Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Карджали (болг. Карджали, Kărdžali; Kırcaali), кейде Карджали немесе Курджали деп те жазылады, Болгарияның Шығыс Родоп тауларындағы қала, Карджали муниципалитеті мен Карджали облысының орталығы. Жанында белгілі Карджали су қоймасы орналасқан. Бұл өңірдің маңызды экономикалық торабы.
Kardzhali ( , Kărdžali; Kırcaali), sometimes spelt Kardžali or Kurdzhali, is a town in the Eastern Rhodopes in Bulgaria, centre of Kardzhali Municipality and Kardzhali Province. The noted Kardzhali Reservoir is located nearby. It is an important regional economic hub.
Атауы
14 ғасырдағы Османлы империясының батыры Кырка Алидің құрметіне аталған. "Кырка" – Османлы түрікше атау, ал "Али" – исламдық есім. Есімнің түбірі араб тілінен келген және "биік" немесе "көтеріңкі" деген мағынаны білдіреді.
Named after the 14th century Ottoman conqueror Kırca Ali, from the Ottoman Turkish name Kırca and the Islamic name Ali, derived from an Arabic root which means "high" or "elevated".
География
Карджали Родоп тауларының төменгі шығыс бөлігінде, Арда өзенінің екі жағасында, батыстағы Карджали суқоймасы мен шығыстағы Студен Кладенц суқоймасы аралығында орналасқан. Қала Софияның оңтүстік-шығысында жатыр. Ол Тракиядан Эгей теңізіне қарай өтетін маңызды жол торабында, 9-шы Еуропалық көлік дәлізінің бөлігі ретінде, Маказа тау асуы арқылы орналасқан.
Kardzhali is located in the low eastern part of Rhodope Mountains, on both banks of the river Arda between the Kardzhali Reservoir to the west and the Studen Kladenets Reservoir to the east. The town is southeast of Sofia. It has a crossroad position from Thrace to the Aegean Sea — part of European transportation route 9, via the Makaza mountain pass.
Климат
Карджалиде ыстық жазғы Жерорта теңізі климаты (Кёппен климаттық жіктелімі: Csa) басым, бірақ Кёппен климаттық жіктелімі бойынша ылғалды субтропиктік климатқа (Кёппен климаттық жіктелімі: Cfa) жақын. Қаланың жазы ыстық, қысы суық.
Kardzhali has a hot summer Mediterranean climate (Köppen climate classification: Csa), that is bordering closely on a humid subtropical climate (Köppen climate classification: Cfa), according to the Köppen climate classification. The city has hot summers and cold winters.
Тарих
Карджали қаласының қазіргі орналасқан жерінде неолит дәуірінен бері адамдар қоныстанған. Археологиялық қазбалар барысында керамика және қарапайым құралдарды қоса алғанда, көптеген артефакттар табылды. Олардың көпшілігі қазір жергілікті тарихи мұражайда қойылған. Кейіннен бұл аймаққа фракиялық тайпалар қоныстанды және олар күн мен жер құдайларына арналған көптеген киелі орындар салды. 2001 жылы Карджалидің солтүстік-батысындағы Ненково ауылының маңында жасанды үңгір табылды. Бұл үңгір әйелдің жатырына ұқсас пішінге ие және «Utroba» үңгірі деп аталады. Түскі уақытта, күннің ең биік нүктесінде, жарық сәулесі үңгірдің тас жарығы арқылы кіріп, фалликалық көлеңке құрайды. Фракиялықтардың сенімі бойынша, бұл жаңа күн құдайының тууы. Бұл үңгір күрделі астрономиялық құрылыс саналады (Ұлыбританиядағы Стоунхенджбен салыстырылады), өйткені жарық сәулесі жылдың бір күні ғана үңгірге кіреді. Аймақта фракиялықтар салған көптеген тас қамалдар мен сарайлар бар – Перперек, Устра, Вишеград. Ең әсемдері – Перперикон, онда фракиялық патша тұрған. Жақында жүргізілген археологиялық жұмыстардың нәтижесінде көптеген құнды артефакттар табылғандықтан, бұл жердің танымалдығы артып келеді. Византия кезеңінде Карджали христиан епархиясының орталығы болды. Болгар империясы тұсында Карджали Жерково деп аталды, болгарлар бұл атауды 17 ғасырға дейін қолданды. Иоанн Продром (болгарша: Йоан Продром немесе Йоан Предтеча) монастыры 6-8 ғасырларда салынды және қазір ортағасырлық сәулет ескерткіші болып табылады. Арда өзенінің оң жағалауындағы Вишеград қамалынан басқа, қаланың шығыс жағы өзеннің сол жағалауындағы Моняк ортағасырлық қамалымен қорғалған. Осы кезеңде тағы бірнеше монастырь салынды, олардың кейбіреулері 19 ғасырдың басына дейін сақталды. Бұл аймақ орта ғасырларда Болгар империясы үшін стратегиялық маңызға ие болды және айналасындағы төбелерде шашырап жатқан көптеген ортағасырлық қамалдардың қалдықтарын әлі де көруге болады. Осман империясы кезеңінде сауда жолдарындағы орналасқандығының арқасында қала үлкен дамуға ие болды. Дегенмен, ол кішкентай қала болып қала берді. 