Кіріспе

1809 жылғы Пиреней соғысындағы қоршау

Шавес қаласының қоршауы – 1809 жылдың 10-12 наурызында француз әскерлерінің Португалиядағы Шавес қаласы мен Сан-Франциско бекінісін қоршауы мен басып алуын, содан кейін 1809 жылдың 21-25 наурызында португал әскерлерінің бекіністі қайтадан қоршауы мен қайтарып алуын білдіреді. Бұл оқиға Пиреней соғысы кезінде Португалияға жасалған екінші француз шапқыншылығы барысында болды.

Француз шапқыншылығы (1807-1811)

Португалия Пиреней соғысы кезінде француз әскерлерінің үш шабуылына ұшырады. Трас-ос-Монтес аймағының солтүстік бөлігі, бүкіл ел сияқты, Жан-Андош Жуноның Наполеон регенттігіне бағынды. Британдықтардың португалдық Эстремадураға қонғандығы туралы жаңалық келген соң, көтеріліс басталды. Браганса, одан кейін Шавес азаттық жариялады. Испаниядағы жағдайға алаңдаған және әскерлерінің экспедициясының сәтсіздігіне ренжіді Наполеон Пиреней түбегіне жеке келуге шешім қабылдады, оның бағындыруына ол соңында 300 000 адамды жұмсады. 1807 жылы генерал Джон Мур басшылығымен Галисияға келген британдықтардың саны 30 000-нан аспады. Наполеон әдеттегі жылдамдығымен өзін көбейтіп, британдықтар мен испандарды жылдам және нақты соққылармен бөліп, талқандады. Ол Жан-де-Дьо Сультқа британдықтарды Галисияда қууға бұйрық берді. Мурдың әскері жеңіліп, Луго таулары арқылы қуылды; британдық генерал өзінің күштері қайтадан кемеге мінген Корунья шығанағы маңындағы соңғы шайқаста қаза тапты. Бірнеше айдан кейін сол Сультқа солтүстіктен Португалияға шабуыл жасап, британдықтарды португалдық жерден қууға бұйрық берілді. Алайда, бұйрықты орындау қыс суықтан қиындыққа ұшырады, Миньо өзені мүлдем өтілмейтін болды, сондай-ақ Сервейра мен Валенса арасында орналасқан португалдық күштердің қарсылығы да болды. Сонда генерал Сульт Жоғарғы Миньоның таулы шекарасын айналып, Трас-ос-Монтестің тас қабырғасы арқылы өтуді шешті. Оның әскері шамамен 23 000 адамнан (оның ішінде 4 000 атты әскер) және 50 артиллериялық құралдан тұрды. Олардың кейбіреулері Фридланд пен Аустерлиц шайқастарына қатысқан тәжірибелі сарбаздар еді. Шекара 1809 жылдың 7 наурызында кесілді.

Шавеске шабуыл

Трас-ос-Монтес шекарасын қорғау бригадир Франсиско Сильвейраның қолында болды, оның күштері 2800 тұрақты әскер, 2500 ополчениелік және 50 атты әскерден тұратын, Чавес бекінісі маңына шоғырландырылды. Жағдайы нашар болған бекіністерді 50 артиллериялық құрал қорғады, бірақ олардың тек азы ғана қызметке жарамды болды, оларға подполковник Франсиско Писарро басшылық етті. Шекараға жақын алғашқы шайқастардан кейін португалдық әскерлер Чавесқа шегінді, содан кейін Сильвейра бекіністі тастап кетуге бұйрық берді. Бұл шешім ополчениеліктер мен халық арасында үлкен наразылық тудырды. Бригадир күштерін оңтүстікке қарай бастап, басым күштерге қарсы кез келген тәуекелден сақтанды. Халық пен ополчениеліктердің қысымымен подполковник Франсиско Писарро бұйрыққа бағынбай, халықтық күштердің басшылығын қабылдады, ол 500 сарбаз (1-ші қатар), 2000 ополчениелік (2-ші қатар) және 1200 орденанс (3-ші қатар) күштерімен басқыншыларға қарсы тұруға дайындалды. Сильвейра оны ойын өзгертуге тырысты, тіпті мәселені талқылау үшін соғыс кеңесін шақырды, бірақ ресми шешімге келе алмады, әсіресе 10 наурызда келген француздық әскерлер солтүстікке қарайғы Сан-Нейтел бекінісіне шабуыл жасауға дайындалып жатқандықтан. Писарро өз позициясын ұстады, ал болашақ граф офицерлерімен бірге өзінің күштеріне қосылу үшін Чавестің оңтүстігіндегі биік жерлерге кетті. Соулт Чавес бекінісін капитуляциялауға шақырды, бірақ жауап келмеді. Бірақ көп ұзамай бекіністе қорғанудың қажеті жоқ екені анық болды. Француздар келгеннен бері артиллерия мен мылтықтардың атысы жалғасып жатса да, қорғаушылар ақырында Сильвейраның шегінуі ең орынды шешім екенін мойындады. Соулт бекіністі капитуляциялауға шақыратын екінші хабарлама жіберді, ол 12 наурызда қабылданды. Чавес капитуляциялады, ал француздық әскерлер 13 наурызда қалаға кірді. Көптеген тұтқындарды ұстап алған Соулт, француздарға қарсы қару көтермеуге ант берген ополчениеліктер мен орденанстардың азаматтық халқын босатты және 500-ге жуық саптық әскерді жалдауға тырысты, бірақ олар тез қашып кетті. Маршал Соулттың бұл әрекеттерін оның көптеген офицерлері, әсіресе өткен жылы Жюно басшылығымен Португалияға жасалған алғашқы француздық шабуылға қатысқандар қатты сынады, өйткені олар бекіністі күшпен басып алып, гарнизонды қырғынға ұшыратуды қалаған. Бұл сақтық пен инабаттылықты кейбір офицерлер, әсіресе Жюноның қол астында қызмет еткендер қатты сынады. Олар Чавесқа шабуыл жасап, гарнизонды қырғынға ұшыратуды қалаған, өйткені олар португалдарға жек көрушілікпен қарады және қазіргі экспедицияда қызмет етуге ынтақсыздық танытқандықтан, генералдарының жолын қиындауға тырысты. (Напиер, 1828 жыл.)

