Кіріспе

Карджали (болг. Карджали, Kărdžali; Kırcaali), кейде Карджали немесе Курджали деп те жазылады, Болгарияның Шығыс Родоп тауларындағы қала, Карджали муниципалитеті мен Карджали облысының орталығы. Жанында белгілі Карджали су қоймасы орналасқан. Бұл өңірдің маңызды экономикалық торабы.

Атауы

14 ғасырдағы Османлы империясының батыры Кырка Алидің құрметіне аталған. "Кырка" – Османлы түрікше атау, ал "Али" – исламдық есім. Есімнің түбірі араб тілінен келген және "биік" немесе "көтеріңкі" деген мағынаны білдіреді.

География

Карджали Родоп тауларының төменгі шығыс бөлігінде, Арда өзенінің екі жағасында, батыстағы Карджали суқоймасы мен шығыстағы Студен Кладенц суқоймасы аралығында орналасқан. Қала Софияның оңтүстік-шығысында жатыр. Ол Тракиядан Эгей теңізіне қарай өтетін маңызды жол торабында, 9-шы Еуропалық көлік дәлізінің бөлігі ретінде, Маказа тау асуы арқылы орналасқан.

Климат

Карджалиде ыстық жазғы Жерорта теңізі климаты (Кёппен климаттық жіктелімі: Csa) басым, бірақ Кёппен климаттық жіктелімі бойынша ылғалды субтропиктік климатқа (Кёппен климаттық жіктелімі: Cfa) жақын. Қаланың жазы ыстық, қысы суық.

Тарих

Карджали қаласының қазіргі орналасқан жерінде неолит дәуірінен бері адамдар қоныстанған. Археологиялық қазбалар барысында керамика және қарапайым құралдарды қоса алғанда, көптеген артефакттар табылды. Олардың көпшілігі қазір жергілікті тарихи мұражайда қойылған. Кейіннен бұл аймаққа фракиялық тайпалар қоныстанды және олар күн мен жер құдайларына арналған көптеген киелі орындар салды. 2001 жылы Карджалидің солтүстік-батысындағы Ненково ауылының маңында жасанды үңгір табылды. Бұл үңгір әйелдің жатырына ұқсас пішінге ие және «Utroba» үңгірі деп аталады. Түскі уақытта, күннің ең биік нүктесінде, жарық сәулесі үңгірдің тас жарығы арқылы кіріп, фалликалық көлеңке құрайды. Фракиялықтардың сенімі бойынша, бұл жаңа күн құдайының тууы. Бұл үңгір күрделі астрономиялық құрылыс саналады (Ұлыбританиядағы Стоунхенджбен салыстырылады), өйткені жарық сәулесі жылдың бір күні ғана үңгірге кіреді. Аймақта фракиялықтар салған көптеген тас қамалдар мен сарайлар бар – Перперек, Устра, Вишеград. Ең әсемдері – Перперикон, онда фракиялық патша тұрған. Жақында жүргізілген археологиялық жұмыстардың нәтижесінде көптеген құнды артефакттар табылғандықтан, бұл жердің танымалдығы артып келеді. Византия кезеңінде Карджали христиан епархиясының орталығы болды. Болгар империясы тұсында Карджали Жерково деп аталды, болгарлар бұл атауды 17 ғасырға дейін қолданды. Иоанн Продром (болгарша: Йоан Продром немесе Йоан Предтеча) монастыры 6-8 ғасырларда салынды және қазір ортағасырлық сәулет ескерткіші болып табылады. Арда өзенінің оң жағалауындағы Вишеград қамалынан басқа, қаланың шығыс жағы өзеннің сол жағалауындағы Моняк ортағасырлық қамалымен қорғалған. Осы кезеңде тағы бірнеше монастырь салынды, олардың кейбіреулері 19 ғасырдың басына дейін сақталды. Бұл аймақ орта ғасырларда Болгар империясы үшін стратегиялық маңызға ие болды және айналасындағы төбелерде шашырап жатқан көптеген ортағасырлық қамалдардың қалдықтарын әлі де көруге болады. Осман империясы кезеңінде сауда жолдарындағы орналасқандығының арқасында қала үлкен дамуға ие болды. Дегенмен, ол кішкентай қала болып қала берді. 18 ғасырда түрік қарақшылары бұл шалғай қаланы жасырынған жері және жабдықтау орталығы ретінде пайдаланды, ал қала кейіннен олардың басшысы Қырсә Алидің атымен аталады. Осы топтардың ең танымал жетекшісі – 1807 жылға дейін Солтүстік-Шығыс Болгария жерлерінің көп бөлігін және Дунай сағасын басқарған Осман-паша Пазвантоғлы болды. 1878 жылғы Берлин конгресінің шешімі бойынша Карджали және оның айналасы Шығыс Румелияның автономды провинциясының құрамына кірді, бірақ 1885 жылы Болгария және Шығыс Румелия княздықтарының бірігуінен кейін ол Осман империясына Гюмюльчинский санджағының Эдирне вилайетіне қарасты қалашық ретінде қайтарылды. Осман билігі Бірінші Балқан соғысы кезінде, болгар генералы Васил Делов 1912 жылдың 21 қазанында қала мен айналасындағы аумақты азат еткен кезде аяқталды. Бұл күн 1937 жылдан бері концерттер мен естелік шаралармен қалалық мереке ретінде тойланады. 1949 жылы Стара-Загора облысының оңтүстік бөлігінен құрылған Карджали облысының орталығы деп жарияланды.

