Иониялық көтеріліс: Парсы империясына қарсы грек қалаларының күресі (б.з.д. 499-493 жж.)

Иониялық көтеріліс (б.з.д. 499-493 жж.): Парсы үстемдігіне қарсы Грек қалаларының әскери бүлігі. Аристогор мен Гистиейдің басшылығымен, себебі – қанағаттанбаушылық.

23 мин оқу

100%

Дереккөз: Ionian Revolt — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Кіші Азиядағы грек қалаларының парсы билігіне қарсы әскери көтерілістері (б.з.д. 499 – 493 жж.)

Ион көтерілісі, сондай-ақ Эолисте, Дорис, Кипр және Кариядағы байланысты көтерілістер – Кіші Азияның бірнеше грек аймақтарының парсы билігіне қарсы әскери көтерілістері, б.з.д. 499 жылдан 493 жылға дейін жалғасты. Көтерілістің негізгі себебі – Кіші Азиядағы грек қалаларының Парсының тағайындаған билеушілеріне (тирандарына) наразылығы, сонымен қатар Милет қаласының екі тираны – Гистией мен Аристагордың жеке әрекеттері болды. Иония қалалары шамамен б.з.д. 540 жылы Парсыға бағынышты болған, одан кейін Сардис қаласындағы парсы сатрабы тағайындаған жергілікті тирандар басқарды. 499 жылы Милет тираны Аристагор өзінің беделін нығайту мақсатымен парсы сатрабы Артафернмен бірлесіп Наксос қаласын жаулап алуға экспедиция ұйымдастырды. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды, және өзінің тирандықтан алынатынын сезген Аристагор бүкіл Ионияны Парсы патшасы Дарий I-ге қарсы көтеріліске шақырды. 498 жылы Афина және Эретрия әскерлерінің қолдауымен иониялықтар Сардиске шабуыл жасап, қаланы басып алып, өртеп жіберді. Бірақ Ионияға қайтып келгенде парсы әскерлері оларды қуалай бастады және Эфес шайқасында жеңіліске ұшырады. Бұл иониялықтардың жасаған жалғыз шабуылдық әрекеті болды, одан кейін олар қорғанысқа көшті. 497 жылы парсылар көтерілістің шеткі аймақтарын қайтарып алу мақсатымен үш бағыттан шабуыл жасады, бірақ көтеріліс Карияға тарағандықтан, Даурис басқаратын ең ірі әскер сол жерге ауыстырылды. Бұл әскер Карияда бастапқыда сәтті шабуылдар жасағанмен, Педасус шайқасында тұтқындалып, талқандалып жеңілді. Бұл шайқас 496 және 495 жылдарға дейін соғыстың тоқтап қалуына себеп болды. 494 жылы парсы әскері мен флоты қайта жиналып, көтерілістің ортасы – Милетке бет алды. Иония флоты Милетті теңізден қорғауға тырысты, бірақ Самилердің сатқындауынан кейін Ладе шайқасында жеңіліске ұшырады. Содан кейін Милет қоршауға алынып, басып алынды, ал халқы парсы билігіне бағындырылды. Бұл екі жеңіліс көтерілістің мәнін жойды, нәтижесінде кариялықтар парсыларға бағынды. 493 жылы парсылар батыс жағалаудағы әлі де қарсы тұрып жатқан қалаларды бағындырып, содан кейін Ионияда бейбіт келісімге келді, ол әділ және теңгерілген деп есептелді. Иондық көтеріліс Грекия мен Парсы империясы арасындағы алғашқы маңызды қақтығыс болды және Грек-парсы соғыстарының бірінші кезеңіне айналды. Кіші Азия парсылардың билігіне қайта оралғанмен, Дарий Афина мен Эретрияны көтеріліске қолдау көрсеткені үшін жазалауға ант берді. Сонымен қатар, Геродоттың айтуынша, Дарий Грекияның көптеген қалалары өзінің империясының тұрақтылығына қауіп төндіретінін көріп, бүкіл Грекияны жаулап алуға шешім қабылдады. 492 жылы Грекияға парсылардың алғашқы шабуылы, Грек-парсы соғыстарының келесі кезеңі, Иондық көтерілістің тікелей салдары болды.

The Ionian Revolt, and associated revolts in Aeolis, Doris, Cyprus and Caria, were military rebellions by several Greek regions of Asia Minor against Persian rule, lasting from 499 BC to 493 BC. At the heart of the rebellion was the dissatisfaction of the Greek cities of Asia Minor with the tyrants appointed by Persia to rule them, along with the individual actions of two Milesian tyrants, Histiaeus and Aristagoras. The cities of Ionia had been conquered by Persia around 540 BC, and thereafter were ruled by native tyrants, nominated by the Persian satrap in Sardis. In 499 BC, the tyrant of Miletus, Aristagoras, launched a joint expedition with the Persian satrap Artaphernes to conquer Naxos, in an attempt to bolster his position. The mission was a debacle, and sensing his imminent removal as tyrant, Aristagoras chose to incite the whole of Ionia into rebellion against the Persian king Darius the Great. In 498 BC, supported by troops from Athens and Eretria, the Ionians marched on, captured, and burnt Sardis. However, on their return journey to Ionia, they were followed by Persian troops, and decisively beaten at the Battle of Ephesus. This campaign was the only offensive action by the Ionians, who subsequently went on the defensive. The Persians responded in 497 BC with a three pronged attack aimed at recapturing the outlying areas of the rebellion, but the spread of the revolt to Caria meant that the largest army, under Daurises, relocated there. While initially campaigning successfully in Caria, this army was annihilated in an ambush at the Battle of Pedasus. This battle had started a stalemate for the rest of 496 BC and 495 BC. By 494 BC the Persian army and navy had regrouped, and they made straight for the epicentre of the rebellion at Miletus. The Ionian fleet sought to defend Miletus by sea, but was decisively beaten at the Battle of Lade, after the defection of the Samians. Miletus was then besieged, captured, and its population was brought under Persian rule. This double defeat effectively ended the revolt, and the Carians surrendered to the Persians as a result. The Persians spent 493 BC reducing the cities along the west coast that still held out against them, before finally imposing a peace settlement on Ionia which was generally considered to be both just and fair. The Ionian Revolt constituted the first major conflict between Greece and the Persian Empire, and as such represents the first phase of the Greco Persian Wars. Although Asia Minor had been brought back into the Persian fold, Darius vowed to punish Athens and Eretria for their support of the revolt. Moreover, seeing that the myriad city states of Greece posed a continued threat to the stability of his Empire, according to Herodotus, Darius decided to conquer the whole of Greece. In 492 BC, the first Persian invasion of Greece, the next phase of the Greco Persian Wars, began as a direct consequence of the Ionian Revolt.