18 ғасырда түрік қарақшылары бұл шалғай қаланы жасырынған жері және жабдықтау орталығы ретінде пайдаланды, ал қала кейіннен олардың басшысы Қырсә Алидің атымен аталады. Осы топтардың ең танымал жетекшісі – 1807 жылға дейін Солтүстік-Шығыс Болгария жерлерінің көп бөлігін және Дунай сағасын басқарған Осман-паша Пазвантоғлы болды. 1878 жылғы Берлин конгресінің шешімі бойынша Карджали және оның айналасы Шығыс Румелияның автономды провинциясының құрамына кірді, бірақ 1885 жылы Болгария және Шығыс Румелия княздықтарының бірігуінен кейін ол Осман империясына Гюмюльчинский санджағының Эдирне вилайетіне қарасты қалашық ретінде қайтарылды. Осман билігі Бірінші Балқан соғысы кезінде, болгар генералы Васил Делов 1912 жылдың 21 қазанында қала мен айналасындағы аумақты азат еткен кезде аяқталды. Бұл күн 1937 жылдан бері концерттер мен естелік шаралармен қалалық мереке ретінде тойланады. 1949 жылы Стара-Загора облысының оңтүстік бөлігінен құрылған Карджали облысының орталығы деп жарияланды.
The area where the town of Kardzhali is now located has been inhabited since the Neolithic. Many artifacts, comprising ceramics and primitive tools, have been found during the archaeological excavations. Most of them are now exhibited in the local historical museum. Later Thracian tribes settled in the area and developed a highly advanced civilization. They built many sanctuaries dedicated to the gods of the sun and the earth. Near the village of Nenkovo (northwest of Kardzhali), an artificial cave was found in 2001. It has the form of a woman's womb and is called the Utroba Cave. Exactly at noon, when the sun is highest in the sky, a ray of light comes in through a stone slit forming a falitic shade in the cave. According to the Thracian beliefs, this is the conception of the new sun god. This cave is considered a complex astronomic facility (compared to Stonehenge in Great Britain) as the ray of light enters the cave on a single day of the year. There are many stone castles and palaces that the Thracians built in the region — Perperek, Ustra, Vishegrad. The most magnificent is Perperikon, where a Thracian king resided. The place has become increasingly popular since the recent archaeological works rendered wealth of artifacts. During the Byzantine period, Kardzhali was the center of a Christian eparchy — Achridos. During the reign of the Bulgarian Empire, Kardzhali was known as Zherkovo a name that was used by the Bulgarians until the 17th century. The Monastery of John the Precursor (Bulgarian: Йоан Продром or Йоан Предтеча) was built in the 6th 8th centuries and is now a monument of medieval architecture. Apart from the fortress of Vishegrad on the right bank of the Arda, the eastern approaches of the town were protected by the medieval castle of Monyak on the left bank of the river. A couple of other monasteries were built during this era, with some of them remaining until the early 19th century. The area was of strategic importance for the Bulgarian Empire during the Middle Ages and the remains of numerous Medieval fortress scattered on the surrounding hills can still be seen. The town developed largely due to its position on the trade routes during the period of Ottoman rule. However, it remained a small town. During the 18th century, Turkish brigands used this remote town as a hideaway and supply point, and the town was later named after their leader Kırca Ali. The best known of these units was led by Pazvantoğlu Osman Pasha, who ruled most of the northeastern Bulgarian lands and the Danube estuary until 1807. Kardzhali and its neighborhood became part of the autonomous province of Eastern Rumelia under the stipulations of the Berlin Congress of 1878, but, after the reunification of the Principality of Bulgaria and Eastern Rumelia in 1885, it was ceded back to the Ottoman Empire as a township of Gümülcine sanjak in Edirne vilayet. Ottoman rule ended during the First Balkan War when the town and the surrounding area were liberated by the Bulgarian General Vasil Delov on 21 October 1912. The day has been celebrated with concerts and commemorative events as a municipal holiday since 1937. Kardzhali was declared the center of Kardzhali Province, when it was created from the most southern part of Stara Zagora Province in 1949.
