Кіріспе

Добрич (болг. Добрич; тарихи атаулары: Базарджик, Хаджыоглу Пазарчик) – Болгариядағы халық саны бойынша 9-шы қала, Добрич облысының әкімшілік орталығы және Оңтүстік Добруджа аймағының астанасы. Қала елдің солтүстік-шығыс бөлігінде, Болгарияның Қара теңіз жағалауынан батысқа қарай 30 шақырым қашықтықта, Альбена, Балчик және Алтын құм сияқты курорттарға жақын орналасқан. 2012 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша, қаланың ішінде 79 269 адам тұрады. Қала, аймақтың ортағасырлық болгар билеушісі Добротицаның құрметіне аталған. Ауыл шаруашылығы – экономиканың ең дамыған саласы. Аймақта ең көп өндірілетін ауыл шаруашылығы өнімдері – бидай және лавандра майы. Антарктидадағы Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Добрич шығанағы осы қаланың құрметіне аталған. Қызығушылық тудыратын нысан – Добрич телемұнарасы.

Этимология

Қала 14 ғасырдағы Добруджа билеушісі Добротицаның есімімен аталған, бұл атау славян тіліндегі "добр" түбірінен шыққан, яғни "жақсы" деген мағынаны білдіреді. Қала тарихы барысында бірнеше рет атауын өзгерткен. Қала 16 ғасырда Осман империясы тұсында құрылғанда, оны елді мекенді негіздеген түрік саяхатшы саудагерінің құрметіне Хачиоглу Пазарчик деп атаған, сондай-ақ оны ірі Пазарчик қаласынан (қазіргі Пазарджик) ажырату үшін. Автономиялық Болгар мемлекеті құрылғаннан кейін, қала тұрғындары 1882 жылдың 19 ақпанында қаланың атын Добрич деп өзгертуге дауыс берді. 1913 жылы Екінші Балқан соғысынан кейін Румыния Оңтүстік Добруджаны аннексиялағанда, қала Базаргич деп аталды, бұл оның бұрынғы түрік атының румын тіліндегі нұсқасы. 1940 жылдың 25 қыркүйегінде Крайова шарты бойынша қала Болгарияның билігіне қайта оралды және "Добрич" атауы қайта қолданысқа енді. 1949 жылы коммунистік кезеңде қала Совет маршалы Федор Толбухинның құрметіне Толбухин деп аталды. Соңында, Живков режимі құлағаннан кейін, қаланың атауы президент жарлығымен 1990 жылдың 19 қыркүйегінде "Добрич" деп қайта өзгертілді.

