Кіріспе

Бұрынғы британдық темір жол компаниясы Great North Eastern Railway, көбінесе GNER деп аталады, Ұлыбританиядағы пойызды басқаратын компания, Sea Containers компаниясына тиесілі, ол 1996 жылдың сәуірінен бастап 2007 жылдың желтоқсанына дейін Лондон, Йоркшир, Солтүстік-Шығыс Англия және Шотландия арасындағы Шығыс жағалау магистралінде InterCity East Coast франшизасын жүргізді. 1996 жылдың наурыз айында Sea Containers компаниясына Шығыс жағалау қызметтерін жүргізуге лицензия берілді; ол 1996 жылдың 28 сәуірінде жұмысын бастады. Бастапқыда жақсы қабылдаған компания бірнеше қызмет өзгерістері мен жаңалықтар енгізді, соның ішінде 373 класс аймақтық Eurostars пойыздарын жалға алу және InterCity 225 паркін жаңарту. Алайда, GNER-дің беделі мен жолаушылар саны 2000-шы жылдардың басында болған екі оқиғадан – Хатфилд және Грейт Хек теміржол апаттарынан зардап шекті. Компания Pendolino негізінде көлбеулі пойыздар паркін сатып алу жоспарларын қарастырды, бірақ ұзақ және күрделі қайта франшизалау процесі кезінде одан бас тарды. 2005 жылдың наурыз айында Стратегиялық темір жол басқармасы Шығыс жағалау франшизасын GNER-ге екінші рет берді; алайда, осы екінші франшиза кезеңінің талаптары қаржылық тұрғыдан қиын болды, себебі субсидиялар алынып тасталды және Ұлыбритания үкіметіне төлемдер енгізілді. Мұндай төлемдердің мүмкін еместігі, сондай-ақ Sea Containers компаниясының жалпы қаржылық жағдайы туралы алаңдаушылықтар негізді болды, нәтижесінде ол 2006 жылдың қарашасында банкротқа ұшырады. Келісілген төлемдерді орындай алмағандықтан, GNER 2006 жылдың желтоқсанында франшизадан айырылды, бірақ басқару шарты арқылы тағы бір жыл бойы маршрутта қызмет көрсетуді жалғастырды. GNER-дің солтүстік бағытындағы соңғы пойзы 2007 жылдың 8 желтоқсанында сағат 20:30-да Лондон Кингс-Кросс – Ньюкасл бағытында болды; компания бір күннен кейін жаңа франчайзи National Express East Coast компаниясымен ауыстырылды.