Өмірбаян

Біздің заманымыздан бұрынғы 12 ғасырда Микен өркениетінің құлдырауымен кеш қола дәуірі аяқталды. Одан кейінгі қараңғы дәуірде көптеген гректер Кіші Азияға көшіп, онда қоныстанды. Осы қоныстанушылар үш тайпадан – эолдықтардан, дориандықтардан және иондықтардан шыққан. Иондықтар Лидия мен Карияның жағалауларына қоныстанды және Ионияны құрайтын он екі қаланы негіздеді. Ион қалалары бір-бірінен тәуелсіз болғанымен, ортақ тегін мойындады және Панионион деп аталатын ортақ ғибадатхана мен жиналыс орнына ие болды. Осылайша, олар «мәдени одақ» құрды, оған басқа қалаларды, тіпті басқа тайпалық иондықтарды да қабылдамады. Иония қалалары шамамен 560 жылы әйгілі лидиялық патша Крез басып алғанға дейін тәуелсіздіктерін сақтап келді. Содан кейін Иония қалалары Лидияның билігінде болды, бірақ Лидия Кир Ұлының Ахеменид империясымен жаулап алынғаннан кейін олардың үстемдігі аяқталды. Лидиялықтарға қарсы соғыс кезінде Кир иондықтарға Лидия билігіне қарсы көтерілуге шақырды, бірақ олар бас тартты. Ол алдымен Фокеяға шабуыл жасады, онда фокеялықтар парсылардың бағынышында болудың орнына қалаларын тастап, Сицилияға көшіп кетуге шешім қабылдады (бірақ кейін көптеген адамдар оралды). Харпагос Теосты шабуылға алғанда кейбір теиандықтар да көшіп кетті, бірақ қалған иондықтар қалды және соңынан жеңіліске ұшырады. Парсылар иондықтарды басқарудың қиын екенін анықтады. Империяның басқа аймақтарында Кир жаңа бағыныштарын басқаруға көмектесетін жергілікті элиталық топтарды анықтады, мысалы, Иудеяның дін қызметкерлері. Сондықтан парсылар Ионның әрбір қаласындағы тиранды қолдауды жөн көрді, тіпті бұл оларды иондықтардың ішкі жанжалдарына тартса да. Тиран тәуелсіздікке ұмтылып, ауыстырылуы мүмкін еді. Аристагордың ағасы Гистией б.з.д. 513 жылы Дариймен бірге жорыққа қатысып, сыйлық алғанда, оған Фракия аумағының бір бөлігін беруді сұрады. Бұл сұраныс қабылданғанымен, Гистиейдің жоғары талпыныстары Дарийдің кеңесшілерін алаңдатты, сондықтан Гистией Дарийдің «патшалық дастархан серігі» ретінде Сузада қалуға мәжбүр болды. Наксосты басып алып Милеттегі өзінің беделін нығайту мүмкіндігін көріп, Аристагор Лидия сатрапы Артафернге ұсыныс жасады. Егер Артаферн әскер берсе, Аристагор аралды басып алып, Дарий үшін империяның шекарасын кеңейтеді, ал ол Артафернге әскер жинау шығындарын өтеу үшін олжаның бір бөлігін береді. Артаферн принцип бойынша келісті және Дарийден экспедицияға рұқсат сұрады. Дарий келісімін берді және келесі жылы Наксосқа шабуыл жасау үшін 200 триремадан тұратын флот жиналды.

In the 12th century BC, the Mycenaean civilization fell as part of the Late Bronze Age collapse. During the subsequent dark age, significant numbers of Greeks emigrated to Asia Minor and settled there. These settlers were from three tribal groups: the Aeolians, Dorians and Ionians. The Ionians had settled along the coasts of Lydia and Caria, founding the twelve cities which made up Ionia. Although the Ionian cities were independent from each other, they acknowledged their shared heritage, and had a common temple and meeting place, the Panionion. They thus formed a 'cultural league', to which they would admit no other cities, or even other tribal Ionians. The cities of Ionia had remained independent until they were conquered by the famous Lydian king Croesus, in around 560 BC. The Ionian cities then remained under Lydian rule until Lydia was in turn conquered by the nascent Achaemenid Empire of Cyrus the Great. While fighting the Lydians, Cyrus had sent messages to the Ionians asking them to revolt against Lydian rule, which the Ionians had refused to do. He first attacked Phocaea; the Phocaeans decided to entirely abandon their city and sail into exile in Sicily, rather than become Persian subjects (although many subsequently returned). Some Teians also chose to emigrate when Harpagus attacked Teos, but the rest of the Ionians remained, and were in turn conquered. The Persians found the Ionians difficult to rule. Elsewhere in the empire, Cyrus was able to identify elite native groups to help him rule his new subjects – such as the priesthood of Judea. The Persians thus settled for sponsoring a tyrant in each Ionian city, even though this drew them into the Ionians' internal conflicts. Furthermore, a tyrant might develop an independent streak, and have to be replaced. Aristagoras's uncle Histiaeus had accompanied Darius on campaign in 513 BC, and when offered a reward, had asked for part of the conquered Thracian territory. Although this was granted, Histiaeus's ambition alarmed Darius's advisors, and Histiaeus was thus further 'rewarded' by being compelled to remain in Susa as Darius's "Royal Table Companion". Seeing an opportunity to strengthen his position in Miletus by conquering Naxos, Aristagoras approached the satrap of Lydia, Artaphernes, with a proposal. If Artaphernes provided an army, Aristagoras would conquer the island, thus extending the boundaries of the empire for Darius, and he would then give Artaphernes a share of the spoils to cover the cost of raising the army. Artaphernes agreed in principle, and asked Darius for permission to launch the expedition. Darius assented to this, and a force of 200 triremes was assembled in order to attack Naxos the following year.

Наксос жорығы (б.з.д. 499)

499 жылы көктемде Артаферн парсы әскерін дайындап, оған өзінің туысы Мегабатты қолбасшы етіп тағайындады. Экспедиция тез арада сәтсіздікке ұшырады. Аристагор Наксосқа жолға шығар алдында Мегабатеспен келіспей кетті, ал Геродот Мегабатестің Наксосқа елшілер жіберіп, наксиандықтарды парсылардың ниеті туралы ескерткенін айтады. Парсылар төрт ай бойы Наксосты қоршап тұрды, бірақ соңында олардың да, Аристагордың да ақшасы таусылды. Әскер жеңіссіз құрлыққа қайтып келді. 499 жылы күзде Аристагор Милетте өзінің жақтастарымен кездесу өткізді. Ол милезиялықтардың көтеріліс жасауы керек деп мәлімдеді, оған тарихшы Гекатейден басқа барлығы келісті. Осы уақытта Милетке Гистиейдің елшісі келді, ол Аристагорды Дарийге қарсы көтерілуге шақырды. Геродоттың пікірінше, бұл Гистиейдің Ионияға қайтуға асыққандықтан және көтеріліс болған жағдайда оны Ионияға жібереді деп ойлағандықтан болды. Геродот Аристагордың биліктен бас тартқандай көрінуінің жалғандық екеніне күмәнданбайды. Шын мәнінде, ол милезиялықтарды көтеріліске ынталандырып, олардың белсенді қатысуын қамтамасыз етуді мақсат еткен. Наксосқа жіберілген әскер әлі де Миуста жиналған күйде болды. Сондай-ақ, Аристагор бүкіл әскерді өзінің көтерілісіне қосылуға үндегені де айтылады (Геродот бұл туралы нақты айтпаған). 499 жылы қысында ол бірінші болып соғыс ісіндегі ең басты грек мемлекеті – Спартаға кемемен барды. Алайда, Аристагордың өтініштеріне қарамастан, Спарта патшасы Клеомен I гректерді парсыларға қарсы соғысқа бастап барудан бас тартты. Сондықтан Аристагор Афинаға жүз бұрды. Бірнеше жыл бұрын Гиппиас Спартаның көмегімен Афинада билікті қайтадан иеленуге тырысқан. Бұл әрекет сәтсіз аяқталып, Гиппиас Артафернге қашып барып, оны Афинаны бағындыруға көндіруге тырысты. Афиналықтар Артафернге елшілер жіберіп, оны әрекеттен бас тарттыруға тырысты, бірақ Артаферн афиналықтарға Гиппиасты тиран ретінде қайтарып беруді ғана бұйырды. Афиналықтар Милетке жиырма трирема жіберіп, оларды Эретриядан бес триремамен күшейтті. Геродот осы кемелердің келуін гректер мен варварлар арасындағы келелі дау-жанжалдың бастауы деп сипаттады.

In the spring of 499 BC, Artaphernes readied the Persian force, and placed his cousin Megabates in command. The expedition quickly descended into a debacle. Aristagoras fell out with Megabates on the journey towards Naxos, and Herodotus says that Megabates then sent messengers to Naxos, warning the Naxians of the force's intention. The Persians laid siege to the Naxians for four months, but eventually they and Aristagoras both ran out of money. The force sailed back to the mainland without a victory. In autumn 499 BC, Aristagoras held a meeting with the members of his faction in Miletus. He declared that in his opinion the Milesians should revolt, to which all but the historian Hecataeus agreed. At the same time, a messenger sent by Histiaeus arrived in Miletus, imploring Aristagoras to rebel against Darius. Herodotus suggests that this was because Histiaeus was desperate to return to Ionia, and thought he would be sent to Ionia if there was a rebellion. Herodotus has no doubt that this was only a pretence on Aristagoras's part of giving up power. Rather it was designed to make the Milesians enthusiastically join the rebellion. The army that had been sent to Naxos was still assembled at Myus It has also been suggested (Herodotus does not explicitly say so) that Aristagoras incited the whole army to join his revolt, In the winter of 499 BC, he first sailed to Sparta, the pre eminent Greek state in matters of war. However, despite Aristagoras's entreaties, the Spartan king Cleomenes I turned down the offer to lead the Greeks against the Persians. Aristagoras therefore turned instead to Athens. Some years later, Hippias had attempted to regain power in Athens, assisted by the Spartans. This attempt failed and Hippias fled to Artaphernes, and tried to persuade him to subjugate Athens. The Athenians dispatched ambassadors to Artaphernes to dissuade him from taking action, but Artaphernes merely instructed the Athenians to take Hippias back as tyrant. The Athenians sent twenty triremes to Miletus, reinforced by five from Eretria. Herodotus described the arrival of these ships as the beginning of troubles between Greeks and barbarians.