Португалиялық қарсы шабуыл

Осы арада португал әскерлері Видаго маңындағы позицияларын тастап, оңтүстікке қарай Вила-Пука мен Вила-Реал арасындағы төменгі өткелге шегінді. Соулт, алайда, оңтүстікке емес, батысқа қарай Баросо арқылы жүруге шешім қабылдады. Ол майор Мессенджердің басқаруымен Шавесте бірнеше жүз сарбаздан тұратын шағын гарнизонды және Галисияның Монтерей қаласынан әкелінген, көптеген жаралылар мен науқастармен толы аурухананы қалдырды. Сильвейра француз әскерінің басым бөлігі кеткенін білген соң, Шавеске шабуыл жасауға шешім қабылдады. Бірнеше күн бойы француз жасағы Вила-Пукаға жақындап, португал әскерін шегінуге мәжбүрледі. Бірақ көп ұзамай, бұл күштер Батикасқа, батысқа қарай жол алған негізгі француз армиясына қосылу үшін кеткені анықталды. Соулттың әскері Портудың бірінші шайқасында жеңіске жетті. Сильвейра тағы да Тамега өзенінің аңғарына кіріп, 21 наурызда Шавес бекінісіне шабуыл жасады. Француз гарнизоны қарсылық көрсетуге тырысты, бірақ португалдар қаланы жақсы білгендіктен, «Қасапханалардың есігі» арқылы қабырғаларды бұзып өте алды. Көшелерде қанасты соғыс болды, француздар 300-ге жуық өлгендерді қалдырып, Сан-Франциско фортына шегінді. Португалдар 200-ге жуық француз сарбазын тұтқынға алды. Португалдардың артиллериясы болмағандықтан, олар француздарды төрт күн бойы қоршап тұрды. Бесінші күні, соңғы шабуылға дайындалғанда, Сильвейра Мессенджерге шартсыз капитуляциялау туралы ультиматум жіберді. Мессенджер шешім қабылдау үшін бір сағаттық тыныштық сұрады. Берілген уақыт өткеннен кейін, жауап келмегендіктен, Сильвейра соңғы талап қойып, Мессенджерге егер ол бес минут ішінде капитуляцияламаса, фортқа шабуыл беруге бұйрық беретінін ескертті. Француз командирі дереу, ешқандай шартсыз капитуляциялады. 25 офицер, 23 азамат және хирург, сондай-ақ 1300-ге жуық сарбаз тұтқынға алынып, Вила-Реалға сүйеп әкелінді. Соулттың тұтқыны ретінде қалған 114 испандық азат етілді. Сильвейраның бұл шебер маневрі Соулттың жоспарларын күйретіп, оны Дуро мен Вуга арасында, жабдықтау желісінің болмауынан күтуге мәжбүр етті. Портудың екінші шайқасынан кейін, Уэлсли француз армиясын Испаниядағы Галисиядағы Оуренсе қаласына тез шегінуге мәжбүр етті. Осы шегінудің соңғы кезеңінде Сильвейра француз әскерлерін Монтеалегреге жақын жерде тоқтатуға шамасы келді. Оның кейбір жасақтары тіпті артқы жасақтың Ларуконың таулы аймағынан шекараны кесіп өтетінін көрді. Бересфорд Шавеске келді, бірақ француз әскерін жою мүмкіндігін пайдаланбады. Қауіп сейілгеннен кейін, Сильвейраның талабы бойынша Бересфорд Франсиско Писарроға әскери сот отырғызды. Бұл әскери кеңес 1809 жылы Лиссабонда өтті және абайсыз подполковник айыптаулардан босатылды. Жақсы жабдықталмаған португал әскерінің француздарды сәтті жеңуі Чавес қаласына португал тарихында маңызды орын берді. Бұл жеңіс, 1912 жылы корольшіл күштердің жеңілісімен бірге, Чавес қаласына «Кавес қаһармандық қаласы» (Cidade Heróica de Chaves) деген лайықты атақты сыйлады, бұл атақ Португалиядағы көптеген көшелер мен даңғылдарға берілді.