Демография
2011 жылғы халық санауы бойынша Карджали қаласының халқы 43 880 адамды құрайды, ал Карджали муниципалитеті (қаладан өзге, оған 117 ауыл кіреді) – 67 846 адамды құрайды. 1912 жылға дейін Осман империясы тұсында қала халқының көп бөлігі мұсылмандар – түріктер, помактар және мұсылман ромдары болған. Екінші Балқан соғысы мен Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шығыс және Батыс Фракиядан болгар христиандары Карджалиге қоныстанды. 1913 жылы болгарлардың өз жерлеріне көшіп кетуіне жауап ретінде бірқатар түріктер Осман империясының қалдықтарына көшіп кетті. 1913 және 1989 жылдар аралығында Түркияға көші-қон жалғасты. Бұл 1930 және 1950 жылдардағы Болгария мен Түркия арасындағы келісімдердің нәтижесінде және ең бастысы, 1989 жылғы түрік этникалық тобының мәжбүрлеп болгарландырылуына әкелген, мемлекеттік қолдаумен жүзеге асырылған «Жаңару процесіне» жауап ретінде болған екі толқынды эмиграцияны қамтыды. 1990 жылдан кейін Болгариядағы (әсіресе аймақтағы) экономикалық жағдайдың нашарлауы, коммунизмнен кейінгі кезеңде болгарлар мен түріктердің көптеп эмиграциясына алып келді. Болгарлар елдің басқа аймақтарына немесе шетелге, ал түріктер көбінесе Түркияға көшіп кетті. 2011 жылғы соңғы халық санауы бойынша Карджали облысы Болгариядағы түрік этникалық тобының ең жоғары пайыздық үлесіне ие болған облыс, бірақ Карджали муниципалитеті мен қаланың өзінде этникалық түріктердің үлесі облыстың қалған бөлігінен төмен. Этникалық идентификация бойынша қосымша сұрақтарға сәйкес, қаланың өзінде 61% болгарлар басымдық құрайды (Карджалидегі көптеген болгарлар мұсылмандар, сондай-ақ помактар деп те аталады), ал түріктер 34,9%, ал қалғандары мен жарияламағандар 4,1% құрайды. Карджали муниципалитетінде түріктер 55,5% басымдық құрайды, болгарлар 40,5%, ал қалғандары мен жарияламағандар 4% құрайды. 2001 жылы Карджали муниципалитетінің халқының 53% түріктер, 42% болгарлар және қалғандары мен жарияламағандардан тұрды. Қазіргі уақытта муниципалитет билігі негізінен Түркияның ықпалындағы Құқықтар мен бостандықтар қозғалысының қолында. 1989 жылдың желтоқсаны мен 1990 жылдың қаңтарында Карджалиде антитүрік заңдарын жеңілдетуге қарсы бірнеше демонстрациялар өтті. Нақты дау тудырған мәселе – түрік тілі мемлекеттік мектептерде қосымша пән ретінде оқытылуы керек пе еді. Оған жауап ретінде түрік студенттері ана тілін пайдалануға тыйым салынғанша мектептерге бойкот жариялады.
According to the 2011 census, Kardzhali has a population of 43,880, while the Kardzhali municipality (which in addition to the city also includes 117 villages) has a population of 67,846. During Ottoman rule before 1912 most of the population of the city were Muslims – Turks, Pomaks, and Muslim Roma. After the Second Balkan war and the First World War, Bulgarian Christian refugees from Eastern and Western Thrace settled in Kardzhali. Some Turks immediately moved to the remains of the Ottoman Empire in 1913 in response to the Bulgarians moving to their lands. Further emigration to Turkey continued between 1913 and 1989. This included two emigration waves in the 1930s and 1950s as a result of treaties between Bulgaria and Turkey and most notably in 1989 in response to the state sponsored Revival Process which saw the forced Bulgarisation of ethnic Turks. After 1990 the deteriorating economic conditions in Bulgaria (and especially the region) during the post communist transition led to significant emigration by both Bulgarians and Turks, with the Bulgarians moving to other parts of the country or abroad and with the Turks moving mainly to Turkey. According to the last census in 2011 Kardzhali Province is the Bulgarian province with the highest relative proportion of ethnic Turks, though Kardzhali municipality and the city itself have a lower proportion of ethnic Turks than the rest of the province. According to the optional question on ethnic identification, the city itself has a Bulgarian majority (many Bulgarians in Kardzhali are Muslims, also known as Pomaks) of 61%, while Turks are 34.9% and others and undeclared are 4.1%. The Kardzhali municipality has a Turkish majority of 55.5%, while Bulgarians are 40.5% and others and undeclared are 4%. In 2001, the population of Kardzhali municipality consisted of 53% Turks, 42% Bulgarians and others and undeclared. The municipal government today is primarily in the hands of the Turkish dominated Movement for Rights and Freedoms. In December 1989 and January 1990 there were a series of demonstrations in Kardzhali against the liberalization of anti Turkish laws. A particular issue of contention was whether Turkish should be taught in state schools as an elective. In response Turkish students boycotted schools until the ban on using their mother tongue was discontinued.