Бастапқы өмірі

Ұлы Солтүстік-Шығыс темір жолының (GNER) құрылуы 1990 жылдардың ортасында жүзеге асырылған Британдық темір жолын жекешелендірумен тікелей байланысты; жаңа үкімет саясатының нәтижесінде темір жол операцияларын жеке сектордың әртүрлі компаниялары франшизалық келісімдер негізінде жүргізуге тиіс болды. Сәйкесінше, InterCity East Coast франшизасы – British Rail-ден East Coast Main Line (ECML) желісін қабылдау үшін құрылған мұндай франшизалардың бірі болды. Салалық Rail журналының мәліметінше, Шығыс жағалау франшизасы ұсыныстарды қарастыру үшін ең қолайлы франшизалардың бірі саналды, себебі ECML бірнеше жыл бұрын ғана электрлендірілген және Британдық темір жолының ең жаңа қалааралық вагондарымен, InterCity 225 моделімен қамтамасыз етілген; сонымен қатар, бұл желі жоғары жылдамдықты қызметтерімен де жақсы танымал болды. Осыған байланысты, көптеген жеке компаниялар Желіде жолаушылар тасымалы бойынша франчайзингке арналған кеңсеге өтініштер жіберді. GNER атауы тарихи Лондон және Солтүстік-Шығыс темір жолын (LNER, қазіргі пойыз операторы компаниясымен байланысы жоқ) еске түсірді, ол 1948 жылы Британдық темір жолының құрамына енгенге дейін бұл бағытты басқарған. Аталған атау LNER-дің екі алдыңғы компаниясының – Король Кресті стансасын салған Ұлы Солтүстік темір жолының (GNR) және Ұлы Шығыс темір жолының (GER) аббревиатураларын біріктірді. GNER бұрынғы компаниялармен байланысын нығайту үшін пойыздарына GER компаниясы қолданған сияқты, қызыл жиектері бар қою көк түсті бояуды және олардың вагондарына Виктория стиліндегі гербті қолданды. Компанияның корпоративтік имиджін итальяндық Vignelli Associates дизайн бюросы кәсіби түрде жасады; ол пойыздың сыртқы түрі мен интерьеріне, қызметкерлердің киімдеріне және жалпы корпоративтік стильге жауапты болды. Олардың веб-сайтында: «Ұлы Солтүстік-Шығыс темір жолының логотипі NE әріптерін ерекше атап көрсетеді. Пойыздың жаңа ливреясы – қою көк түсті, барлық қажетті ақпаратты қамтитын қызыл жолақпен безендірілген. Онда міндетті түрде елтаңба бар және бірінші және туристік класс үшін қарапайым интерьерлер қарастырылған» делінген. Операциялар 1996 жылдың 28 сәуірінде басталды. GNER-дің ұсынысына 25 көлбеу пойыздар паркін сатып алу жоспары кірді, бұл Батыс жағалау магистралінде енгізілген Британдық темір жолының 390 Pendolino класына ұқсас болды; бұл пойыздар электр және дизельдік үлгілердің араласуымен жабдықталды, осылайша франшизаның барлық бағыттарына қызмет көрсетуге мүмкіндік алды. 2004 жылдың қазан айында Стратегиялық темір жол басқармасы InterCity East Coast франшизасы үшін тендерлік шақыруды төрт іріктеліп алынған үміткерге – Дания мемлекеттік темір жолдары/Англия, Уэльс және Шотландия, First, GNER және Virgin Rail Group компанияларына жолдады. Бәсекелестік процесі өте жоғары деңгейде болды, бірнеше үміткерлер қолданыстағы GNER компаниясын ығыстыруға бейілді болды. Жаңа франшизаның шарттары бастапқы кезеңнен айтарлықтай өзгеше болды; GNER операциялары үшін субсидиялар алудың орнына, британдық мемлекетке осы құқық үшін төлем жасауға тиіс болды; мұндай келісімнің қаржылық тұрақтылығына қатысты алаңдаушылықтар туды. 2006 жылдың шілдесінде Жоғарғы сот GNER-дің темір жол реттеуші органының бәсекелес Grand Central компаниясына ECML-дің бір бөлігінде пойыздарды пайдалануға рұқсат беруіне қатысты сотқа шағымдануын қабылдамады, әсіресе ECML-дегі маңызды (және табысты) аялдамалардың бірі – Йорк қаласына тоқтау құқығын қабылдамады. GNER өтінімін «ашық қатынас» пойыз операторлары Network Rail инфрақұрылымын пайдалану үшін, көлік департаментімен келісімшарт немесе «франчайз» бойынша қызметтерді жүргізетін пойыз операторлары сияқты бірдей тұрақты шығындарды төлеуге міндетті емес деген негізде берген. GNER-дің ісі негізінен, Еуропалық құқық Регуляторға ашық қатынас операторлары үшін франчайзингтік операторларға (мысалы, GNER) қолданылатыннан өзгеше тарифтік режимді белгілеуге мүмкіндік беретінін, осы жағдайда ашық қатынас операторларынан белгіленген ақыны талап етпеуіне және егер ол мұны жасамаса, ашық қатынас операторлары мен франчайзингтік операторлар желіге қол жеткізудің өте әртүрлі жағдайларына байланысты заңсыз әрекет еткен болар еді деп шешілді. Жоғарғы сот (Саливан мырза) GNER-ге шағымдануға рұқсат бермеді. Сол айда GNER өзінің бас атқарушы директоры Кристофер Гарнетттің қызметтен кетуі керектігін хабарлады, ол Sea Containers компаниясы алғашқы франшизаны алған сәттен бастап осы лауазымды атқарып келген. Sea Containers компаниясы «қаржылық қайта құрылымдама» жолында жұмыс істеп жатқандығы туралы индустрияда кең таралған болжамдардың фонында, компания президенті және бас атқарушы директоры Боб Маккензи Гарнетттің орнына тағайындалды. Компанияның қиындықтары GNER-дің нашар пайдалылығымен одан әрі күшейді, ол франшиза үшін артық ұсыныс жасауымен және үкіметке төленетін ауыр сыйақы төлемдерімен байланысты болды. Компания 7 шілдедегі террористик шабуылдардың салдары, электр энергиясының бағасының өсуі және төмен бағалы әуе компанияларынан күшейген бәсекелестік салдарынан жолаушылар санының төмендеуіне кінәлады. Сонымен қатар, Virgin Trains компаниясы басқаратын Батыс жағалау қызметтерінің жандануынан да қиындықтар туды. Компания интернет-сату комиссияларын алып тастау, штат қысқарту және нарық көтере алатын жерлерде бағаларды және тұрақ ақысын көтеру арқылы мәселені шешуге тырысты. 2006 жылдың қыркүйегінде GNER-дің бұрынғы бас директоры Кристофер Гарнетт GNER және франчайзинг жүйесінің болашағына қатысты күңгірт перспективалар туралы айтты, TOC компанияларының франшизаны жаңару үшін артық ұсыныс жасауы қаржылық тұрақты емес темір жолға әкелетінін мәлімдеді. 2006 жылдың қазан айында Sea Containers АҚШ-тың 11 тарау бойынша банкроттықтан қорғануға өтініш берді, бұл компанияға қаржылық мәселелерін шешкен кезде сауданы жалғастыруға мүмкіндік берді. Алайда, бұл компанияның GNER еншік компаниясына қатысты кепілдіктерін орындай алмауына әкелді, бұл соңғысының операцияларының тәуекел деңгейін күрт арттырды. Бұл хабарламаға қарамастан, GNER басқару шарты бойынша франшизаны жалғастырып, көлік департаменті жаңа франчайзиді таңдау жұмысын жүргізіп жатқанда, оны екі жылға дейін ұзарту мүмкіндігі болды. 2007 жылдың сәуір айында GNER-дің Stagecoach & Virgin компаниялары ұсынған өтінішке 10% үлесі бар екені жарияланды. 2007 жылдың тамыз айында көлік департаменті франшизаны National Express компаниясына берді, ал GNER қызметтері 2007 жылдың 9 желтоқсанында National Express East Coast компаниясына ауыстырылды.

