Линь Ютан: Қытай жазушысы, ойшылы және тіл білгірі

Кіріспе

Қытай жазушысы (1895–1976)

Лин Ютаң (10 қазан 1895 – 26 наурыз 1976) – қытайлық өнертапқыш, тіл білімі маманы, романист, философ және аудармашы. Ол қытай және ағылшын тілдерінде еркін стильде жазды, классикалық қытай мәтіндерін жинақтап, ағылшын тіліне аударды. Оның кейбір жазбаларында Батыс елдерінің расизм мен империализмі сынға алынды. Қаржылық қиындықтарға тап болған ол Гарвардты ертерек тастап, Франциядағы Қытай еңбек корпусында жұмыс істеді, соңынан Германияға кетіп, Лейпциг университетінде қытай филологиясы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. 1923–1926 жылдары Пекин университетінде ағылшын әдебиетінен сабақ берді. Солтүстік экспедициясының сәттілігіне қуанған ол қысқа мерзімге жаңа Ұлттық үкіметте қызмет етті, бірақ көп ұзамай оқыту мен жазуға қайта оралды. Ол өзін ежелгі дәстүрлерді феодалдық және зиянды деп сынаған Жаңа мәдениет қозғалысының ықпалында болды. Бұл айыптамамен келіспей, Лин конфуцийшіл мәтіндер мен әдебиетті зерттеуге берілді, бұл оның христиандық тәрбиесі мен ағылшын тіліндегі білімінен бұрын қашып өткен нәрсе еді. Оның "Аналектілер" (The Analects) журналы (Лунюй Банюэкан, 1932–40, 1945–49) Ху Ши, Лао Ше, Лу Сюнь, Чжоу Цзуожэнь сияқты жазушылардың мақалаларын жариялады. Ол Батыс әлеміне юмор ұғымын таныстырған тұлғалардың бірі болды. 1924 жылы "yōumò" (幽默) термині пайда болды, ол ағылшын тіліндегі "humor" сөзімен дыбыстық және мағыналық жағынан үйлеседі. Лин "Аналектілерді" юморды төзімділік, космополитизм, түсіністік және өркениетті өмір салтының философиялық көрінісі ретінде насихаттау үшін пайдаланды. 1933 жылы Лу Сюнь "Аналектілерді" саяси емес деп сынап, Линнің нәзік "сяопинь вэнь" (小品文) немесе "қысқа эсселерін" "буржуазияға арналған әсем заттар" деп есептеді. Дегенмен Лу Сюнь журналда жазуын жалғастырды. Линнің қытай тіліндегі жазбалары Ұлттық үкіметке сынды қатты білдіргендіктен, ол өміріне қауіптенді. Осы кезеңде жазылған көптеген эсселері кейін "Махаббат пен ирониямен" (1940) жинағында жарияланды. 1933 жылы ол Шанхайда Перл Бакпен кездесті, ол оны және оның жазбаларын оның баспашысы және болашақ күйеуі Ричард Уолшқа, John Day баспасының директорына таныстырды. Линнің христиан дініне қатысты көзқарастары жылдар өте өзгерді. Оның әкесі екінші буын христиан болған, бірақ Цинхуа университетінде Лин Қытайда христиан болудің мәнін ойлады. Христиан болу батыс ғылымын және прогресті қабылдауды білдірді, бірақ Лин христиан болу Қытай мәдениетінен және жеке өзінің сәйкестігінен айырылуды білдіретініне ашуланды. Шетелдегі оқудан оралғаннан кейін Лин әкесіне деген құрметін қайта жаңартты, бірақ конфуциандық, даосизм және буддизмді зерттеуге кірісті және 1950-ші жылдардың соңына дейін өзін христиан деп санамады.