Сарди

498 жылдың көктемінде 20 триремадан тұратын афиналық әскер, Эретриядан келген 5 триремамен бірге Ионияға қарай жолға шықты. Олар Эфес маңындағы негізгі иониялық күштермен бірікті. Аристогор жеке өзі әскерге жетекшілік етуден бас тартып, өзінің ағасы Харопин мен тағы бір милесиялық Гермофантты қолбасшылар етіп тағайындады. Геродоттың мәліметінше, Дарий Сардистің өртелуі туралы естіген соң, афиналықтардан кек алуға ант берді (олар кім екенін анықтағаннан кейін) және бір құлға күніне үш рет осы антын еске салып тұруды бұйырды: "Мырза, афиналықтарды есіңнен шығарма".

Ефес шайқасы

Геродоттың айтуынша, Кіші Азиядағы парсылар Сардиске шабуыл жасалғанын естігенде, бірігіп, Артафернге көмекке аттанды. Олар Сардиске келгенде, гректердің жақында ғана кетіп қалғанын көрді. Сондықтан олар гректердің ізімен Ефеске қарай жол тартты. Демпиған және шаршаған гректердің парсыларға тең келмейтіні анық болды, және олар Ефесте болған шайқаста толық жеңіліске ұшырады. Дегенмен, иониялықтар көтеріліске адал қалды, ал парсылар Ефестегі жеңісін одан әрі дамытпады.

Парсы қарсы шабуыл (497-495 б.з.д.)

Ефес шайқасынан кейінгі Геродоттың баянының нақты уақыттық тізбегі белгісіз; тарихшылар Сардис пен Ефесті әдетте б.з.д. 498 жылға жатқызады. Одан кейін ол Дарияның қыздарына үйленген, барлығы парсы генералдары болған Даурис, Гимей және Отан, Сардиске жорық жасаған иониялықтарды қуып, оларды кемелеріне қайтарғанын айтады. Осы жеңістен кейін олар қалаларды бөлісіп, тонады. (Геродоттың өзінің есебі бойынша) Бұл қалалар Ефеске дейін көтеріліске қатыспаған. Сондықтан, Даурис, Гимей және Отан келесі жорық маусымына дейін (яғни б.з.д. 497 жылға дейін) қарсы шабуылға шығуды күткен деп есептегенде, оқиғаны түсіндіру оңайырақ. Геродоттың Хеллеспонт және Карияда сипаттаған парсылардың әрекеттері бір жылда болған сияқты көрінеді, және көптеген зерттеушілер оларды б.з.д. 497 жылға жатқызады.

Кипр

Кипрде Аматустан басқа барлық патшалықтар көтеріліске шықты. Кипрлік көтерілістің жетекшісі Саламис патшасы Горгустың інісі Онисил болды. Горгус көтеріліс жасағысы келмеді, сондықтан Онисил ағасын қаладан тысқары шығарып, өзін патша етіп жариялады. Горгус парсыларға кетіп, ал Онисил Аматустықтардан басқа барлық кипрліктерді көтеріліске көндірді. Одан кейін Аматусты қоршауға алды. Біраз уақыттан соң персиялық әскер Финикия флотымен бірге Кипрге келді. Иондықтар теңізде шайқасып, финикиялықтарды жеңді. Саламис түбіндегі бір уақыттағы құрлықтағы шайқаста кипрліктер Артибийді өлтіріп, алғашқы артықшылыққа ие болды. Бірақ екі жасақтың парсыларға өткені олардың күшін әлсіретті, олар жеңіліп, Онисил мен Соли патшасы Аристокипр қаза тапты. Осылайша Кипрдегі көтеріліс жаншылды және иондықтар өздерінің үйлеріне қайтып кетті.

Геллеспонт пен Пропонт

Кіші Азиядағы парсы әскерлері б.з.д. 497 жылы қайта ұйымдастырылған сияқты, Дарийдің үш күйеу баласы – Даурис, Гимей және Отан үш әскерге жетекшілік етті. Сонымен қатар, Отан Артафернмен бірге Ионияда әскери науқан жүргізді (төменде қараңыз).

Марсия шайқасы

Карийлердің көтерілгенін естіген Даурис әскерін оңтүстікке қарай Карияға жетектеді. Карийлер "Ақ бағаналар" деп аталатын жерде, Марсиас өзенінің (қазіргі Чине) жағасында, Миандер өзенінің саласында жиналды. Киликия патшасының туысы Пиксодор карийлерге өзеннен өтіп, арқаларымен өзенге қарай соғысуды ұсынды, осылайша шегінуге мүмкіндік болмай, олардың батырлығын арттыруға болады деді. Бұл ұсыныс қабылданбады, ал карийлер парсыларды өзеннен өтіп, олармен шайқасуға мәжбүр етті.

Лабраунда шайқасы

Марсиастан аман қалғандар Лабраундадағы Зевстің қасиетті тоғайына шегініп, парсыларға басылынуды немесе Азияны толығымен тастап кетуді ойластырды.

Педасус шайқасы

Карийлерді екі рет жеңгеннен кейін Даурис карийлік бекіністерін басып алуға кірісті. Карийлер күресуге бекінді және Педасус жолымен Дауриске шабуыл жасауға шешім қабылдады. Геродот мұның Лабраундадан кейін дерлік болғанын айтады, бірақ Педасус келесі жылы (б.з.д. 496 ж.) болғаны да айтылады, бұл карийлерге қайта жиналуға уақыт берді. Олар б.з.д. 497 ж. Клазомена мен Кимені қайта басып алды, бірақ б.з.д. 496 және 495 ж. әрекетсіз болды, бұл, мүмкін, Кариядағы апаттың салдарынан болды. Аристогорға жағымсыз пікір білдірген Геродот, оның қорқып қашқанын айтады. Кейбір қазіргі заманғы тарихшылар оның Тракияға аймақтың бай табиғи ресурстарын пайдалану үшін барғанын және осылайша бүлікке қолдау көрсеткенін ұсынады. Аристогор бүлікке мағына бере алатын жалғыз адам болды, бірақ оның өлімінен кейін бүлік көшбасшысыз қалды. Сардисқа келгенде Артаферн оны Аристогормен бірге бүлікке итермелегені үшін айыптады: «Саған шындықты айтайын, Хистией, осы істің мәнісі – осы аяқ киімді тіккен сен болсаң, ал кигені – Аристогор». Хистией сол түні Хиосқа қашып, кейін Милетке оралды. Бірақ милесиялықтар бір тираннан құтылғаннан кейін Хистиейді қайта қабылдауға құштар емес еді. Сондықтан ол Лесбостағы Митилене барып, лесбиялықтарды өзіне сегіз трирема беруге көндірді. Ол онымен бірге келгендердің бәрімен Византияға бет алды. Ол онда бекініп, Босфор арқылы өтуге тырысқан барлық кемелерді өзіне қызмет етуге келіспесе басып алатын. Дәл осы кезде Дарий грек істеріне жақсы білетін мидиялық генерал Датисті Ионияға жіберді. Сондықтан бұл парсы шабуылының басшысы оның болуы мүмкін. Геродоттың айтуынша, парсы қолбасшылары иониялық флотты жеңе алмаймыз деп қорқып, Милетті басып ала алмаймыз деп ойлады. Сондықтан олар қуылған иониялық тирандарды Ладке жіберді, онда әрқайсысы өз азаматтарын парсыларға өткенге көндіруге тырысты. Бұл әрекет бастапқыда сәтті болмады, бірақ шайқасқа бір апта қалғанда иониялық лагерде дау туды. Бұл дау саамдықтардың парсылар ұсынған шарттарға жасырын келісуіне әкелді, бірақ ол уақытқа дейін басқа иониялықтармен бірге болды. Көп ұзамай парсы флоты Ионияға шабуыл жасады. Алайда екі жақ жақындасқанда саамдықтар парсылармен келіскендей, Самосқа қайтып кетті. Жауынгерлік шегіндегі көршілерінің қашып бара жатқанын көрген лесбиялықтар да дереу қашып кетті, соның салдарынан иониялық шеп ыдырады. Хиялықтар басқа қалалардан келген бірнеше кемелермен бірге қасарысып, парсыларға қарсы соғысты, бірақ иониялықтардың көпшілігі өз қалаларына қашты. Чиандықтар батыл соғысты, бір кезде парсы шебін бұзып, көптеген кемелерді басып алды, бірақ өздері де көп шығынға ұшырады; соңында қалған чиандық кемелер кетіп, шайқас аяқталды.