Демография

2011 жылғы халық санауы бойынша Карджали қаласының халқы 43 880 адамды құрайды, ал Карджали муниципалитеті (қаладан өзге, оған 117 ауыл кіреді) – 67 846 адамды құрайды. 1912 жылға дейін Осман империясы тұсында қала халқының көп бөлігі мұсылмандар – түріктер, помактар және мұсылман ромдары болған. Екінші Балқан соғысы мен Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шығыс және Батыс Фракиядан болгар христиандары Карджалиге қоныстанды. 1913 жылы болгарлардың өз жерлеріне көшіп кетуіне жауап ретінде бірқатар түріктер Осман империясының қалдықтарына көшіп кетті. 1913 және 1989 жылдар аралығында Түркияға көші-қон жалғасты. Бұл 1930 және 1950 жылдардағы Болгария мен Түркия арасындағы келісімдердің нәтижесінде және ең бастысы, 1989 жылғы түрік этникалық тобының мәжбүрлеп болгарландырылуына әкелген, мемлекеттік қолдаумен жүзеге асырылған «Жаңару процесіне» жауап ретінде болған екі толқынды эмиграцияны қамтыды. 1990 жылдан кейін Болгариядағы (әсіресе аймақтағы) экономикалық жағдайдың нашарлауы, коммунизмнен кейінгі кезеңде болгарлар мен түріктердің көптеп эмиграциясына алып келді. Болгарлар елдің басқа аймақтарына немесе шетелге, ал түріктер көбінесе Түркияға көшіп кетті. 2011 жылғы соңғы халық санауы бойынша Карджали облысы Болгариядағы түрік этникалық тобының ең жоғары пайыздық үлесіне ие болған облыс, бірақ Карджали муниципалитеті мен қаланың өзінде этникалық түріктердің үлесі облыстың қалған бөлігінен төмен. Этникалық идентификация бойынша қосымша сұрақтарға сәйкес, қаланың өзінде 61% болгарлар басымдық құрайды (Карджалидегі көптеген болгарлар мұсылмандар, сондай-ақ помактар деп те аталады), ал түріктер 34,9%, ал қалғандары мен жарияламағандар 4,1% құрайды. Карджали муниципалитетінде түріктер 55,5% басымдық құрайды, болгарлар 40,5%, ал қалғандары мен жарияламағандар 4% құрайды. 2001 жылы Карджали муниципалитетінің халқының 53% түріктер, 42% болгарлар және қалғандары мен жарияламағандардан тұрды. Қазіргі уақытта муниципалитет билігі негізінен Түркияның ықпалындағы Құқықтар мен бостандықтар қозғалысының қолында. 1989 жылдың желтоқсаны мен 1990 жылдың қаңтарында Карджалиде антитүрік заңдарын жеңілдетуге қарсы бірнеше демонстрациялар өтті. Нақты дау тудырған мәселе – түрік тілі мемлекеттік мектептерде қосымша пән ретінде оқытылуы керек пе еді. Оған жауап ретінде түрік студенттері ана тілін пайдалануға тыйым салынғанша мектептерге бойкот жариялады.