Тарих

Қазіргі Добричтің қоныстануының алғашқы дәлелдері б.з.д. 4-3 ғасырларға дейін жетеді. Латынша Abrittum атауымен белгілі болған қала, Төменгі Моэзия Рим провинциясының маңызды бөлігі болды және елорданың митрополиті Марцианополистің суфрагандық епископтығына ие болды, бірақ католик епархиясы кейіннен жойылды. Б.з. 2-4 ғасырлар мен 7-11 ғасырларға жататын қираған үйлер, соның ішінде қала орталығындағы түрлі діни қабірлермен болгар некрополі де табылды. 11 ғасырда печенегтердің шабуылы Добруджаның ішкі аймақтарын қиратты, нәтижесінде Екінші Болгар империясы кезінде көптеген елді мекендерде адам қалмады. Қала 16 ғасырда түрік саудагері Хачиоглу Пазарчик тарапынан қайта құрылды және 1882 жылға дейін оның атымен аталды. 1646-1650 жылдарға қатысты Осман деректерінде қалада 1000-нан астам үй, 100-ге жуық дүкен, үш қонақүй, үш түрік моншасы, он екі мешіт және он екі мектеп болғандығы көрсетілген. 17-19 ғасырларда қала қолөнер, сауда және ауыл шаруашылығы орталығы ретінде дамыды, тоқу, үй тігісі, мыс шеберлігі, былғары өңдеу және бидай, зығыр, жүн, ірімшік сияқты ауыл шаруашылығы өнімдерімен мәшһүр болды. 19 ғасырдың басында қала халқы 12 000-ға жетті, олардың көпшілігі орыс-түрік соғыстарынан кейін Шығыс Болгариядан келген қашқын болды. Осы кезеңде қаланың мәдени келбеті қалыптасты. Бірінші православие шіркеуі 1843 жылы салынды. Қала 1878 жылдың 27 қаңтарында Осман империясынан азат етіліп, 1882 жылдың 19 ақпанында Добрич деп қайта аталды. 1913 жылғы Бухарест келісімі (1919 жылғы Нойиль келісімімен расталған) бойынша Добрич және Оңтүстік Добруджаның барлық аймағы 1940 жылға дейін Румыния құрамына кірді. Осы кезеңде қала Базаргик деп аталды, бұл түрік аты Хачиоглу Пазарчиктың өзгеруі болды және Калиакра округінің (румын тілінде județ) орталығы болды. 1940 жылдың 25 қыркүйегінде болгар әскері 7 қыркүйекте Крайова келісіміне қол қойғаннан кейін қалаға кірді. Бұл күн қала мерекесі ретінде тойланды, кейіннен 25 қыркүйекке ауыстырылды. 1949 жылы коммунистік билік кезінде Добрич Совет Одағының маршалы Федор Толбухин құрметіне Толбухин (Толбухин) деп аталды. 1990 жылдың 19 қыркүйегінде президент жарлығымен қаланың ескі аты Добрич қайта орнатылды. Добрич атауының жаңартылуына қарамастан, қала 21 ғасырда да бұрынғы коммунистік архитектуралық стильді сақтап тұр. Аймақтың көлік тіркелімінің коды өзгеріссіз қалды – TX (ТолбуХин; Толбухин) аббревиатурасы.

География

Добрич елдің солтүстік-шығыс бөлігінде, Болгарияның Қара теңіз жағалауынан батысқа қарай 30 шақырым қашықтықта, Альбена, Балчик және Алтын құмдар сияқты курорттарға жақын орналасқан.

Ауа

Добрич муниципалитетінде атмосфералық ауа сапасы, Варна облыстық қоршаған ортаны қорғау және су ресурстары инспекциясының (RIEWR) көшпелі станциясымен бақыланады. Станция көміртек оксиді, озон, азот оксидтері, күкірт диоксиді және майда шаң бөлшектерінің мөлшерін өлшейтін автоматты мониторинг құрылғыларымен жабдықталған. Муниципалитет 2003 жылы қабылданған шаң бөлшектерінің мөлшерін азайту бағдарламасын іске асыруда.

Су ресурстары

Өңірде жер бетіндегі су ресурстары жеткіліксіз, көбінесе су тапшылығы болады. Қала сумен бұрғылау ұңғымалары мен қаланың жанындағы су жиналатын аймақтардан қамтамасыз етіледі. Сегіз сорғы станциясы бактериясыз, қосымша өңдеуді қажет етпейтін ауыз сумен жабдықтайды. Су көздері үздіріссіз жұмыс істейді. Әрбір көздің төңірегінде қауіпсіздік аймағы орналасқан, ал су таратылуы компьютерлермен бақыланады. Әкімдік толыққанды сумен жабдықтау желісімен мақтана алады.

Жасыл аймақтар

Қалалық жасыл жүйе жоспары қала және қала маңындағы жасыл аймақтардың жағдайымен қатар, өсімдік түрлерінің әртүрлілігін де зерттейді. Жасыл жүйеге келесі жасыл аймақтар кіреді: халыққа арналған саябақтар мен бақтар, арнайы саябақтар мен бақтар, санитарлық-қорғау жасылдандыру, көлік бойындағы жасылдандыру (көшелер мен жолдар), және белгілі бір мақсатта пайдаланылатын жасылдандыру.