After the double victory over the Carians, Daurises began the task of reducing the Carian strongholds. The Carians resolved to fight on, and decided to lay an ambush for Daurises on the road through Pedasus. Herodotus implies that this occurred more or less directly after Labraunda, but it has also been suggested that Pedasus occurred the following year (496 BC), giving the Carians time to regroup. They re took Clazomenae and Cyme, probably in 497 BC, but then seem to have been less active in 496 BC and 495 BC, probably as a result of the calamity in Caria. Herodotus, who evidently has a rather negative view of him, suggests that Aristagoras simply lost his nerve and fled. Some modern historians have suggested that he went to Thrace to exploit the greater natural resources of the region, and thus support the revolt. Aristagoras was the one man who might have been able to provide the revolt with a sense of purpose, but after his death the revolt was left effectively leaderless. When he arrived in Sardis, Artaphernes directly accused him of fomenting the rebellion with Aristagoras: "I will tell you, Histiaeus, the truth of this business: it was you who stitched this shoe, and Aristagoras who put it on." Histiaeus fled that night to Chios and eventually made his way back to Miletus. However, having just got rid of one tyrant, the Milesians were in no mood to receive Histiaeus back. He therefore went to Mytilene in Lesbos and persuaded the Lesbians to give him eight triremes. He set sail for Byzantium with all those who would follow him. There he established himself, seizing all ships that attempted to sail through the Bosporus, unless they agreed to serve him. The Median general Datis, an expert on Greek affairs, was certainly dispatched to Ionia by Darius at this time. It is therefore possible that he was in overall command of this Persian offensive. According to Herodotus, the Persian commanders were concerned that they would not be able to defeat the Ionian fleet and, therefore, would not be able to take Miletus. So they sent the exiled Ionian tyrants to Lade, where each tried to persuade his fellow citizens to desert to the Persians. This approach was initially unsuccessful, but in the week long delay before the battle, divisions arose in the Ionian camp. These divisions led to the Samians secretly agreeing to the terms offered by the Persians, but remained with the other Ionians for the time being. Soon after, the Persian fleet moved to attack the Ionians, who sailed out to meet them. However, as the two sides neared each other, the Samians sailed away back to Samos, as they had agreed with the Persians. The Lesbians, seeing their neighbours in the battle line sail away, promptly fled as well, causing the rest of the Ionian line to dissolve. The Chians, together with a small number of ships from other cities, stubbornly remained and fought the Persians, but most of the Ionians fled to their cities. The Chians fought valiantly, at one point breaking the Persian line and capturing many ships, but sustaining many losses of their own; eventually the remaining Chian ships sailed away, thereby ending the battle.

Милеттің құлауы

Иония флотының жеңілісімен көтеріліс тиімді түрде аяқталды. Милет қаласы тығыз қоршауға алынды, персиялықтар "қабырғаларын бұзды және оған қарсы барлық құралдарды қолданды, осылай толығымен басып алды". Геродоттың сөзіне сүйенсек, көптеген ер адамдар өлтірілді, ал әйелдер мен балалар құлдыққа алынды. Археологиялық дәлелдер бұған ішінара куәлік етеді, Ладеден кейін қаланың көп бөлігі қиратылып, тасталып кеткенін көрсетеді. Персиялықтар қала мен жағалау жерін өздеріне алды, ал Милезия аумағының қалғанын Педастус қаласынан келген карийлерге берді. Милесиялық тұтқындар Дарийдің алдына Сузаға әкелінді, ол оларды Тигр өзенінің сағасына жақын, Парсы шығанағының жағалауындағы "Ампе" деген жерге қоныстандырды. Көптеген самиялықтар Ладедегі әскери басшыларының іс-әрекеттерінен қорқып, бұрынғы тирандары, Самос Аиакесі билікке оралғанға дейін көшіп кетуге бекінді. Олар Занкл халқының шақыруын қабылдап, Сицилия жағалауына қоныстанды және парсылардан қашып құтылған милесиялықтарды да өздерімен бірге алып кетті. Карияның көп бөлігі персиялықтарға бағынды, бірақ кейбір бекіністер күшпен басып алынуға тиіс болды.

Мален шайқасы

Осыдан кейін Хистией Иониялықтар мен Эолиялықтардың үлкен әскерін жинап, Тасос қаласын қоршауға кірісті. Бірақ ол парсы флотының Милеттен Ионияның қалған бөлігіне шабуыл жасауға шыққанын естіген соң, дереу Лесбосқа қайтып келді. Әскерін азықпен қамтамасыз ету үшін, ол Атарней мен Мюс жанындағы материкке азық іздеуге жорықтар ұйымдастырды. Ол жерде Харпагос басқаратын үлкен парсы әскері болды және ақырында Малене маңында азық іздеушілерді тоқтатып қалды. Одан кейін қатты шайқас болды, бірақ парсы атты әскерінің сәтті шабуылымен аяқталып, гректердің қатарын шашыратты. Хистией Дарийден кешірім сұрап, өзін-өзі ақтай аламын деп ойлап, парсыларға қарсы тұруды тоқтатты. Бірақ оны Артафернге алып барды. Артаферн Хистиейдің бұрынғы сатқындығын толық білгендіктен, оны тікелей бағанаға шаншап, мумияланған басын Дарийге жіберді.

Соңғы операциялар (б.з.д. 493)

Персия флоты мен әскері Милетте қыстады, б.з.д. 493 жылы көтерілістің соңғы қызылдарын жою үшін аттанды. Олар Хиос, Лесбос және Тенедос аралдарына шабуыл жасап, жаулап алды. Әрбір аралда "адам торы" құрып, бүкіл аралды шарлап, жасырынып жүрген бүлікшілерді іздеп тапты. Содан кейін материкке өтіп, Ионияның қалған қалаларын да жаулап алды, қалған бүлікшілерді де іздестірді. Бұл рас болуы мүмкін, бірақ Геродоттың апаттың масштабын әдейі үлкейтіп көрсеткені де мүмкін. Персия әскері Пропонтиданың Азия жағындағы елді мекендерді қайта басып алды, ал парсы флоты Хеллеспонттың Еуропалық жағалауымен жоғары қарай жүзіп, әрбір елді мекенді бірінен кейін бірін жаулап алды. Осылайша, Кіші Азияның барлық бөлігі Персия билігіне қайта оралды, және көтеріліс аяқталды.

Салдары

Ребельдерге тиісті жаза берілген соң, парсылар келісімге келуге бейімделді. Осы аймақтар енді парсы жеріне қайта кіргендіктен, олардың экономикасына одан әрі зиян келтірудің немесе халықты жаңадан көтеріліс шығаруға итермелеудің қажеті болмады. Сондықтан Артаферн өзінің поддандыларымен жұмысқа жарамды қарым-қатынасты қайта орнатуға кірісті. Ол Ионияның әрбір қаласынан Сардисқа өкілдерді шақырып, енді бұрынғыдай бірін-бірімен дауласып, соғыспай, даулар төрешілер алқасы арқылы шешілетінін айтты. Артаферн иониялықтардың тирандықтарды қаншалықты жек көретінін байқап, Ионияның жергілікті басқару мәселесіндегі өз ұстанымын қайта қарастыра бастады. Артаферн орнатып қойған бейбітшілік ұзақ жылдар бойы әділ және теңдіктің белгісі ретінде есте қалды. Осы кезеңге қатысты жазбалардан парсы және грек аристократиясының арасында некелесу басталып, парсы ақсүйектерінің балаларына парсы есімдерінің орнына грек есімдері берілгені көрінеді. Дарийдің келісім саясаты материктік гректерге қарсы насихат кампаниясы ретінде пайдаланылды, сондықтан б.з.д. 491 жылы Дарий Грекияға бағыныштылық талабымен (жер мен су) елшілер жібергенде, көптеген қалалық мемлекеттер бастапқыда ұсынысты қабылдады, Афина мен Спарта ең көрнекті бас тартқандардың қатарында болды. Парсылар үшін б.з.д. 493 жылдың соңындағы жалғыз аяқталмаған мәселе – Афина мен Эретрияны көтеріліске қолдау көрсеткені үшін жазалау еді.