Lin Yutang (; October 10, 1895 – March 26, 1976) was a Chinese inventor, linguist, novelist, philosopher, and translator. He had an informal style in both Chinese and English, and he made compilations and translations of classic Chinese texts into English. Some of his writings criticized the racism and imperialism of the West. In financial difficulty, he left Harvard early and moved to work with the Chinese Labour Corps in France and eventually to Germany, where he completed his requirements for a doctoral degree in Chinese philology at the University of Leipzig. From 1923 to 1926, he taught English literature at Peking University. Enthusiastic about the success of the Northern Expedition, he briefly served in the new Nationalist government, but soon turned to teaching and writing. He found himself in the wake of the New Culture Movement which criticized certain ancient traditions as feudal and harmful. Instead of accepting this charge, Lin immersed himself in the Confucian texts and literary culture which his Christian upbringing and English language education had denied him. His humor magazine The Analects Fortnightly (Lunyu Banyuekan, 1932–40, 1945–49) featured essays by writers such as Hu Shih, Lao She, Lu Xun, and Zhou Zuoren. He was one of the figures who introduced the Western concept of humor. In 1924, the term yōumò ([[wikt:幽默) was invented, a phono semantic match with the English word humor. Lin used the Analects to promote his conception of humor as the expression of a tolerant, cosmopolitan, understanding and civilized philosophy of life. In 1933, Lu Xun attacked the Analects for being apolitical and dismissed Lin's elegant xiǎopǐn wén (小品文), or "small essays", as "bric a brac for the bourgeoisie". Lu Xun nevertheless continued to write for the magazine. Lin's writings in Chinese were critical of the Nationalist government to the point that he feared for his life. Many of his essays from this time were later collected in With Love and Irony (1940). In 1933, he met Pearl Buck in Shanghai, who introduced him and his writings to her publisher and future husband, Richard Walsh, head of John Day publishers. Lin's relation with Christianity changed over the years. His father was a second generation Christian, but at Tsinghua, Lin asked himself what it meant to be a Christian in China. Being a Christian meant acceptance of Western science and progress, but Lin became angry that being a Christian also meant losing touch with China's culture and his own personal identity. On his return from study abroad, Lin renewed his respect for his father, yet he plunged into study of Confucianism, Taoism, and Buddhism and did not identify himself as Christian until the late 1950s.