Экономика

Бүгінде Добрич – Добруджа облысының заманауи өнеркәсіптік, ауыл шаруашылығы және көлік орталығы, Болгарияның ең ірі он қаласының бірі, елдің солтүстік-шығыс экономикалық аймағындағы маңызды мәдени, экономикалық және әкімшілік орталық. Добричтің экономикалық профилін азық-түлік өнеркәсібі анықтайды, ол қалалық өнеркәсіп көлемінің 50%-дан астамын, сондай-ақ жеңіл өнеркәсіпті қамтамасыз етеді. Өңірдің ауыл шаруашылығына байлығы бағалы шикізат көзі болып табылады. Аймақтың ерекше ерекшеліктері ауыл шаруашылығын аудан экономикасының басым салаларының бірі ретінде дамытуға мүмкіндік береді. Добрич жоғары сапалы өнімдерді өндіреді, олар жергілікті жерде өңделіп, ішкі және шетел нарықтарында бәсекеге қабілетті. Муниципалитет аумағындағы егістік жерлердің жалпы көлемі 7700 гектарды құрайды. Басты егістер – бидай, жүгері, күнбағыс. Муниципалитеттегі маңызды сала – азық-түлік өнеркәсібі. Сүт өнімдері, нан және кондитерлік тауарлар, май және маргарин, шарап және спиртті ішімдіктер өндірісіндегі ұлттық үлес айтарлықтай. Қалада елдегі ең ірі ауыл шаруашылығы көрмесі – «Ауыл шаруашылығы және оған байланысты барлық нәрсе» өтеді. Қала экономикасының маңызды бөлігін жеңіл өнеркәсіп құрайды, ол ерлер мен әйелдер киімдерін, жиһаздарды, маталарды, былғары және жакард бұйымдарын шығарады. Аймақтың табиғи және климаттық жағдайларының өте қолайлы үйлесімі ауыл шаруашылығының жоғары деңгейде дамуының негізгі шарты болып табылады. Бұл аудан экономикасының басымдық салаларының бірі болып қана қоймай, дәл қазір де солай болып табылады. Ірі ауыл шаруашылығы аймағының орталығы болумен қатар, Добрич муниципалитеті жақсы дамыған өнеркәсіптік кешенге ие. Қалада азық-түлік өнеркәсібінің салалары дамыған: сүт өнімдері, шұжық, макарон, шарап және спиртті ішімдіктер, сусындар, құс еті, ұн, нан және кондитерлік өнімдер; жеңіл өнеркәсіп: ерлер мен әйелдер киімдері, былғары киімдері, жиһаз және аяқ киім; машина жасау: аккумуляторлар, сүт өңдеуге арналған жабдықтар, жартылай тіркемелер мен контейнерлер, ауыл шаруашылығы машиналары, автомобильдер мен жүк көліктеріне арналған радиаторлар мен сүзгілер, пластик бұйымдар; құрылыс: ғимараттар мен құрылыстар, жобалау, азаматтық және өнеркәсіптік құрылыс. Сауданы дамытудың тағы бір түрі – ұлттық және халықаралық деңгейдегі жыл сайынғы жәрмеңкелер мен көрмелерді ұйымдастыру, мысалы, «Ауыл шаруашылығы және оған байланысты барлық нәрсе», «Ұлттық тұқымдар мен көшеттер жәрмеңкесі», «Ара шаруашылығы», «Сауда, шараптар мен деликатестер», «Болгарияда жасалған». «Добрич жәрмеңкесі» АҚ-ның осы іс-шараларды сәтті өткізудегі рөлі маңызды.

Ауыл шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы экономиканың ең дамыған саласы болып табылады. Бұның басты себебі – орта, яғни климат, топырақ және таза жерлер. Добрич облысының жерінің 81%-ы ауыл шаруашылығына арналған, бұл шамамен 4,000,000 декарді құрайды. Оның 70%-дан астамы өңделеді, бұл Добричті елдегі егістік алқабының бірінші аймағына айналдырады. Ауыл шаруашылығы, егіншілік және мал шаруашылығы Добрич экономикасының ең маңызды бөлігін құрайды. Облыс құрамында "Болгарияның астық қоймасы" деп аталатын Добруджа аймағы бар. Добричте өндірілетін негізгі өнімдер: нан және ұннан жасалған тағамдар, барлық түрдегі шұжық өнімдері, сүт және сүт тағамдары, құс еті, маргарин және өсімдік майлары, шарап, газдалған сусындар. Облыстағы ең ірі құс шаруашылығы орналасқан. Сондай-ақ, маңызды өндіріс орындары – сүт зауыты (Болгариядағы ең ірі зауыттардың бірі) және нан зауыты (Болгариядағы ең ірі зауыттардың бірі) болып табылады. Басқа салалардан да маңызды өнімдер өндіріледі: цемент, электр құралдары, киім, кондитерлік өнімдер, жиһаз, автомобиль аккумуляторлары, ыдыс-аяқтар, сонымен қатар тамақ және сусын өнеркәсібінде көптеген зауыттар жұмыс істейді.