Маңыздылығы

[[Файл:ИОНИЯ, Хиос аралдары. Б. з. б. шамамен 490 435 жыл. Хиос көтерілісінен кейінгі Chios монетасы, шамамен б.з.д. Әскери тұрғыдан алғанда, гректер мен парсылардың бір-бірі туралы не білгенін (немесе білмегенін) ескермегенде, Иониялық көтерілістен көп қорытынды жасау қиын. Әрине, афиналықтар және жалпы гректер парсы атты әскерінің күшіне әсерленген сияқты, сондықтан грек әскерлері келесі науқандарда парсы атты әскерімен кездескенде едәуір сақтық танытты. Керісінше, парсылар грек гоплиттерінің ауыр жаяу әскер ретіндегі әлеуетін түсінбеген немесе байқамаған көрінеді. Марафон шайқасында, б.з.д. 490 жылы, парсылар негізінен гоплиттерден тұратын әскерге көп мән бермеді, нәтижесінде олар жеңіліске ұшырады. Бұдан әрі, парсылар өздерінің иеліктерінен ауыр жаяу әскерін жалдауға мүмкіндігі болғанына қарамастан, Грекияға екінші шабуылды осы әскерлерді тартпай бастады және грек әскерлерінің қарсылығына қайтадан үлкен қиындықтарға тап болды. Мүмкін, Ефесте гректерге қарсы жеңістері мен Марсиас өзені және Лабраунда шайқастарындағы ұқсас қаруланған күштерді ескере отырып, парсылар гоплиттер фалангасының әскери құндылығын елемеген, бұл оларға қымбатқа түсті.

Манвиллдің Аристагор мен Хистией арасындағы билік күресінің теориясы

Геродоттың жазғандары - батысқа қарай кеңейіп жатқан Персия мен классикалық Грекия арасындағы қақтығыстың ең жақсы дереккөзі. Дегенмен, оның сипаттамалары көбінесе аз және нақты емес, немесе толық емес. Геродоттың Иониялық бүліктің себебін анықтаудағы ең үлкен мәселесі – оның неліктен болғаны. Кері көзбен қарағанда, жағдай анық: парсылықтар гректермен қалалар мен аумақтарды бақылау үшін күресті. Гректер бостандықтары үшін күресуге немесе бағынуға тиіс болды. Бұл материалдық игіліктерге деген ұмтылыс экономикалық себеп болғаны анық, бірақ қорғаныс және идеология да маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Бүгінгі таңда осы себептер қабылданған. Геродот мұндай ниеттер туралы білмеген, немесе білсе де, тарихты осы деңгейде талдауға тырыспаған. П. Б. Манвилл оның тәсілін Аристогор және Хистией сияқты тұлғаларға «жеке мотивацияны» жатқызу деп сипаттайды. Оның пікірінше, Геродот «жеке мотивацияны себеп ретінде шамадан тыс бағалаған сияқты», бірақ шындығында олай емес. Біз Геродотты талдау қабілетінің жетіспеуі үшін кінәлауға тиіспіз, әлде Геродот толық түсіндірме бермеген әрекеттердің тарихи контекстінде сенімді себептерін табуға тырысуға тиіспіз. Манвиллдің айтуынша, түсіндірілмеген жерлер Геродот білмеген құпия оқиғаларды көрсетеді, бірақ ол білгендерін адал жазған. Тарихшының міндеті – құпия тарихты қайта түсіндіру және болжау арқылы қайта құру, бұл әдіс тарихи романдар жазушылар жиі қолданады. Манвилл оны тарих ретінде ұсынады. Геродот негізгі кейіпкерлерді табиғи екіжүзділікпен суреттейді. Олардың әрқашан жасырын ниеттері болады, оны көндіретін жалғандықтардың артында жасыруға тырысады. Сондықтан, Аристогор да, Хистией де бостандық үшін күреспейді, олар ынтымақтаспайды немесе бірлесіп жұмыс істемейді. Әрқайсысының жеке ниеті ашкөздік, амбиция немесе қорқынышпен байланысты. Манвилл белгісіздіктерді гипотетикалық себептермен толтырады. Осылайша ол, мүмкін, өзінің өнертабысы үшін сенімді емес, Аристогор мен Хистией арасындағы үстемдік үшін жасырын күреске келеді. Оларды бәсекелес немесе тіпті жау деп сипаттауға болады. Дәлелдің кейбір маңызды тұстары төмендегідей. Хистией Дарийге қызмет етіп жүргенде, Аристогор Милеттің орынбасары ретінде оның орнына әрекет етті, онда, сөздерге сүйенсек, ол өзінің билігін нығайтуға жұмыс істеді. Орынбасар сөзі – эпитроп, ол наксиандық делегация келген кезде болған. Флот Наксосқа кетер кезде Аристогор өзін Милеттің «тираны» деп жариялады. Ол Хистиейден рұқсат сұрағаны немесе Хистией оны тағайындағаны туралы нақты мәлімдеме жоқ. Аристогордың орнына, ол Артафернге жүгінді, ол Хистиейге қызғанатын болған. Артаферн Ұлы патшамен ақылдаспай тұрып, ешқандай қадам жасамайтыны рас, және грек мәселелері бойынша Ұлы патшаның кеңесшісі Хистией болған. Алайда, Манвилл Аристогордың төңкерісін көреді, Ұлы патшаның кеңесшісі кеңес бермегенін ғана емес, сонымен қатар өзінің орнынан алынғанын білмейтінін болжайды. Экспедиция сәтсіз аяқталғанда, Хистией Аристогорға татуировкасы бар құл жіберді, емес, көтеріліске шақыру үшін, бірақ үлтіматум ретінде. Манвилл Геродоттың қалдырған олқылықтарын толтыру үшін негізгі құндылықтар жүйесін ұсынады: көтеріліс осыншалықты ойға сыймайтын болды, Хистией қарсыласының қиялдарын шындыққа қайтару үшін оған оны жасауды ұсынды, шартты түрде «алға басып, өзіңді-өзің өлтір». Манвиллдің болжамы бойынша, Хистией Аристогорға билігінен бас тартуды немесе салдарына қабылуды бұйырды. Патша оны қараңғыда қалдырмаған болуы мүмкін. Манвилл патшаның көтерілісті неге жай ғана жоймағанын білуге мүмкіндік береді, адал деп саналатын Хистиейді билікке қайтару арқылы. Алайда, Хистиейдің Сузада қалуы талап етілді және оның қатерлі әрекетіне қарамастан, егер Аристогор көтеріліс жасаса, ол ештеңе істей алмады. Бұл оның билікке жетудің соңғы мүмкіндігі екенін түсінген Аристогор Хистиейдің қатерлі әсеріне қарамастан, көтеріліс бастады. Бұл Манвиллдің оқырмандарын таң қалдырады, өйткені біз оның төңкеріс арқылы билікке ие болғанын ойладық. Манвилл жоғарыда айтылған қарама-қайшылықты атап өтті, Аристогор тирандықтан бас тартты, бірақ басқа қалаларға демократияны күштеп таңдай алды және олардың өзіне бағынуын талап етті. Біз бұл парадоксты Хистиейді, біз бұрыннан-ақ орнынан түсірілген деп ойлаған, орнынан түсіру стратегиясы ретінде көруіміз керек. Әңгіме Хистиейдің Милетте билікті қайтарып алу үшін Артафернмен одақ құруға тырысқаны туралы жалғасады. Артаферн Аристогормен ашық соғыста болғанына қарамастан, бас тартады. Осылайша, Манвилл айтқан әңгімелерде Геродот баяндаған оқиғалармен қатар, Манвиллдің қиялынан туған оқиғалар да бар.