Экономика
Бұрын Карджали темекі өңдеу орталығы болған, бірақ экономикалық себептерге байланысты коммунистік кезеңдегі барлық өнеркәсіптік кәсіпорындар тоқтап қалды. Аймақтағы қорғасын мен мырыш кенінің мол қоры қаланың металлургия және машина жасау өнеркәсібі үшін тартымды орынға айналдырды. Дегенмен, 2016 жылы қала маңындағы тоқтап тұрған ірі қорғасын-мырыш комбинатының екі құбыры бұзылып, толығымен жабылды. Бүгінде бөлшек сауда және қызмет көрсету жергілікті өндірістің басым бөлігін құрайды. Аймақтағы мәдени және табиғи ескерткіштердің көптігі туризм үшін перспективалы мүмкіндіктер тудырады. 2007 жылы қалада Technomarket, LIDL, Billa және Technopolis желілерінің гипермаркеттері ашылды, сондай-ақ қаланың жаңа базарының құрылысы аяқталды. 2014 жылы Kaufland желісінің гипермаркеті де есігін ашты. Бірақ жергілікті экономика дамымай тұр. 2010 мен 2017 жылдар аралығында ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін еңбекке қабілетті халықтың үлесі 41%-дан 47%-ға дейін өсті. Карджали ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін адамдардың үлесі бойынша Силистра облысынан кейін екінші орында тұр.
Formerly Kardzhali was a tobacco processing center, but for economic reasons all of the communist era industrial plants are no longer operative. The large deposits of lead and zinc ore in the area once made the town an attractive location for the metallurgy and machine building industry. However, in 2016 the no longer operative large Lead and Zinc Complex near the city met its final end with its two stacks being torn down. Nowadays retail trade and services constitute the largest share of local production. The abundance of cultural and natural sights in the area also make it a promising area for tourism. In 2007 in the city were opened hypermarkets of the chains Technomarket, LIDL, Billa and Technopolis and the construction of the city's new marketplace was complete. In 2014 a hypermarket of the chain Kaufland opened too. However the local economy has stalled. The percentage of the labour force working in agriculture increased from 41% to 47% in just 7 years (the period between 2010 and 2017). Kardzhali has the second highest percentage of people working in agriculture, after Silistra Province.
Мәдениет және туризм
Қазіргі Киркали қаласының негізін қалаушының мешіті мен бейіті базарға жақын, ескі қалада орналасқан. Тракиялық Перперикон қаласы қаланың жанында, аңғардың үстіндегі биік жартаста орналасқан. Ол тасқа қазылып жасалғандығымен ерекше. 11 ғасырға жататын монастырь қаланың Вессельчан ауданында орналасқан. 2000 жылы жаңартылып, жаңа қоңырау мұнарасы салынды. Қалалық сағат Болгариядағы бірегей сағаттардың бірі, себебі ол әр сағат сайын болгар революциялық әндерін орындайды. Карджали тарих мұражайы Оңтүстік Болгариядағы ең бай коллекциялардың біріне ие. Онда тракиялық Перперикон және Татул қалаларынан табылған ежелгі құралдар мен керамика, христиан иконалары және этнографиялық экспонаттар бар. Мұражай 1870 жылдары салынған ескі конак (түрік қалалық әкімшілік ғимараты) ішінде орналасқан, оның сыртқы архитектурасы сол дәуірдегі стильде сақталған. Жаз айларында бөгет жағасында түрлі сусындар мен коктейльдер ұсынатын көптеген ашық аспаздар бар. Бұл жер су спортын жақсы көретін және балық аулаумен айналысатын адамдар үшін танымал орын. Қалада екі драма театры – "Димитар Димов" және "Кадрие Лятифова", қуыршақ театры, тарих мұражайы және медресе, сондай-ақ сурет галереясы бар. Карджалиден, Зимзелен ауылына жақын жерде, вулкандық туфтан ойылып жасалған ақ түсті бағаналар бар, олар "Карджали пирамидалары" деп аталады. Бұл формациялардың әрқайсысы сыртқы түріне қарай атау алған. Олардың бірі "Саңырауқұлақтар", екіншісі "Тас той" деп аталады. Байерс түбегіндегі Карджали нүктесі, Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралы, Антарктида Карджали қаласының құрметіне аталған. Сұлтандар жолы деп аталатын ұзақ қашықтықтық жаяу жол Карджали бөгетінен, қала орталығынан және көптеген ауылдардан өтеді.