Газдандыру

Қалалық стратегияда газбен жабдықтау жобасы аясында тұрғын үйлер, коммуналдық және өнеркәсіптік секторлар газбен қамтамасыз етілуі көзделген. Газ құбыры желісі 43 808 метрге дейін созылды. Қазіргі уақытта тұрғын алаптарды газдандыру жұмыстары жүргізілуде. Білім беру, әкімшілік, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет салаларындағы барлық қалалық мекемелер газ құбыры желісіне қосылды.

Байланыс

Добричте хат тасымалдау қызметтері үшін алты кеңсе бар. Олар қаланың барлық аумағын қамтиды, соның арқасында қала тұрғындарының қажеттіліктері толыққанды қанағаттандырылады. Добрич муниципалитеті екі жергілікті телефон желісімен байланысқан, олар төрт аналогтық және бір цифрлық стансаны пайдаланады.

"Святой Георгий" шіркеуі

Шіркеу Добричтегі қайта өрлеу дәуіріндегі ең көне шіркеу. Ол қаланың орталығында, Этнографиялық үйдің тікелей жанында орналасқан. Бұл ғимарат мәдени мұра ескерігі болып табылады. Ол 1864 жылы Крым соғысы кезінде өртеніп кеткен 1843 жылғы ескі христиан шіркеуінің орнында, төменгі болгар ауданымен бірге салынған. Сәулеттік тұрғыдан алғанда, жаңа шіркеу үш кемелі базилика. Ол Добрич және Добрич ауданындағы болгар халқының қайырымдылықтары есебінен, ұлы болгар қайта өрлеуінің қайраткері Иван Хаджи Вальковтың ауласында салынған. Ғимаратты белгілі болгар шебері Колю Фичето мектебінен шыққан немесе онымен таныс белгісіз шеберлер салған деп есептеледі. Ішкі фрескаларды Дебар өнер мектебінің өкілі Козьма Блаженов салған, ол сондай-ақ оюлы иконостас жасаушысы да болған. Иконаларды сол кездегі танымал суретшілер – Жеровналық Недко Тодорович, Пирдоптық Хараламби Тодоров және Шумендік Николай Василев салған. Шіркеу 1889 жылы епископ Симеонмен киеленді.

Ақтөбе шіркеуі

"Қасиетті Үштік" шіркеуі Добрич қаласының орталығында орналасқан. Осы жерде орналасқан ескі шіркеу ғимараты 1859 жылы қазіргі шіркеудің сол жағында салынған. Кейіннен қаладағы алғашқы мектеп оған қосылды, онда өзара оқыту жүйесі қолданылды. Қазіргі шіркеу 1911 жылы салынды. Сәулеттік тұрғыдан алғанда, ол классикалық үш кемелі базилика, күмбез және қоңырау мұнарасынан тұрады. Оның иконостасының иконаларын Репин шәкірті Господин Желязков салған.

Армян шіркеуі Святой Ованнесс

Ол 1894 жылы 1830 жылғы ескі ғибадатхананың орнына салынды. Оны итальяндық сәулетшілер жобалаған. Бұл бір кемелі шіркеу, тас іргетасы мен қабырғалары бар, ал төбесі ағаштан. Ғибадатхана ішінде 19 ғасырда суреттелген армян қасиеттілерінің түпнұсқа бейнелерін көруге болады.