Қытайдан тыс мансап

1935 жылдан кейін Лин көбінесе АҚШ-та тұрды, онда ол қытай философиясы мен өмір салты туралы жазды. Лин 1935 жылы «Менің елім мен халқым», ал 1937 жылы «Өмір сүрудің маңызы» атты кітаптарын ағылшын тілінде жазды. Басқалары: «Көз жасы мен күлкі арасында» (1943), «Түсінудің маңызы» (1960, қытай әдебиетінен аудармалар мен қысқаша шығармалар жинағы), «Қытай өнерінің теориясы» (1967). «Пекиндегі бір сәт» (1939), «Дауылдағы жапырақ» (1940) және «Қызыл қақпа» (1953) романдары Қытайдағы аласапырандықты бейнелесе, «Қытай қаласының отбасы» (1948) Нью-Йорктегі қытай-американдықтардың өмірін көрсетті. Лин 1947 жылы қазіргі заманғы даулы мәселелерден қашу үшін «Су Тунпо: Ұлы генийдің өмірі мен заманы» атты еңбегін жариялады, онда Су Дунпо мен Ван Анши арасындағы күрес қытай либералдары мен тоталитарлық коммунистер арасындағы күреске параллель ретінде ұсырылды. Линнің ағылшын тіліндегі саяси жазбалары мәдени туындыларына қарағанда аз сатылып, көбірек дау тудырды. «Көз жасы мен күлкі арасында» (1943) оның ағылшын тіліндегі бұрынғы жазбаларының жылы тоннан айырылып, батыстың расизм мен империализмін сынады. Перл-Харборға шабуылдан кейін Лин Қытайға сапар шегіп, «Ұлттың күткен уақыты» (1944) еңбегінде соғысқа қатысуын және Чжан Кайшенді жақсы бағалады. Эгар Сноу сияқты американдық Қытай сарапшылары бұл туындыларды сынады. Лин механикаға қызығушылық танытты. Қытай тілі әліпбиге емес, таңбаларға негізделгендіктен, онда мыңдаған жеке таңбалар бар болғандықтан, қазіргі заманғы баспа технологиясын қолдану қиын болды. Дегенмен, Лин бұл мәселені ондаған жылдар бойы шешіп, Жапониямен соғыс ортасында нарыққа шығарылған жұмыс істейтін қытай тіліндегі теру машинасының үстінде жұмыс істеді. «Мингквай – Анық және Жылдам» қытай тіліндегі теру машинасы суық соғыс кезеңіндегі машиналық аударма зерттеулерінде маңызды рөл атқарды. 1954-1955 жылдары Лин Сингапурдағы жаңадан құрылған Наньян университетінің президенті (немесе канцлері) болып қызмет етті, ол қытай бизнесмендерінің бастамасымен ағылшын тілінде білім беретін Сингапур университетімен қатар қытайтану саласында жоғары білім беруді ұсыну мақсатымен құрылған еді. Алайда, ЦРУ агенты Джозеф Б. Смит айтқандай, Лин жаңа университеттің бағыты бойынша негіздеуші Тан Ларк Сэймен және сенімгерлер кеңесімен келіспеді. Смит Линнің «Олар студенттерді Қытайға ғана емес, басқа да нәрселермен тәрбиелеуді қалайды» деген сөзін келтірді. Сонымен қатар, факультет Линнің жаңа оқу ғимаратын бұзып, қайта құру жоспарларын (ол үлкен болса да, батыстық үлгіде емес), қаржыны толық бақылауға алу туралы талаптарын және оның қаражатынан асып түсетін бюджетін қабылдамады. Лин университет қаражатын сарқылудан қорғау үшін Тан Ларк Сэйдің толық төлемімен 305 203 долларлық босату ақысын қабылдады. 1950 жылдардың соңында Нью-Йоркке оралғаннан кейін Лин христиан дініне деген қызығушылығын жаңартты. Оның әйелі шын ниетті сенуші болды, ал Лин оның тыныштығы мен қарапайымдылығына қызықты. Бірнеше ай бойы Мэдисон-авенюдегі Пресвитериан шіркеуіне қатысқаннан кейін, ол шіркеуге қосылып, сенімге оралуын жариялады. Ол 1976 жылы қайтыс болғанға дейін осы ісін жалғастырды. Лин Тайбэйдің Янминшан қаласындағы үйінде жерленді. Оның үйі мұражайға айналдырылды, оны Тайбэйдегі Сучжоу университеті басқарады. Линнің туған қаласы Банзай да Линнің алғашқы үйін сақтап, оны мұражайға айналдырды.

After 1935, Lin lived mainly in the United States, where he became a writer of Chinese philosophy and way of life. Lin wrote My Country and My People (1935) and The Importance of Living (1937) in English. Others include Between Tears and Laughter (1943), The Importance of Understanding (1960, a book of translated Chinese literary passages and short pieces), The Chinese Theory of Art (1967). The novels Moment in Peking (1939), A Leaf in the Storm (1940), and The Vermilion Gate (1953) described China in turmoil while Chinatown Family (1948) presented the lives of Chinese Americans in New York. Partly to avoid controversial contemporary issues, Lin in 1947 published The Gay Genius: The Life and Times of Su Tungpo, which presented the struggle between Su Dongpo and Wang Anshi as parallel to the struggle between Chinese liberals and totalitarian communists. Lin's political writings in English sold fewer copies than his cultural works and were more controversial. Between Tears and Laughter (1943) broke with the genial tone of his earlier English writings to criticize Western racism and imperialism. After the attack on Pearl Harbor, Lin traveled in China and wrote favorably of the war effort and Chiang Kai shek in Vigil of a Nation (1944). American China Hands such as Edgar Snow criticized the works. Lin was interested in mechanics. Since Chinese is a character based rather than an alphabet based language, with many thousands of separate characters, it was difficult to employ modern printing technologies. However, Lin worked on this problem for decades using a workable Chinese typewriter, brought to market in the middle of the war with Japan. The Mingkwai "Clear and Quick" Chinese language typewriter played a pivotal role in the Cold War machine translation research. From 1954 55, Lin served briefly and unhappily as president (or Chancellor) of the Nanyang University, which was newly established in Singapore by Chinese business interests to provide tertiary education in Chinese studies in parallel with the English medium University of Singapore. However, according to CIA agent, Joseph B. Smith, Lin clashed with founder Tan Lark Sye and the board of trustees on the direction of the new university. Smith quoted Lin as saying "They want to indoctrinate the students not only with a love of China." Further, the faculty rejected Lin's plans to demolish and rebuild the new school building (which though grand, was not "Western" enough), his demands to have sole control over finances, and a budget clearly beyond its means. Lin accepted a dismissal fee of $305,203, entirely contributed by Tan Lark Sye, to prevent depleting the university's funds. After he returned to New York in the late 1950s, Lin renewed his interest in Christianity. His wife was a devout believer, and Lin admired her serenity and humility. After attending services with her at Madison Avenue Presbyterian Church for several months, he joined the church and announced his return to the faith. He continued his work until his death in 1976. Lin was buried at his home in Yangmingshan, Taipei, Taiwan. His home has been turned into a museum, which is operated by Taipei based Soochow University. The town of Lin's birth, Banzai, has also preserved the original Lin home and turned it into a museum.