Herodotus’ account is the best source we have on the events that amounted to a collision between Persia, which was expanding westward, and classical Greece at its peak. Nevertheless, its depictions are often scanty and uncertain, or incomplete. One of the major uncertainties of the Ionian revolt in Herodotus is why it occurred in the first place. In retrospect the case seems obvious: Persia disputed the Hellenes for control of cities and territories. The Hellenes had either to fight for their freedom or submit. The desirability of these material objects was certainly economic, although considerations of defence and ideology may well have played a part. These are the motives generally accepted today, after long retrospect. Herodotus apparently knew of no such motives, or if he did, he did not care to analyse history at that level. P. B. Manville characterises his approach as the attribution of “personal motivation” to players such as Aristagoras and Histiaeus. In his view, Herodotus “may seem to overemphasise personal motivation as a cause,” but he really does not. We have either to fault Herodotus for his lack of analytical perspicacity or try to find credible reasons in the historical context for actions to which Herodotus gives incomplete explanations. Manville suggests that the unexplained places mark events in a secret scenario about which Herodotus could not have known, but he records what he does know faithfully. It is up to the historian to reconstruct the secret history by re interpretation and speculation, a technique often used by historical novelists. Manville puts it forward as history. The main players are portrayed by Herodotus as naturally hypocritical. They always have an ulterior motive which they go to great lengths to conceal behind persuasive lies. Thus neither Aristagoras nor Histiaeus are fighting for freedom, nor do they cooperate or collaborate. Each has a personal motive related to greed, ambition, or fear. Manville fills in the uncertainties with hypothetical motives. Thus he arrives, perhaps less credibly for his invention, at a behind the scenes struggle for dominance between Aristagoras and Histiaeus. They can best be described as rivals or even enemies. Some of the high points of the argument are as follows. While Histiaeus was away serving Darius, Aristagoras acted in his stead as deputy of Miletus where, it is argued, he worked on securing his own power. The word for deputy is epitropos, which he was when the Naxian deputation arrived. By the time the fleet departs for Naxos, Aristagoras has promoted himself to “tyrant of Miletus.” There is no explicit statement that he asked Histiaeus’ permission or was promoted by Histaeus. Instead, Aristagoras turned to Artaphernes, who was said to be jealous of Histiaeus. It is true that Artaphernes would not move without consulting the Great King, and that the latter's advisor on Greek affairs was Histiaeus. However, Manville sees a coup by Aristagoras, presuming not only that the Great King's advisor did not advise, but was kept in the dark about his own supersession. When the expedition failed, Histiaeus sent his tattooed slave to Aristagoras, not as encouragement to revolt, but as an ultimatum. Manville provides an underlying value system to fill in the gap left by Herodotus: revolt was so unthinkable that Histiaeus could bring the fantasies of his opponent back to reality by suggesting that he do it, a sort of “go ahead, commit suicide.” Histiaeus was, in Manville's speculation, ordering Aristagoras to give up his rule or suffer the consequences. Apparently, he was not being kept in the dark by the king after all. Manville leaves us to guess why the king did not just crush the revolt by returning the supposedly loyal Histiaeus to power. However, at this time Histiaeus was still required to remain in Susa and, despite his threat, he was unable to do anything if Aristagoras did revolt. Realising that this would be his last chance to gain power Aristagoras started the revolt despite Histiaeus’ threat. This is a surprise to Manville's readers, as we thought he already had power via a coup. Manville does note the contradiction mentioned above, that Aristagoras gave up tyranny, yet was able to force democracy on the other cities and command their obedience to him. We are to see in this paradox a strategy to depose Histiaeus, whom we thought was already deposed. The tale goes on to an attempt by Histiaeus to form an alliance with Artaphernes to depose the usurper and regain his power at Miletus. Artaphernes, though he was involved in open war with Aristagoras, refuses. The tale told by Manville thus contains events related by Herodotus supplemented by non events coming from Manville's imagination.

Мюрс: Талассократиялар арасындағы билік тепе-теңдігінің теориясы

Джон Майрс, классикалық археолог және ғалым, оның мансабы Виктория патшайымының тұсында басталды және 1954 жылға дейін аяқталмады, Артур Эванстың жақын досы және серігі, сондай-ақ Британ империясының көрнекті барлау қызметкері, Иондық көтеріліс туралы теорияны жасады. Ол оны империяның қалыптасқан саяси көзқарастары, билік тепе-теңдігі және билік вакуумы тұрғысынан түсіндіреді. Бұл көзқарастар әлі де кеңінен танымал, олар бейбітшіліктің бәсекелес геосаяси күштер бақылауындағы аймақта қамтамасыз етілетінін, ал олардың ешқайсысы бірін жеңуге жеткілікті күшті емес екенін көрсетеді. Егер күштердің бірі қандай да бір себеппен тізімнен шығып қалса, онда «вакуум» пайда болады, бұл теңгерім жаңадан орнатылғанша күшті бәсекелестікке әкеледі. 1906 жылғы маңызды мақаласында, Эванс Кносс қазбаларын жүргізіп жатқанда, Осман империясы британдық араласу нәтижесінде Критті жоғалтты және «Еуропаның ауру адамы» мәселесі барлық державалар тарапынан талқыланды. Құлдырап бара жатқан Осман империясына және оның құлауынан кейін туындайтын билік вакуумына сілтеме жасай отырып, жас Майрс классикалық дәуірдегі Шығыс Жерорта теңізіндегі «теңіз күші» деп атаған теңгерімді зерттейтін мақала жариялады. «Теңіз күші» термині оның «талассократиясын» анықтауға арналған еді. Майрс осы уақыттағы британдық контексте «теңіз күші» терминін қолданды. Америкалықтар теңіз күші туралы өз ұғымдарын Альфред Тайер Маханның «Тарихқа теңіз күшінің ықпалы» атты маңызды стратегиялық еңбегінде білдірді, ол күшті теңіз флотын сақтап, оны стратегиялық мақсаттар үшін пайдалануды, мысалы, «теңізге басымдық» орнатуды, яғни бір түрдегі үстемдікті ұсынды. АҚШ Әскери-теңіз академиясы бұл мағынаны «ex scientia tridens» – «білім арқылы теңіз күші» деген ұранында пайдаланды және бір ғимаратына Махан залы деп ат қойды. Майрдің «теңіз күші» және талассократияның мағынасы мүлдем өзгеше, талассократия – «теңіз билігі». «Tridens»-ке қарасты, теңіз билігі патриархалдық емес, демократиялық үлгідегі билік. Билеушілер болған жерде, бағыныштылар да болады. Бұл «Rule, Britannia!» сияқты эксклюзивтілікке ишара. Атап айтқанда, талассократияда билеушінің флоты қалаған жеріне барып, қалаған ісін істей алады, ал бағыныштылар билеушінің тікелей рұқсатынсыз ешқайда бара алмайды және ешқандай операцияларға қатыса алмайды. Сізге, демек, бағынышты суларда болуға лицензия қажет, егер ол болмаса, кемелеріңізге шабуыл жасалып, жойылды. «Көрген кезде ату» – бұл саясат. Сондықтан Карфагендік кемелер өз суларында кез келген кемені батырып жіберді.

John Myres, classical archaeologist and scholar, whose career began in the reign of Queen Victoria and did not end until 1954, close friend and companion of Arthur Evans, and intelligence officer par excellence of the British Empire, developed a theory of the Ionian Revolt that explains it in terms of the stock political views of the empire, balance of power and power vacuum. Those views, still generally familiar, assert that peace is to be found in a region controlled by competing geopolitical powers, none of which are strong enough to defeat the others. If a power drops from the roster for any reason, a “vacuum” then exists, which causes violent competition until the balance is readjusted. In a key article of 1906, while Evans was excavating Knossos, the Ottoman Empire had lost Crete due to British intervention, and questions of the “sick man of Europe” were being considered by all the powers. Referring to the failing Ottoman Empire and the power vacuum that would be left when it fell, the young Myres published an article studying the balance of what he termed “sea power” in the eastern Mediterranean in classical times. The word "sea power" was intended to define his “thalassocracy.”