Мәдениет

Атауы Суреті Этнографиялық үй Этнографиялық үй 1860 жылы бидай саудагерімен салынған. Бұл Ренессанс дәуірінің әдеттегі сәулеттік ескерткіші. Бір ғасырдан кейін үй қайта жаңартылып, музейге айналдырылды. Музейге келгендер жергілікті халықтың дәстүрлі киім-кешегін, үйдің (асүйдің), жатын бөлмесін және ішінде азық-түлік дайындауға және сақтауға арналған ыдыстар мен шаруашылық құралдары мен заттар қойылған жертөлені көре алады. Жоғарғы қабаттағы қонақ бөлмесі Котелден көшіп келген бай саудагердің үйінің атмосферасын қалпына келтіреді. Қалған бөлмелерде үйдің бұрынғы келбеті, шкаф және жайлы верандасы жаңартылды. Архитектуралық-этнографиялық кешен "Ескі Добрич" Қазіргі қала орталығында, бұрынғы Одун Чаршия орнында орналасқан этнографиялық музей, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың бірінші жартысының дәстүрлі Добруджа қолөнерін сақтап, көрсетеді. Ескі қалалық шаршия шеберлері ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан дәстүрді жалғастыруда. Ескі қол технологияларын пайдалана отырып, 30-дан астам шеберханаларда сазгерлік, металл өңдеу, кесте, тоқыма, ағаш бұйымдар жасау, алтынмен жұмыс және басқа да бұйымдар жасалады. Кешеннің ортасында 18-шы ғасырда салынған ескі сағат мұнарасы орналасқан, ол қаланың болгар Ренессансының символы. Йордан Йовковқа арналған естелік үйі 1980 жылы үй-музейге қосымша, Болгариядағы бірегей тұрақты музей экспозициясы – "Йордан Йовков – өмірі мен шығармашылық жолы" ашылды және жазушының ең бай қоры орналастырылды. Йовковтың кабинеті және Стоймен Стойловтың "Йовков кейіпкерлерінің әлемінде" атты керемет қабырғалық суреті қызығушылық тудырады. "Дора Габе" атты жаңа көрме – "Йордан Йовков – өмірі мен шығармашылық жолы" экспозициясының лирикалық жалғасы, мәңгілікке толы ұмытылмас сәт. Жылдар бойы Йордан Йовковтың үй-музейі Йовковты зерттеу орталығы ретінде бекініп, болгар ғалымдары ғана емес, халықаралық ғылыми қауымдастық тарапынан да мойындалды. Йордан Йовковтың үйі мен Йордан Йовков мұражайы Олар болгар әдебиетінің классигі, ұлы жазушы және гуманист, қысқа әңгіме жанрының шебері Йордан Йовковты еске алады. Оның кейбір шығармалары 40 тілге аударылып, әлемдік әдебиет антологияларына енген. Мұражайда суретші Стоймен Стойловтың "Йовков кейіпкерлерінің әлемі" атты керамикалық коллекциясы бар. Болгария сәулетшілер одағының 30 жылдығына орай мұражай ғимараты ең жоғары сәулеттік дизайн жүлдесі – Архскармен (архитекторлары А. Стоянов, П. Ганчев, А. Коев, Г. Михайлов) марапатталды. Әскери зират мұражайы Добрич қаласында Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Болгариядағы ең ірі әскери зират орналасқан. Зират 1916 жылғы қала шайқастарына байланысты бірегей мәдениет ескерткіші. Мұнда төрт дін мен жеті ұлттың 3000-нан астам сарбазы жерленген – болгарлар, орыстар, румындар, немістер, түріктер, сербтер және еврейлер. 1922 жылы Добруджа халқы өз қаражатымен Добрич суретшісі Никола Тахтуновтың иконографиясымен Киелі Михаил Архангел атындағы сүйекханалық шіркеуін салды. Мұражайда "Добрич эпосы 1916" экспозициясын көруге болады. Жаңа және жаңағы тарих мұражайы Добрич қаласындағы ескі казино ғимаратында орналасқан. Ол Добруджаның 1878 жылдан бүгінгі күнге дейінгі тарихының куәліктерін жинақтайды. Мұражай қорындарында 100 000-нан астам мұражайлық құндылықтар сақталған. Ескі Добрич, Добруджа мәселесі (1878 – 1940), Добрич эпосы 1916, Қалалық парк Санкт-Джордж, Жаңа заман қаруы, Бүгінгі саяси партиялар жинағы қызығушылық тудырады. Музей экспозициясы Добруджаның румындық үстемдігі кезінде, 1940 жылы оңтүстік бөлігінің Болгарияға бейбіт түрде қайтарылуы және көптеген басқа да құнды музей коллекцияларын көрсетеді. Добрич көркемсурет галереясы Добрич көркемсурет галереясы қала орталығында орналасқан. Бұл бірегей мәдениет ескерткіші, Болгарияның 100 ұлттық туристік көрікті жерлерінің бірі. Ол 20-шы ғасырдың басында сот-әкімшілік мақсаттар үшін салынған, қала өмірінде маңызды орын алады. Онжылдықтар бойы онда түрлі мекемелер орналасқан. 1981 жылы ғимарат галереяға айналды. Мұнда болгар өнерінің шедеврлерінің тұрақты экспозициясын көруге болады – 20-шы ғасырдың басынан 1990 жылдарға дейінгі суреттер, мүсіндер және графика, сондай-ақ Златью Бояджиев, Владимир Димитров – Майстор, Дехко Узунов, Бенчо Обрешков сияқты ең танымал болгар суретшілерінің туындылары, Болгарияның ұлттық алтын қорының бір бөлігі және ең танымал заманауи суретшілердің графикалық туындылары бар.