Мұра

Оның негізгі кітаптары әлі де басылып тұрса да, Линь – қазіргі қытай интеллектуалдық тарихында көлемі шағын қалған ойшыл болды. Линь тақырыбында конференциялар Тайвань мен Линьнің туған жері Фуцзяньда ұйымдастырылды. 2011 жылдың желтоқсанында Гонконг қалалық университетінде Қытай мен Америкадағы Линь Ютанның мәдени мұрасы жөніндегі халықаралық конференция өтті, онда материктік Қытай, Гонконг, Тайвань, Жапония, Малайзия, АҚШ, Германия және Словакиядан кәсіби және жеке зерттеушілер қатысты. Конференцияны «Либералды космополит: Линь Ютан және орташа қытайлық модернизациясы» (Лейден; Бостон: Brill, 2010) кітабының авторы доктор Цян Суокиао ұйымдастырды. Линь туралы ағылшын тіліндегі алғашқы толық академиялық зерттеу – Диран Джон Сохигянның «Линь Ютанның өмірі мен заманы» (Колумбия университетінің Ph.D. диссертациясы, 1991 ж.). Цзин Цудың «Қытай диаспорасындағы дыбыс және жазу» (Кембридж, МА: Гарвард университетінің баспасы, 2010) кітабында 19 ғасырдың соңындағы жазу реформасы, 20 ғасырдың басындағы қытай ұлттық тілі реформасы және суық соғыс кезеңіндегі машиналық аударма зерттеулерінің контекстінде Линь Ютан туралы толық мәлімет берілген.

Отбасы

Оның әйелі Ляо Цуйфэнг, қызы Линь Сянь Жумен бірге қытай тағамдарын ағылшын тілді әлемге танымал еткен үш аспаздық кітап жазды. Доктор Лин американдық өмірге қатысты тарихи контексті мен маңыздылығын түсіндіретін кіріспелер жазды. Оның үлкен қызы Адет Лин Фэн Джу (1923–1971) – қытай-американдық автор, Тан Юн атты псевдониммен жазған. Кейін Адет Лин өз-өзіне қол жұмсады. Оның екінші қызы Лин Таййи (1926–2003) алғашқы жазбаларында Анор Лин деп те белгілі болған, ал қытайша есімі Юй Цзю болды. Ол 1965 жылдан 1988 жылғы зейнеткерлікке дейін Reader's Digest журналының қытайша басылымының авторы және бас редакторы болды. Сондай-ақ ол қытай тілінде әкесінің өмірбаянын жазды. Оның үшінші қызы Линь Сянь Жу (1931 жылы туған) бала кезінде Меймей деп аталды. Ол анасымен бірге аспаздық кітаптардың авторы болды, сондай-ақ Гонконгтағы Королева Мэри ауруханасының Гонконг университетінің патология кафедрасын басқарды.

Шығармалары

Лин Ютанның шығармалары Интернет мұрағатында тегін онлайн қолжетімді: МҰНДА.

Сурет

Лин Ютанг. Конг Кай Миннің суреті, Қытай жазушыларының портрет галереясында (Гонконг баптистік университетінің кітапханасы).