Mosque and tombe of the founder of the modern city of Kırcali is situated in the old city near the marketplace. The Thracian town of Perperikon is located near the city on a rock high above the valley. It is interesting for the fact that it is cut in the rock. The monastery from 11th century is located in the Vesselchane Quarter of the town. It was renovated in 2000 and a new bell tower was built. The town clock is unique in Bulgaria because it sounds Bulgarian revolutionary songs every hour. The Kardzhali Museum of History has one of the most extensive exhibitions in Southern Bulgaria. This includes pre historic tools and ceramics from the Thracian cities of Perperikon and Tatul, Christian icons and ethnographic exhibits. It is located in the old konak (the Turkish town hall built around 1870) with its period exterior architecture. There are many open air restaurants, offering a variety of drinks and cocktails in summer time on the dam. It is a popular place among fans of water sports and fishing. The town has two drama theaters — "Dimitar Dimov" and "Kadrie Lyatifova", a puppet theater and a museum of history medrese, as well as an art gallery. from Kardzhali, near the village of Zimzelen, is a small badlands, where a series of white pillars have eroded out of the volcanic tuff which are referred to as the "Kardzhali Pyramids". Ensembles have been given names based on resemblances. One is known as "The Mushrooms" and another as the "Stone Wedding". Kardzhali Point on Byers Peninsula, Livingston Island in the South Shetland Islands, Antarctica is named after Kardzhali. Longdistance hiking path the Sultans Trail passes Kardzhali dam, city center and many villages.
Спорт
FK Arda Kardzhali, 1924 жылдың 13 қазанында құрылған, қазіргі уақытта Болгария футбол лигасы жүйесінің ең жоғарғы лигасы – Бірінші лигада өнер көрсетеді. Олар "Арда Арена" стадионында ойнайды.
FK Arda Kardzhali, founded on 13 October 1924, is an association football club currently competes in the First League, the top tier of the Bulgarian football league system. They play at the Arda Arena.
Плотиналар
Қала Арда өзенінің солтүстік және оңтүстік жағалауларында орналасқан. Батысында Карджали тоғаны, шығысында Студен-Кладенец тоғаны орналасқан. Студен-Кладенец тоғанының сулары ең толық сыйымдылығымен ескі Весельчан көпірінің іргесіне дейін жетеді. Курджали тоғанының бетон қабырғасы сол көпірден екі шақырым жоғары орналасқан. Қаладан өтетін өзеннің жағалаулары жақында аяқталған Су көздері су қоймасымен түзетілді, бұл су спорты мен демалыс үшін жағдай жасады. 1970 жылдары Курджали тоғанының су қоймасына жасанды түрде сом балығы отырғызылды. Бүгінде одан ірілері де кездеседі. Соңғы жылдары тоғанға 45 000 шаян қосылды. Жақында оған еуропалық шабақ балығы да жасанды түрде отырғызылды. Балықтар Овчарица (Овчарица) тоғанынан әкелінді.
The town is situated on the north and south banks of river Arda and it is bordered to the west by Kardzhali Dam, and by Studen Kladenets Dam to the east. At maximum capacity, the waters of the Studen Kladenets Dam extend to the foot of the old Veselchane bridge. The concrete wall of the Kurdzhali Dam is located about two kilometers upstream from that bridge. The banks of the river running through the town have been adjusted by the recently completed Water Mirror reservoir, creating an environment for water sports and recreational activities. In the 1970s, the reservoir of the Kurdzhali Dam was artificially seeded with sheatfish. Today, specimens that reach can be found. In the last years 45,000 carp were introduced into the dam as well. Most recently it was artificially seeded with European perch. The fish were taken from the Ovčarica (Ovcharitsa) dam.