Сент-Джордж қалалық саябағы

Добрич тұрғындары арасында «Санкт-Джордж қалалық саябағы» немесе «қалалық бақ» деп белгілі болған бұл орын, Добрич қаласының азаматтары мен қонақтары ең көп баратын жері болып табылады. 1867 жылы «Бильдието» (қалалық әкімшілік кеңесі) алғашқы қалалық бақты құру үшін Карабоклука ауданындағы жерді таңдады. Қалалық саябақты дамытуға Градинаровилер отбасы зор үлес қосты. Оның ауданы 430 десятинаны құрайды және бірнеше секторға бөлінген: «Ескі бақ», балалар секторы – ойын-сауық аймағы, саябақ көлдері аймағы, тау террасаларындағы бақшалар аймағы, спорт аймағы және т.б. 1999 жылы қалалық саябақтың ескі бағы мәдениет және бағбандар өнерінің ескерткіші деп жарияланды. Саябақ Добричтің орталық жаяу жүргіншілер аймағының тікелей жанында орналасқан. Бұл парк елдегі ең көне бес қалалық саябақтың бірі. Оған мәдени мұра ретінде жарияланған ескі бақ, балалар алаңы, көлдер, террасалы тау бақтары және спорт алаңы кіреді. Күні бүгінге дейін келушілер өткен ғасырдың басында Еуропадан әкелінген кейбір өсімдік түрлерін көре алады. Паркте сонымен қатар қалалық музейлердің бірі орналасқан, онда уақытша және келуші көрмелерге арналған жеке зал бар.

Табиғат және жануарларды қорғау орталығы

Бұл орталық Болгарияда ғана емес, Шығыс Еуропада да өзінің түрінде бірегей. Болгар-швейцар жобасы аясында құрылған бұл орталық 16 гектар аумақты алып жатыр, 50 жылдық өсімдіктермен (ағаштар мен бұталармен) және қолайлы қол жетімділікпен қамтамасыз етілген. Зоопаркта 40-тан астам жануар түрі қоныстанды: бұғы, қарақұйрық, егерше, альпака, лама, муфлон, ешкі, Пржевальскийдің жылқысы, қоңыр аю, бизон, фазан, сарыбас, пеликан, экзотикалық және су құстары, тасбақалар және т.б. Олар табиғи орталарына өте жақын жағдайларда өмір сүреді. Зоопарктың басты мақсаты – жойылу қаупі төнген жануар түрлерін көбейту және табиғатқа қайта енгізу.

Добрич теле мұнарасы

Добрич телемұнарасы радио, теледидар және телекоммуникациялық жабдықтарды орналастырады. Оның биіктігі 146 метр және нығайтылған бетоннан салынған. Петр Андреев жобалаған бұл мұнара 1979 жылы аяқталды және бұрын ашық болған, қазірде келушілерге жабық сарайшасы бар. Оның дизайны да ерекше.