Экономика

Бұрын Карджали темекі өңдеу орталығы болған, бірақ экономикалық себептерге байланысты коммунистік кезеңдегі барлық өнеркәсіптік кәсіпорындар тоқтап қалды. Аймақтағы қорғасын мен мырыш кенінің мол қоры қаланың металлургия және машина жасау өнеркәсібі үшін тартымды орынға айналдырды. Дегенмен, 2016 жылы қала маңындағы тоқтап тұрған ірі қорғасын-мырыш комбинатының екі құбыры бұзылып, толығымен жабылды. Бүгінде бөлшек сауда және қызмет көрсету жергілікті өндірістің басым бөлігін құрайды. Аймақтағы мәдени және табиғи ескерткіштердің көптігі туризм үшін перспективалы мүмкіндіктер тудырады. 2007 жылы қалада Technomarket, LIDL, Billa және Technopolis желілерінің гипермаркеттері ашылды, сондай-ақ қаланың жаңа базарының құрылысы аяқталды. 2014 жылы Kaufland желісінің гипермаркеті де есігін ашты. Бірақ жергілікті экономика дамымай тұр. 2010 мен 2017 жылдар аралығында ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін еңбекке қабілетті халықтың үлесі 41%-дан 47%-ға дейін өсті. Карджали ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін адамдардың үлесі бойынша Силистра облысынан кейін екінші орында тұр.

Мәдениет және туризм

Қазіргі Киркали қаласының негізін қалаушының мешіті мен бейіті базарға жақын, ескі қалада орналасқан. Тракиялық Перперикон қаласы қаланың жанында, аңғардың үстіндегі биік жартаста орналасқан. Ол тасқа қазылып жасалғандығымен ерекше. 11 ғасырға жататын монастырь қаланың Вессельчан ауданында орналасқан. 2000 жылы жаңартылып, жаңа қоңырау мұнарасы салынды. Қалалық сағат Болгариядағы бірегей сағаттардың бірі, себебі ол әр сағат сайын болгар революциялық әндерін орындайды. Карджали тарих мұражайы Оңтүстік Болгариядағы ең бай коллекциялардың біріне ие. Онда тракиялық Перперикон және Татул қалаларынан табылған ежелгі құралдар мен керамика, христиан иконалары және этнографиялық экспонаттар бар. Мұражай 1870 жылдары салынған ескі конак (түрік қалалық әкімшілік ғимараты) ішінде орналасқан, оның сыртқы архитектурасы сол дәуірдегі стильде сақталған. Жаз айларында бөгет жағасында түрлі сусындар мен коктейльдер ұсынатын көптеген ашық аспаздар бар. Бұл жер су спортын жақсы көретін және балық аулаумен айналысатын адамдар үшін танымал орын. Қалада екі драма театры – "Димитар Димов" және "Кадрие Лятифова", қуыршақ театры, тарих мұражайы және медресе, сондай-ақ сурет галереясы бар. Карджалиден, Зимзелен ауылына жақын жерде, вулкандық туфтан ойылып жасалған ақ түсті бағаналар бар, олар "Карджали пирамидалары" деп аталады. Бұл формациялардың әрқайсысы сыртқы түріне қарай атау алған. Олардың бірі "Саңырауқұлақтар", екіншісі "Тас той" деп аталады. Байерс түбегіндегі Карджали нүктесі, Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралы, Антарктида Карджали қаласының құрметіне аталған. Сұлтандар жолы деп аталатын ұзақ қашықтықтық жаяу жол Карджали бөгетінен, қала орталығынан және көптеген ауылдардан өтеді.

Спорт

FK Arda Kardzhali, 1924 жылдың 13 қазанында құрылған, қазіргі уақытта Болгария футбол лигасы жүйесінің ең жоғарғы лигасы – Бірінші лигада өнер көрсетеді. Олар "Арда Арена" стадионында ойнайды.

Плотиналар

Қала Арда өзенінің солтүстік және оңтүстік жағалауларында орналасқан. Батысында Карджали тоғаны, шығысында Студен-Кладенец тоғаны орналасқан. Студен-Кладенец тоғанының сулары ең толық сыйымдылығымен ескі Весельчан көпірінің іргесіне дейін жетеді. Курджали тоғанының бетон қабырғасы сол көпірден екі шақырым жоғары орналасқан. Қаладан өтетін өзеннің жағалаулары жақында аяқталған Су көздері су қоймасымен түзетілді, бұл су спорты мен демалыс үшін жағдай жасады. 1970 жылдары Курджали тоғанының су қоймасына жасанды түрде сом балығы отырғызылды. Бүгінде одан ірілері де кездеседі. Соңғы жылдары тоғанға 45 000 шаян қосылды. Жақында оған еуропалық шабақ балығы да жасанды түрде отырғызылды. Балықтар Овчарица (Овчарица) тоғанынан әкелінді.