Кіріспе

Несебар (көбінесе Несебар деп жазылады, кейде Несебур деп аталады) – ежелгі қала және Бургас облысында орналасқан Болгарияның Қара теңіз жағалауындағы маңызды теңіз курорттарының бірі. Несебар қалалық әкімшілігінің орталығы. Көптеген адамдар Несебарды "Қара теңіздің інжуі" деп атайды, ол үш мың жылдан астам тарихымен бай қалалық мұражай болып табылады. Шағын қала екі бөлікке бөлінген: тарихи бөлігі жарты аралда (бұрын арал болған), ал қазіргі заманғы бөлігі (мысалы, қонақүйлер, жаңа құрылыстар) – материк жағында. Ескі бөлігінде әртүрлі мәдениеттердің іздері сақталған. Несебар Қара теңіздегі танымал туристік орындардың және теңіз порттарының бірі, көптеген ірі курорттар бар аймақта орналасқан. Олардың ең ірісі – Күндызғы жағажай, Несебардың солтүстігінде жатыр. Несебар бірнеше рет қауіп төндіретін империялардың шекарасында болғандықтан, оның тарихы өте бай. Қаланың көптеген тарихи ғимараттары бар екендігіне байланысты, ЮНЕСКО 1983 жылы Несебарды Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізді. 2019 жылдың желтоқсанына қарай қаланың халқы 13 600 адамды құрады.

Атауы

Елді мекен грек тілінде Месембрия (Μεσημβρία) деп белгілі болды, кейде Месамбрия немесе Мельсембрия деп те айтылды, соңғысы Мельсас қаласын білдіреді. Қайта құрастыру бойынша, атау тракиялық Melsambria-дан туындаған болуы мүмкін. Дегенмен, бұл атаудың тракиялық тегі күмәнді көрінеді. Сонымен қатар, Мельсастың қаланың негізін қалаушы ретіндегі дәстүрі нашар және грек қалаларында кең таралған этимологиялық аңыздар тобына жатады. Мельсас туралы әңгіме Месембрия маңызды жағалау қаласы болған эллинистік дәуірде жасалған кейінгі қайта құрастыру болған сияқты. 1934 жылға дейін қаланың болгар тіліндегі кең таралған аты Месемврия болды. Ол бұрын Несебар маңындағы Еркеш диалектісінде қолданылған қазіргі атаумен алмастырылды. Екі атаудың да түбі грекше Месембрия сөзінен шыққан.

Тарих

Болгария археологы Люба Огненова Маринова 1961 және 1972 жылдар аралығында Болгария ғылым академиясы (БҒА) үшін Болгарияның Қара теңіз жағалауындағы суларда алты су асты археологиялық экспедициясын жетекшілік етті. Оның жұмысы б.з.д. екінші мыңжылдықтың соңына дейін Несебарды қоршаған түбекте қала құрудың бес кезеңін анықтауға мүмкіндік берді, оларға тракиялық протополис, грек колониясы Месамбрия, ерте христиан дәуіріне дейінгі рим үкімдігіндегі ауыл, ортағасырлық елді мекен және Месамбрия немесе Несебар деп белгілі Ренессанс дәуіріндегі қала кірді.

Ежелгі дәуір

Бастапқыда фракиялық елді мекен болған, Месембрия деп аталған қала, б.з.д. 6 ғасырының басында Мегарадан келген дориандар қоныстанғанда грек колониясына айналды, сол кезде де Месембрия деп аталды. Одан бері ол маңызды сауда орталығына айналып, Аполлониямен (Созополь) бәсекелестікке түсті. Бұл Қара теңіз жағалауындағы жалғыз дориандық колониясы болды, ал қалғандары – типтік иониялық колониялар. Б.з.д. 425-424 жылдары қала Афина басшылығымен Делиан лигасына қосылды. Қалдықтардың көп бөлігі эллинистік кезеңге жатады және акрополь, Аполлон ғибадатханасы және агораны қамтиды. Тракиялық бекіністердің бір бөлігін құраған қабырға әлі де жарым аралының солтүстік жағында көрініп тұр. Месембрияда б.з.д. 5 ғасырдан бері қола мен күміс монеталар, ал б.з.д. 3 ғасырдан бері алтын монеталар соғылған. Б.з.д. 71 жылы қала римдік билікке өткенімен, өзінің монеталарын шығару құқығы сияқты артықшылықтарын сақтап қалды.

Орта ғасырлар

Бұл 5 ғасырдан бастап Шығыс Рим империясының ең маңызды бекіністерінің бірі болды. Византиялықтар мен болгарлар онымен күресті, 812 жылы хан Крум екі апталық қоршаудан кейін қаланы басып алып, Бірінші болгар империясының құрамына қосты. 864 жылы князь Борис I қаланы Византияға қайтарып берді, ал оның ұлы патша Симеон Ұлы оны қайтадан жаулап алды. Екінші Болгар империясы кезінде де болгар және византиялық әскерлер қала үшін таласты, және болгар патшасы Иван Александр (1331–1371) тұсында қала ерекше гүлденді, 1366 жылы Савой графы Амадей VI бастаған крестшілер басып алғанға дейін. Болгар тіліндегі Несебар немесе Месебар атауы 11 ғасырдан бері белгілі. Орта ғасырға қатысты ескерткіштердің ішінде 5–6 ғасырларда салынған Стара Митрополия ("ескі епископтық"; сондай-ақ Санкт-София), айқас бөлігі жоқ базилика, 6 ғасырлық Құдай ана шіркеуі және 11 ғасырлық Нова Митрополия ("жаңа епископтық"; сондай-ақ Санкт-Стефан) бар, ол 18 ғасырға дейін сәнделіп тұрды. 13 және 14 ғасырларда Сент-Теодор, Сент-Параскева, Сент-Михаил, Сент-Габриэль және Сент-Жон Алитургетос сияқты керемет шіркеулер салынды. Қала болгар-осман соғыстары кезінде османдықтар тарапынан басылып алынды, бірақ 1403 жылғы Галлиполи шарты бойынша Византия империясына қайтарылды.

Осман билігі

1453 жылы Осман империясының қаланы жаулап алуы оның құлдырау кезеңінің бастамасы болды, бірақ қаланың сәулеттік мұрасы сақталды және 19 ғасырда Болгарияның Қара теңіз жағалауына тән стильдегі ағаш үйлер салыну арқылы одан әрі дамыды. 19 ғасырдың басында көптеген жергілікті тұрғындар грек патриоттық ұйымы Filiki Eteria-ға қосылды, ал Грекия Тәуелсіздік соғысы (1821) басталғанда қаланың жастарының бір бөлігі Александрос Ипсилантистің жетекшілігімен күреске қатысты.

Үшінші Болгария мемлекеті

Болгария Осман билігінен 1879 жылы босатылғаннан кейін, Несебар 1885 жылы Болгария княздығымен біріккенге дейін Бургаз департаментіндегі Шығыс Румелияның автономды Осман провинциясының бір бөлігі болды. 19 ғасырдың соңында Несебар грек балықшылары мен жүзім өсірушілердің шағын қаласы еді. 1900 жылы оның халқы шамамен 1900 адамды құрады, бірақ қала көшпелі болып қалды. 20 ғасырдың басынан бастап Несебар Болгарияның маңызды теңіз жағалауындағы курорт ретінде дами бастады. 1925 жылдан кейін жаңа қалалық аймақ салынып, тарихи Ескі қала жаңартылды.

Атаулар ауыстырылуы

Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Несебар шатқасы Антарктидадағы Несебар қаласының құрметіне аталған.