Кіріспе

Угандалық бас Семей Какунгулу (1869 – 24 қараша 1928) – 1917 жылы Угандада Абайұдай (Luganda: яһудийлер) қауымын құрған угандалық мемлекет қайраткері. Ол Танахты зерттеді және оны терең ойлап қарастырды, Мұса пайғамбардың барлық қағидаларын, соның ішінде сүндеттеуді қабылдады және осыны барлық ізбасарларына ұсынды. Абайұдайлар негізінен реформа және консервативті ағымдар арқылы яһуди дініне көшті, ал кейбіреулері православиелік дәстүр бойынша көшті. Абайұдайлар ежелгі израильдіктерден тараған деп есептемейді. Ол сондай-ақ британдық отаршылар тарапынан Бусоганың Лукикосының президенті болып тағайындалды, және британдықтар оған ресми атақ бермесе де, ол Бусоганың алғашқы "Патшасы" болды. Дегенмен, әр түрлі басшылар мен рулар арасындағы жанжалдар тоқтамады, және көптеген Басога халқы әлі де өз басшыларына, руларына немесе диалектілеріне адал болды. Лукико жүйесі күйреп, Какунгулу британдықтар тарапынан қызметтен алынды.

Ерте өмір

Какулунгу – қуатты Баганда тайпасының батыры және мемлекет қайраткері болды. 1880 жылдары ол протестант миссионері арқылы христиан дініне кіріп, суахили тілінде Киелі кітапты оқуға үйренді. Ол көптеген жауынгерлерге басшылық еткендіктен, Буганда сарайымен байланысы болғандықтан және протестант болғандықтан, британдықтар Какулунгудан Шығыс Угандадағы өздерінің империялық үстемдігін орнатуға көмектесуді сұрады. Ол жауап ретінде Буганда империясының шегінен тыс жерлердегі екі аймақты – Букеди мен Бусоганы жаулап алып, британдықтардың ықпал аймағына енгізді. Бұл аймақтар Ніл өзенінің көзі Виктория көлінде және Кения шекарасындағы Эльгон тауы арасында орналасқан. Какулунгу британдықтар оған Букеди мен Бусоганың патшасы болуға рұқсат береді деп ойлады, бірақ британдықтар бұл аймақтарды өз жалақыларындағы және бақылауындағы мемлекеттік қызметкерлер арқылы басқаруды жөн көрді. Британдықтар Какулунгуды қазіргі Уганданың Мбале қаласы мен оның төңірегіндегі 52 шаршы километрлік аймақпен шектеді. Бұл аймақты Баганда тайпасына қарсы Багису тайпасының адамдары мекендеген. Дегенмен, Какулунгу, өзімен бірге келген Баганда қолдаушыларының көмегімен, олардың саны азайғанмен, британдықтардың қолдауымен билігін сақтап тұра алды. Шамамен 1900 жылдан бастап Какулунгу мен британдықтар арасында өзара наразылық күшейе бастады. 1913 жылы Какулунгу малакит христиан дінін қабылдады. Британдықтар бұл дінді «иудаизм, христиандық және христиандық ғылымның қоспасы» деп сипаттаған «культ» қозғалысы болды. Какулунгу басшылық еткен Малаки дініне Баганда тайпасынан көптеген адамдар қосылды. Малакит дінін ұстанған кезінде Какулунгу христиан миссионерлері Киелі кітапты дұрыс оқымайды деген қорытындыға келді. Ол еуропалықтардың нағыз демалыс күні сенбі екенін ескермейтінін, оның орнына жексенбіні демалыс күні ретінде танитынын айтты. Дәлел ретінде Исаның демалыс күнінен бұрын, жұма күні жерленгенін, ал анасы мен шәкірттері келесі күні демалыс күні болғандықтан қабірге бармай, жексенбіге дейін күтіп отырғанын келтірді.

Иудаизм

1917 жылы британдықтардың қысымымен, олар оның иеліктерін шектеуге ниеттенгендіктен, Какулунгу өзінің негізгі орнын Мбаледен сәл алысқа, Маунт-Элгон тауының батыс етегіндегі Гангма деген жерге көшірді. Сонда ол бастапқыда Kibiina Kya Bayudaya Absesiga Katonda (барлық құдіретімен Құдайға сенетін яһудилер қауымы) деп аталған сепаратистік сектаны құрды. Осы Байұдай қауымына мүшелер негізінен Какулунгудың Баганда халқының қалғандарынан қабылданатын. Миссионерлердің насихатының нәтижесінде, Киелі кітап Угандадағы христиандар арасында жоғары құрметке ие болды. Миссионерлер Киелі кітаптың еуропалықтардан емес, шет елдік яһудилерден келгенін айту арқылы оның шындығын баса көрсетті. Миссионерлердің мақсаты – африкалықтарға еуропалықтардың да шындықты басқа ұлттардан тапқандарын түсіндіру еді. Бірақ осы мәселеге назар аударғандықтан, Какулунгудың ізбасарлары яһудилердің салты мен мінез-құлқына қызығушылық танытты. 1922 жылы Гангмада Какулунгу өзінің яһуди қауымы үшін 90 беттік ережелер мен дұғалар жинағынан тұратын нұсқаулық кітап жариялады. Кітапта Какулунгудың Ескі өсиеттен тапқан яһуди заңдары мен салты сипатталған, сонымен қатар Жаңа өсиеттен де көптеген аяттар мен бөлімдер енгізілген. Яһуди салтына деген қызығушылыққа қарамастан, 1925 жылға дейін Какулунгу мен яһудилер арасында тікелей байланыс болған жоқ. 1925 жылдан бастап, британдықтардың механиктері мен инженерлері болып жұмыс істеген бірнеше еуропалық яһудилер Мбале маңындағы христиан-яһуди қауымымен кездейсоқ кездесті. Осындай яһудилер Какулунгуға православие яһудилігі туралы айтты. Осының нәтижесінде, көптеген христиандық салты, соның ішінде крещение рәсімі тоқтатылды. Осы кездесулердің арқасында қауым Шаббатты сақтауға, иврит тілінде дұғалар мен баталарды оқуға, ет үшін жануарларды қасқа (кошер) етіп союға және иврит тілінде сөйлеуге үйренді.