Қызметтер

GNER-дің басты бағыттары Лондонның Кингс-Кросс станциясынан Лидс және Эдинбург Уэверли станцияларына дейін болды. Эдинбург Уэверлиден таңдалған рейстер Матервелл және Глазго-Централ, Инвернесс немесе Абердинге дейін жалғасты. Лидстен кейбір пойыздар Брэдфорд Форстер Сквер, Скиптон және Харрогейт қалаларына қатынайтын. Күніне бір рейс Селби арқылы Халл қаласына да жүрді. GNER пойыздарымен қызмет көрсететін басқа қалалар мен кенттер: Стивенейдж, Питерборо, Грантхэм, Ньюарк, Ретфорд, Донкастер, Уэйкфилд, Шипли, Кейгли, Хорсфорт, Бро, Йорк, Норталлертон, Дарлингтон, Дурхам, Ньюкасл, Морпет, Алнмут (Альнвик үшін), Бервик-апон-Твид, Дунбар, Матервелл, Инверкейтинг, Кирккалди, Лейчарс, Арброат, Монтроз, Стоунхейвен, Фалькирк, Стирлинг, Перт, Питлохри, Кингсуси және Авиемор.

Лондон-Лидс

Кингс-Кросс пен Лидс арасындағы қатынас көбінесе сағат сайын жүзеге асырылып, пойздар көптеген маңызды аралық станцияларды қамтыды. Грантэм маңындағы Аллингтон хордының құрылысы аяқталғаннан кейін жолдың өткізу қабілеті артты, нәтижесінде GNER 2007 жылдың мамыр айында осы бағытта күндізгі уақытта жарты сағат сайын толыққанды қызмет көрсетуді бастады.

Лондон-Ньюкасл-Эдинбург

Кингс-Кросс пен Ньюкасл арасында күнінің көп бөлігінде жарты сағат сайын пойыздар қатынайтын, Лондоннан әр сағаттың басында және жартысында кететін. "Сағаттың толық" рейстері Эдинбургке дейін жалғасты (сағат 10:00-дегі рейстер дәстүрлі Flying Scotsman атауын сақтап келді); олардың кейбіреулері Глазго-Централға, Абердинге немесе Инвернесске дейін барды. Бұл пойыздар көбінесе Лондон мен Ньюкасл арасында азаматтық аялдамалармен экспресс ретінде жүрді: барлық пойыздар Йоркке тоқтаса, көпшілігі Питерборо мен Дарлингтонға тоқтады, алайда Кингс-Кросс станциясынан кешкі және түстік рейстер Донкастерге немесе Йоркке тоқтамай өтетін. Кингс-Кросс станциясынан жарты сағат сайын шығатын пойыздар көбінесе Ньюкасл станциясында аяқталып, Грантхэм, Ньюарк, Ретфорд, Донкастер және Дурхам, сондай-ақ Питерборо, Йорк және Дарлингтон сияқты басқа да аралық станцияларға тоқтады.