Myres was using sea power in a specifically British sense for the times. The Americans had their own idea of sea power, expressed in Alfred Thayer Mahan’s great strategic work, ‘’The Influence of Sea Power upon History’’. which advocated maintaining a powerful navy and using it for strategic purposes, such as “command of the sea,” a kind of domination. The United States Naval Academy used this meaning for its motto, ‘’ex scientia tridens’’, “sea power through knowledge.” It named one of its buildings, Mahan Hall. Far different is Myres’ “sea power” and the meaning of thalassocracy, which means “rule of the seas.“ In contrast to “tridens,” rule of the seas is not a paternalistic but democratic arrangement. Where there are rulers, there are the ruled. A kind of exclusivity is meant, such as in Rule, Britannia!. Specifically, in a thalassocracy, the fleets of the ruler may go where they will and do as they please, but the ruled may go nowhere and engage in no operation without express permission of the ruler. You need a license, so to speak, to be on ruled waters, and if you do not have it, your ships are attacked and destroyed. “Shoot on sight” is the policy. And so Carthaginian ships sank any ships in their waters, etc.

Талассократиялардың тізімі

Талассократия – 19 ғасырдың аяғындағы теорияларда жаңа сөз болған, кейбіреулер оны сол кездегі ғылыми жаңалық деп санайды. Бірақ бұл өте нақты классикалық құжаттан белгілі сөздің қайта жаңғыруы болды, оны Майрес «Талассократиялар тізімі» деп атайды. Ол қазір Израильдегі қираған Кесария қаласының 4-ші ғасырдың басындағы епискобы Евсевийдің «Хроникасында» кездеседі. Евсевийде бұл тізім жеке хронология болып табылады. 4-ші ғасырдың теологы және тарихшысы, «Вульгатаның» авторы Иероним өзінің «Әлемдік оқиғалардың хроникасында» латын тіліне аударған осы жазбаларды енгізді. Бұл жазбаларда «obtinuerunt mare» деген сөз бар, яғни «теңізге қол жеткізді», және «теңіз күшін ұстану» деген мағына емес, бірақ соңғысы да нәтижесінде туындауы мүмкін. Иероним Евсевийдің хронологиясын қолданғандай, Евсевий де б.з.б. 1 ғасырдың тарихшысы Родос аймағының Касторының хронологиясын қолданды. Оның еңбегі, талассократиялар тізімімен қоса, фрагменттерден басқа толығымен жоғалып кетті. Мың жылдан кейін Византиялық монах Георгий Синцелл өзінің «Хронографиялық жинағында» осы тізімдегі жазбаларды пайдаланды. Ғасырлар бойы Эгей теңізіндегі теңіз күштері туралы барлық сілтемелердің бір ғана құжаттан шыққандығы анықталды, бұл ресурс қазір оған сүйенгендердің фрагменттерінде көрініс тапқан. С. Бунсен, оның аудармашысы талассократия терминін алғаш қолданғандардың бірі, оны неміс ғалымы Кристиан Готтлоб Хейнеге еңбектері арқасында тапқан деседі. 1769 жылы жазылған, 1771 жылы жарияланған шағын еңбегінде, Евсевийдің «Хроникасы» сол кезде аталған екі автордың үзінділері арқылы ғана белгілі болғандықтан, Хейне тізімді грек және латын тілдерінде (керемет дәлдікпен) қайта құрастырды. Мақаланың толық атауы: Super Castoris epochis populorum thalattokratantones H. E. (hoc est) qui imperium maris tenuisse dicuntur, «Кастордың талассократиялық халықтар дәуірі туралы; яғни теңіз билігін ұстағандар туралы». «Талассократиялық ету» – «теңізді басқару», жақсы теңіз күші бар кез келген адам сияқты ғана емес. Талассократизатор сулы кеңістікке ел сияқты билік етеді, сондықтан мұндай халық теңізге «қол жеткізе» және «ие болады». Сондықтан ұсынылған тізім – бірінен соң бірі келетін эксклюзивті аймақтардың тізімі. Екі халық бір аймақты иелене алмайды немесе оны бірлесіп басқара алмайды, бірақ олар талассократтың билігінде жұмыс істей алады, бұл одақтастарға арналған артықшылық. Бунсеннің айтуынша, Евсевийдің «Хроникасының» армян нұсқасының табылуы мен аудармасы талассократияны іздеудің мәнін өзгертті. Ол түпнұсқа құжатты ұсынды, бірақ оған қоса берілген ескерту бар еді, ол шын мәнінде Диодордың жинағынан алынған үзінді, яғни б.з.б. 1 ғасырдың тарихшысы Диодор Сицилийден алынған. Бұл ескертуді тексеру мүмкін емес, өйткені Диодордың еңбегінің сол бөлігі жоқ. Бірақ бұл басқа сұраққа жол ашады: егер Евсевий Диодордан стандартты көзді көшіре алса, неге Диодор оны басқа біреуден көшіре алмады? Осы сәтте Майрес пікірталасқа қосылады. «Талассократезай», яғни «талассократ болу», «толқындарды басқару» дегенді білдіретін бірнеше авторларда қолданылғанын атап өтеді: Диодорда, Полибийдің б.з.б. 2 ғасырдың тарихшысы Карфаген туралы, Хиос аймағында Страбонның б.з.б. 1 ғасырдың географы және басқалары. Ол бастапқы құжаттың олардың барлығына қолжетімді болғанын болжайды (бірақ міндетті емес, сақты Майрес атап көрсетеді). Құжаттың мазмұны бойынша оны дауылап беруге болады: Лидиядан Троя құлағаннан кейін Эгинаға дейін созылған 17 талассократияның тізімі, ол б.з.б. 480 жылы Афинаға билікті берумен аяқталды. Саламис шайқасында 200 жаңа афиналық трирема және олардың жаңа одақтасы Эгинаның барлық кемелері болды. Әртүрлі көтерілістерге қарамастан, Эгина Делиан Лигасының, жаңа афиналық талассократияның императорлық келісімінің құрамына кірді. Бұл туралы 432 жылдан кейін Фукидид жазған, бірақ 444 жылы Афинаға барған Геродот бұл туралы ештеңе білмейді. Евсевий тізімінің осы шартты мерзімі Геродот қолданған бұрынғы ұқсас құжаттың болу мүмкіндігін жоққа шығармайды.

Thalassocracy was a new word in the theories of the late 19th century, from which some conclude it was a scholarly innovation of the times. It was rather a resurrection of a word known from a very specific classical document, which Myres calls “the List of Thalassocracies.” It occurs in the Chronicon of Eusebius, the early 4th century Bishop of Caesarea Maritima, the ruins now in Israel. In Eusebius, the list is a separate chronology. Jerome, 4th century theologian and historian, creator of the Vulgate, interspersed the same items, translated into Latin, in his Chronicon of world events. The items contain the words “obtinuerunt mare,” strictly speaking, “obtained the sea,” and not “hold sea power,” although the latter meaning may be implied as a result. Just as Jerome utilised the chronology of Eusebius, so Eusebius utilised the chronology of Castor of Rhodes, a 1st century BC historian. His work has been entirely lost except for fragments, including his list of thalassocracies. A thousand years later, the Byzantine monk, George Syncellus, also used items from the list in his massive Extract of Chronography. Over the centuries the realisation grew that all these references to sea power in the Aegean came from a single document, a resource now reflected in the fragments of those who relied on it. C Bunsen, whose translator was one of the first to use thalassocracy, attributed its discovery to the German scholar, Christian Gottlob Heyne In a short work composed in 1769, published in 1771, Eusebius’ Chronicon being known at that time only through fragments in the two authors mentioned, Heyne reconstructed the list in their Greek and Latin (with uncanny accuracy), the whole title of the article being Super Castoris epochis populorum thalattokratesanton H. E. (hoc est) qui imperium maris tenuisse dicuntur, “About Castor's epochs of thalattocratizing peoples; that is, those who are said to have held the imperium over the sea.” To thalattokratize is “to rule the sea,” not just to hold sea power like any other good fellow with a strong navy. The thalattokratizer holds the imperium over the watery domain just as if it were a country, which explains how such a people can “obtain” and “have” the sea. The list presented therefore is one of successive exclusive domains. No two peoples can hold the same domain or share rule over it, although they can operate under the authority of the thalassocrat, a privilege reserved for paying allies. According to Bunsen, the discovery and translation of the Armenian version of Eusebius’ Chronicon changed the nature of the search for thalassocracy. It provided the original document, but there was a disclaimer attached, that it was in fact “an extract from the epitome of Diodorus,” meaning Diodorus Siculus, a 1st century BC historian. The disclaimer cannot be verified, as that part of Diodorus’ work is missing, which, however, opens the argument to another question: if Eusebius could copy a standard source from Diodorus, why cannot Diodorus have copied it from someone else? It is at this point that Myres picks up the argument. Noting that thalassokratesai, “be a thalassocrat,” meaning “rule the waves,” was used in a number of authors: elsewhere by Diodorus, by Polybius, 2nd century BC historian, of Carthage, of Chios by Strabo, 1st century BC geographer and some others, he supposes that the source document might have been available to them all (but not necessarily, the cautious Myres points out). The document can be dated by its content: a list of 17 thalassocracies extending from the Lydian after the fall of Troy to the Aeginetan, which ended with the cession of power to Athens in 480 BC. The Battle of Salamis included 200 new Athenian triremes plus all the ships of its new ally, Aegina. Despite various revolts Aegina went on to become part of the Delian League, an imperial treaty of the new Athenian thalassocracy. Thucydides writes of it after 432 BC, but Herodotus, who visited Athens “as late as 444 B. C.” does not know a thing about it. This tentative date for the Eusebian list does not exclude the possibility of an earlier similar document used by Herodotus.

