күн электр стансасы сияқты шағын күн электр стансалары да жұмыс істейді.

Туризм

Бугандада бірнеше туристік тартымдылықтар мен мәдени орындары бар, оның ішінде Касуби мазарлары және Ссесе аралдары.

Көлік

Бугандада көлік жүйесі негізінен автомобильдермен, содан кейін су көлігі және Уганда теміржолдары корпорациясы арқылы теміржол көлігімен қамтамасыз етіледі.

Әуе көлігі

Энтеббедегі негізгі әуежай – Энтеббе халықаралық әуежайы орналасқан. Кололодағы Кололо әуеайлағы (Кампала әуежайы), Мутукуладағы Мутукула әуежайы, Накасонголадағы Накасонгола әуежайы, Намулонгедегі Намулонге әуежайы және Каджансидегі Каджанси әуеайлағы сияқты кішігірім әуеайлақтар да бар.

Кино

Киганда драмасында бірнеше актерлер мен актрисалар үлкен әсер етті, оның ішінде "Ebonies" тобынан Сэм Багенда, Мариам Ндагире, Алойсиус Матову, Эбби Мукииби, Чарльз Ссенкубуге, Алекс Мукулу, Като Лубувама, Бенон Кибука, Нана Кагга, Сара Кисавузи, Ашраф Ссемвогерере, Айша Кёмуханги, Ахмед Лубова және Хелен Лукома.

Ас мәзірі

Киганда тағамдарында Матуоке басымдық құрайды. Матоке кейде Катогоның бір бөлігі ретінде дайындалады. Қазіргі Киганда асханасына үнді, ағылшын және араб асханалары зор ықпал еткен. Басты тағамдар көбінесе сорпа, шорба немесе соуспен бірге беріледі.

Мода

Тарихи тұрғыдан алғанда, қабық матасы негізінен Ссекабака Кимера заманынан бастап патшалар, кейіннен Ссекабака Семакукиро билігінен бастап барлық адамдар киетін мата болды. Қабық матасына бұрынғыдай құштарлық қалмады, оның орнына мақта мен жібек қолданылады. Дегенмен, Хосе Хендо сияқты кейбір сәнгерлер оны бүгінге дейін пайдаланады. Қабық матасы наразылықтың, қайғының немесе екеуінің де символы ретінде киіледі. Ерлер кандзу, ал әйелдер гомези киеді. Бірақ қазіргі кезде батыс стиліндегі сәні өте танымал. Көбінесе кездесетін шаш үлгілері – банту түйіндері (әсіресе Битута), өрулер, қалам тәрізді өрімдер (бисвахили), өрімдер, крочеттер, шаш қосымшалары және афро шаштар. Ал аксессуарларға әшекейлер, тобықтар, сырғалар, білезіктер және белдік әшекейлері (немесе obutiti) жатады, олар әрқашан киімнің астында, яғни іш киіммен тағылады.

Музыка

Бугандада музыканың бірнеше жанры танымал. Музыканттар дәстүрлі киганда музыкасын, Kadongo Kamu, Zouk, Dancehall және Reggae өндіреді. Киганданың ең танымал музыканттары мен орындаушылары – Аннет Нандюджа, Элли Вамала, Фред Масагази, Герман Басуде, Пауло Каферо, Джеральд Кивиева және Вилли Мукабья.