Лондон-Глазгоу

GNER Кингс-Кросс пен Глазго арасында күніне он пойыз қатынады еді. Лондон Эустон мен Глазго арасындағы Батыс жағалау магистральдық желісін (WCML) 125 миль/сағатқа дейін жаңарту аяқталған соң, GNER бұл бағыт бойынша Virgin Trains компаниясымен саяхат уақыты жағынан бәсекелесе алмай қалды (5 сағат 30 минут WCML-дегі жаңа 4 сағат 25 минутқа қарағанда), бірақ Глазгодан Ньюкасл мен Йорк қалаларына байланыс ұсынып, WCML инженерлік жұмыстар үшін жабылған кезде пайдалануға болатын қосалқы бағытты қамтамасыз етті.

Лондон/Лидс-Абердин

Кингс-Кросс пен Абердин арасында әр бағытта күніне үш пойыз қатынайтын, саяхат уақыты жеті сағаттан сәл асатын. Сонымен қатар, Лидстен Абердинге күніне бір рейс келіп тұратын. Бұл рейстер InterCity 125 дизель локомотивтерімен орындалатын, себебі Эдинбургтен Абердинге дейінгі теміржол желісі және Лидс пен Йорк арасындағы Cross Country Route учаскесі электрленбеген.

Лондон-Инвернес

Күнделікті қызмет Кингс-Кросс пен Инвернесс арасында "Highland Chieftain" деген атпен жүзеге асырылды, сапардың ұзақтығы 8 сағаттан сәл асады. Бұл қызмет дизельді InterCity 125 локомотивімен орындалды, себебі Эдинбургтің солтүстігіндегі теміржол электрлендірілмеген.

Лондон-Халл

GNER Халл Парагоннан Лондон Кингс-Кросқа дейін «Халл Экзекьютив» пойызын іске қосты, ол Лондонға таңертең бір рейс, ал Халлға кешке бір рейс жасады. Бұл қызмет дизельді InterCity 125 локомотивімен жүзеге асырылды, себебі Халлға баратын теміржол электрлендірілмеген. Лондон Кингс-Кросы мен Халл Парагон арасындағы үнемі жүретін рейстерді «Халл Пойыздары» компаниясы атқаратын болды.

Лондон-Брэдфорд

Лондон мен Брэдфорд Форстер сквері арасында күніне екі пойыз қатынайтын. Бұл рейстер King's Cross – Лидс бағытының ұзартылған нұсқалары болатын және электрлік InterCity 225 локомотивтерімен жүзеге асырылды. 2001 жылға дейін кейбір рейстер 89 сыныпты электрлік локомотив, Mark 4 вагондары және DVT басқарылатын вагонымен де пайдаланылды.

Лондон-Скиптон

Скиптон мен Кейлиден Кингс-Кросқа таңертеңгі пойыз, ал кешкісін ерте қайтатын болды. Брэдфорд пойыздарындағыдай, бұл Лидс-Лондон бағытының ұзартылған нұсқасы еді. Скиптонға дейінгі жол толығымен электрленгенімен, GNER компаниясы қалаға және қаладан дизельді InterCity 125 пойызбен қызмет көрсетті, себебі сол кезде Лидс-Скиптон жолындағы электр инфрақұрылымы қолданыстағы электрлі аймақтық қызметтермен бірге InterCity 225-тің жұмыс істеуіне қажетті қуатты қамтамасыз ете алмады.

Лондон-Харрогейт

Дүйсенбі күні Харрогейттен Кингс-Кроссқа қатар сайынғы таңғы сапар болды. Алайда, кері сапар болған жоқ, сондықтан жолаушылар Лидсте немесе Йоркте Солтүстік теміржол қызметтерін Харрогейтке ауыстыруы керек болды. Бұл қызмет Харрогейт желісі электрлендірілмегендіктен дизельді InterCity 125 локомотивімен жүргізілді. Бұл қызметтің сенбі күнгі жұмысы – аптаның жалғыз GNER оңтүстікке бағытталған рейсі, ол Лидстен Уэйкфилд Вестгейтке тоқтамайтын. Бұл қызмет Лидстен шығып, Селби желісі арқылы Гамблтон станциясында Шығыс жағалау магистральдық желісіне қосылды.