Тізімнің тарихи реконструкциясы

Тізімнің әртүрлі нұсқаларындағы талассократиялардың реті шамамен бекітілген, бірақ күндерді айтарлықтай түзету қажет, осыны Мюрс өзіне қолжетімді барлық тарихи дереккөздер арқылы келісуге тырысады. Ол кейбір олқылықтарды анықтайды. Тізімнің ең сенімді бөлігі Иониялық көтеріліске сәйкес келеді. Милезиялық талассократия б.з.д. 604-585 жылдармен даталанады. Лидия империясын құрған Лидиялық Алятте оны тоқтатты, ол сонымен қатар мидиялықтарға қарсы да соғысқан. Соңғы күрес б.з.д. 585 жылы Халис өзенінің шайқасында Талес тұтылуымен аяқталды, соғысқан тараптар осы құбылысты белгі ретінде қабылдап, бейбітшілікке келді. Лидиялықтар енді Милетке қарсы тұруға мүмкіндік алды және оны келесі 11 жыл бойы бағындырып алды. Парсылар б.з.д. 547/546 жылдары Лидияны жаулап алғанда Иония қалаларын иеленді. 585 жылдан кейін тізімде үзіліс пайда болды. Лесбос және бір немесе бірнеше белгісіз талассократтар теңізді белгісіз тәртіппен бақылады. Б.з.д. 577 жылы Фокеяның талассократиясы басталды. Анатолия шеңберінен шығып, ол Марсель және Испания мен Италиядағы қалаларды құрды, Карфагеннен және басқа да қарсыластарынан иелігін тартып алды. Олардың талассократиясы Лидиялық Пактияның көтерілісі кезінде аяқталды, оған парсылар салық жинауды тапсырған, бірақ олар оны көтеріліс әскерін жинау үшін пайдаланды, содан кейін парсылар Иония қалаларына шабуыл жасады. Фокейлер б.з.д. 534 жылы Фокеяны тастап кетті және көптеген саяхаттардан кейін батысқа қоныстанды. Самос талассократиясы тиран Поликраттың өмірімен байланысты. Тиранның қайтыс болған күні нақты белгісіз, бірақ б.з.д. 534 жылға дейін ол ағаларымен бірге Самоста өткен фестиваль кезінде төңкеріс жасады. Самос көптеген пентеконтрлардан тұратын үлкен флотқа ие болды. Кеме жинаушы болған ол көршілес аралдарға шабуыл жасап, оларды бағындырып, флотына олардың кемелерін қосты. Соңында ол үш қатарлы кеме, яғни триреманы енгізді. Оның билігі б.з.д. 517 жылы аяқталды, ол Ұлы патшаның болашақ перспективаларды талқылау үшін достық банкетке шақыруын қабылдады, бірақ кенеттен өлтірілді. Ешқандай перспектива болған жоқ. Дегенмен, егер ол сол кездесуге бармауды шешкен болса, ол дайын-ақ өлімге кесілген еді. Оның трирема капитандарының кейбіреуі, оның египеттік шенеуніктер арқылы оларды өлтіруді жоспарлап отырғанын білген соң, Спартаға көмек сұрау үшін аттанды және олар көмек алды. Жас, батыл патша Клеомен I Поликратты өлтірудің қажеттілігінен құтылды, бірақ Самосқа экспедиция ұйымдастырып, талассократияны екі жылға, б.з.д. 517-515 жылдарға иеленді. Спарталықтар авантюризм мен қарақшылықты мақұлдамады, сондықтан оны ақылсыз деп жариялап, үйіне қайтуын талап етті. 515-505 жылдары Наксос теңізге шығуға мүмкіндік алды.

The order of thalassocracies in the various versions of the list is nearly fixed, but the dates need considerable adjustment, which Myres sets about to reconcile through all historical sources available to him. He discovers some gaps. The solidest part of the list brackets the Ionian Revolt. The Milesian thalassocracy is dated 604 585 BC. It was ended by Alyattes of Lydia, founder of the Lydian Empire, who also fought against the Medes. The latter struggle was ended by the Eclipse of Thales at the Battle of the Halys River in 585 BC, when the combatants, interpreting the phenomenon as a sign, made peace. The Lydians were now free to turn on Miletus, which they did for the next 11 years, reducing it. When the Persians conquered Lydia in 547/546 they acquired the Ionian cities. After 585 BC there is a gap in the list. Lesbos and one or more unknown thalassocrats held the sea in unknown order. In 577 BC began the thalassocracy of Phocaea. Breaking out of its Anatolian cage, it founded Marseilles and cities in Spain and Italy, wresting a domain away from Carthage and all other opponents. Their thalassocracy ended when, in the revolt of the Lydian Pactyas, who had been instructed to collect taxes by the Persians, but used them to raise an army of revolt, the Ionian cities were attacked by the Persians. The Phocaeans abandoned Phocaea about 534 BC and after much adventuring settled in the west. The thalassocracy of Samos spans the career of the tyrant, Polycrates, there. The dates of the tyrant are somewhat uncertain and variable, but at some time prior to 534 BC, he and his brothers staged a coup during a festival at Samos. Samos happened to have a large navy of pentekonters. Becoming a ship collector, he attacked and subdued all the neighbouring islands, adding their ships to his fleet. Finally he added a new model, the trireme. His reign came to an end about 517 BC when, taking up the Great King's invitation to a friendly banquet for a discussion of prospects, he was suddenly assassinated. There were no prospects. However, if he had chosen not to attend, he was doomed anyway. Some of his trireme captains, learning of a devious plot by him to have them assassinated by Egyptian dignitaries while on official business, sailed to Sparta to beg help, which they received. The adventurous young king, Cleomenes I, was spared the trouble of killing Polycrates, but led an expedition to Samos anyway, taking the thalassocracy for two years, 517 515. Adventure and piracy not being activities approved by the Spartan people, they tagged him as insane and insisted he come home. The sea was now available to Naxos, 515 505.

Қазіргі әдебиетте

Гор Видал өзінің тарихи романы "Жаратылыс" шығармасында Иондық көтерілісті бейнелейді, оқиғаларды парсылардың көзқарасынан баяндайды. Видал Иондық көтерілістің гректер сезбеген, ауқымды салдарлары болуы мүмкін екенін айтады, атап айтқанда, Дарий патша Үндістанды жаулап алуға кең көлемді жорық жасауды жоспарлаған, оның мемлекеттерінің байлығына құмар болған, бірақ парсылардың империясының батыс жағындағы әскери күштері қажет болғандықтан бұл Үндістан жорығы тоқтатылған.